National Assembly of the Republic of Armenia | Official Web Page | www.parliament.amNational Assembly of the Republic of Armenia | Official Web Page | www.parliament.am
HOME | MAIL | SITEMAP
ArmenianRussianEnglishFrench
Արխիվ
15.11.2019

Երկ Երք Չրք Հնգ Ուր Շբթ Կիր
01 02 03
04 05 06 07 08 09 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30
 
ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎ
ՅՈԹԵՐՈՐԴ ԳՈՒՄԱՐՄԱՆ ԵՐՐՈՐԴ ՆՍՏԱՇՐՋԱՆ

ՍՂԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ N 19

15 նոյեմբերի 2019

Ժամը 10:00

ՆԱԽԱԳԱՀՈՒՄ ԵՆ ՀՀ ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎԻ ՆԱԽԱԳԱՀ ԱՐԱՐԱՏ ՄԻՐԶՈՅԱՆԸ ԵՎ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ՏԵՂԱԿԱԼ ԼԵՆԱ ՆԱԶԱՐՅԱՆԸ
 
 

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Բարեւ ձեզ, հարգելի գործընկերներ, տեղադրենք քարտերը եւ նախապատրաստվենք գրանցման: Գրանցում: Գրանցվել է 77 պատգամավոր, քվորում ունենք, սկսում ենք մեր աշխատանքները: Մինչեւ մեր աշխատանքներին անցնելը ողջունենք «Բաց դռներ» ծրագրի շրջանակներում, ԱԺ այցելած «Երեւանի իրավատնտեսագիտական եւ կառավարման քոլեջ» կրթահամալիրի ուսանողներին եւ դասախոսներին:

ԾԱՓԱՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ի դեպ, այսօր նաեւ մեր գործընկեր Համազասպ Դանիելյանի ծննդյան տարեդարձն է, շնորհավորենք նրան:

ԾԱՓԱՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Շարունակում ենք քննարկել ՀՀ 2020 թվականի «Պետական բյուջեի մասին» օրենքի նախագիծը: Մենք ընդհատվեցինք հարակից զեկուցող ԱԺ կրթության, գիտության, մշակույթի, սփյուռքի, սպորտի մշտական հարցերով հանձնաժողովի նախագահի տեղակալ Հովհաննես Հովհաննիսյանի հետ հարց ու պատասխանի փուլում, եւ այժմ հարցի հերթն Արկադի Խաչատրյանինն է` «Լուսավոր Հայաստան»-ից: Արկադի Խաչատրյան: Միացրեք:

Ա.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ: Բարի լույս, հարգելի գործընկերներ, պրն Հովհաննիսյան, նախ` ուզում եմ սկսել նրանից, որ միանշանակ կիսում եմ ձեր բազմաթիվ դիտարկումները, դիրքորոշումները, որոնք հնչեցրեցիք երեկ, ինչի համար, իհարկե, ողջունում եմ այդ ձեր դիրքորոշումը, միեւնույն ժամանակ պետք է ասեմ, որ եթե մենք` որպես երկիր պատրաստվում ենք կառուցել գիտելիքահեն տնտեսությամբ երկիր եւ փորձելու ենք, որպեսզի մեր արտահանման մեջ զգալի տեսակարար կշիռ ունենան, առհասարակ, գիտելիքատար եւ տեխնոլոգիատար, ըստ էության, ապրանքները, կհաջողենք մենք այդ գործ՞ում, թե՞ ոչ՝ մեծապես կախված է լինելու մեր գիտական կարողությունից՝ արդի տեխնոլոգիաներ յուրացնելու ուղղությամբ: Հետեւաբար` ես կարծում եմ, որ ամեն տեսակի անուշադրություն գիտության նկատմամբ կլինի դա ֆինանսավորման կրճատում անհիմն դեպքերում եւ բավարար ուշադրություն չդարձնելը, անթույլատրելի է, եւ համարում եմ, որ չի բխում, առհասարակ, Կառավարության երկարաժամկետ ծրագրերից եւ նպատակներից, հետեւաբար` շատ մեծ կարեւորություն եմ տալիս առհասարակ ներուժի զարգացմանը, գիտելիքների կուտակմանը եւ իրացման հնարավորությունների ստեղծմանը: Եվ մոտենալով, ըստ էության, բուն հարցադրմանս, պրն Հովհաննիսյան, ուզում եմ հետեւյալն ասել. շատ կարեւոր է սահուն սերնդափոխություն իրականացնել գիտության մեջ: Ուզում եմ իմանալ ձեր մոտեցումները. ինչպիսի՞ պայմաններ պիտի ապահովել, որպեսզի այն լինի ավելի գրավիչ երիտասարդ գիտնականների համար, ինչպիսի՞ մեխանիզմներ եք տեսնում: Իրոք, նույնիսկ այն գիտական կադրերը, որ մենք պատրաստում ենք կամ պատրաստելու ենք մեր երկրում, կարողանանք նաեւ պահել այստեղ, իսկ դրա համար պետք է պայմաններ ստեղծել նաեւ այդ գիտական ներուժն իրացնելու համար: Ինչպիսի՞ մեխանիզմներ կամ ուղղություններ եք տեսնում նաեւ այդ իրացումն ապահովելու ուղղությամբ: Շնորհակալ եմ:

Հ.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Խաչատրյան, հարցի համար: Բնականաբար, այն նույն թեզերը, որ մենք երեկ այստեղ քննարկեցինք, այդ տրամաբանության մեջ էր հարցադրումը: Բնականաբար, եթե ուզում ենք ունենալ գիտելիքահեն տնտեսություն, պետք է զարկ տանք նորարարությանը: Բարձր տեխնոլոգիաների նախարարությունը վերջին շրջանում բավականին ակտիվ քաղաքականություն է վարում այդ ուղղությամբ, VCIT կոնֆերանսը դրա վառ վկայությունն է, եւ, բացի այդ, startup-երի հետ կապված բավականին լուրջ ներդրումներ կան, «Թումո» կենտրոնին կից պետք է ստեղծվի, էսպես կոչված, Convergence Center-ը, որը պետք է էդտեղ համախմբի նաեւ startup-երը եւ ֆինանսավորումն անի, այսինքն` այդ ուղղությամբ աշխատանքներ տարվում են: Մեր խնդիրը նրանում է, դուք ճիշտ նկատեցիք, որ երիտասարդ կադրերը պահենք Հայաստանում, բայց, միեւնույն ժամանակ, ձեզ ասեմ, որ նույնիսկ, եթե երիտասարդ կադրերն արտահոսում են Հայաստանից, պետք է հնարավորություններ ստեղծել՝ այդ կադրերի՝ դրսում գտնվելու պոտենցիալը Հայաստանում օգտագործելու համար, այսինքն` նույնիսկ, եթե մենք այսօր ունենք բազմաթիվ երիտասարդ գիտնականներ, որոնք գտնվում են արտերկրում, երեկ նշեցի մի շարք ծրագրեր՝ հնարավոր իրականացվելիք, եւ այդ ծրագրերի իրականացման պարագայում հնարավոր է այդ կապն ակտիվ պահել, եւ այդ երիտասարդների ներուժը, էնտեղ իրենց կապերն օգտագործել Հայաստանի համար: Էստեղ կարեւորը Հայաստանի համար օգտագործելն է եւ երկրին զարգացմանը նպաստելը, գիտական ներուժին նպաստելը: Օրինակ` Յուրի Օգանեսովը՝ մեր հայտնի գիտնականը, որը երեկ, ի դեպ, մրցանակ ստացավ, որի համար շնորհավորում եմ, գտնվելով Դուբնայում՝ հսկայական գործ է անում ֆիզիկայի համար Հայաստանում: Նմանատիպ մարդիկ մենք ունենք աշխարհի բազմաթիվ երկրներում, եւ էդ մարդկանց ներուժն օգտագործել Հայաստանի զարգացման համար մեր համար օրախնդիր է: Շնորհակալություն:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Արձագանք, պրն Խաչատրյան:

Ա.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ: Պրն Հովհաննիսյան, կխնդրեմ անդրադառնալ նաեւ երիտասարդ գիտնականների համար ավելի բարենպաստ պայմանների ստեղծման անհրաժեշտությանը. ինչպիսի՞ միջոցառումներ եւ քայլեր է պետք կատարել այդ ուղղությամբ:  Իմ պատկերացմամբ՝ այն ավելի գրավիչ է դառնում այն դեպքում, երբ դրանք դառնում են, օրինակ` այն քայլերը, որոնք ուղղված կլինեն գիտնականի կարգավիճակի ամրապնդմանը, եւ հանրության ընկալումը գիտնականի նկատմամբ կփոխվի: Գիտնականը եւ համալսարանի պրոֆեսորը նույն Ճապոնիայում ամենաբարձր վարձատրվող մարդն է: Ես կարծում եմ, որ գիտնականի շարունակական  աշխատավարձի բարձրացումը եւ ընկալումն ամբողջական, բոլոր ուղղություններով բարեփոխումներ անելու արդյունքում, այդպիսի գիտնականի կերպար ստանալը հանրության մեջ եւ հանրային ընկալումը կփոխեն վերաբերմունք եւ ավելի գրավիչ է դարձնում հենց երիտասարդ գիտնականների համար այդ ճանապարհը՝ այդ ուղին բռնելու համար, որովհետեւ դա կլինի ոչ միայն շատ օգտակար երկրի համար, այլ նաեւ շատ պատվավոր, եւ հրաշալի կարիերա կարելի է կառուցել էդ ուղղությամբ:

Հ.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Գիտնականը, ուսուցիչը, դասախոսը պետք է համարվեն հասարակության էլիտան եւ ունենան բավարար միջոցներ, պայմաններ եւ չմտածի իր սոցիալական օրախնդիր հարցերը լուծելու համար, եւ դա այն նպատակն է, որին մենք պետք է ձգտենք, բնականաբար, եւ այդ տեսանկյունից շատ եմ կարեւում տարաբնույթ ծրագրերը, ի դեպ, ասեմ` Գիտպետկոմն ունի երիտասարդ գիտնականների ծրագիր, բացի այդ, պետք է հետագայում նախատեսվեն ծրագրեր, օրինակ` գրաքննվող ամսագրերում՝ peer review ժուռնալներում հրատարակվող հոդվածների համար հավելավճարներ տրամադրել: Օրինակ` ԵՊՀ-ն ունի սանդղակ, եթե այդ սանդղակի մեջ դու լրացնում ես, ապա հավելավճարներ ես ստանում: Իհարկե, այս միջոցառումները բավարար չեն, պետք է շատացնել այս միջոցառումները, սոցիալական ծրագրերը, բնակարանաշինությունը եւ այլն, որպեսզի հնարավորություն ստեղծվի հատկապես երիտասարդ գիտնականներին, որովհետեւ մենք մեծ խզում ունենք 35-55 տարեկան հատվածում եւ այդ մասին պետք է մտածենք:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Համազասպ Դանիելյան:

Հ.ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ

-Պրն Հովհաննիսյան, ես երեկվանից մտածում եմ, թե ինչով է պայմանավորված, որ մենք, հատկապես, բյուջեի քննարկման ժամանակ այսքան երկար ժամանակ ենք հատկացնում այս կրթության եւ, հատկապես, գիտության հարցերին, հետո գիտակցեցի, որ, հավանաբար, դա պայմանավորված է էն պարզ փաստով, որ այս գումարման ԱԺ-ն ունի ամենաշատ գիտական աստիճաններ եւ կոչում ունեցող մարդկանց համամասնությունը, առավել եւս, եթե հաշվի առնենք, որ սկզբից ստացել են էդ կոչումները, հետո դարձել են պատգամավորներ, ոչ թե հակառակ հերթականությամբ: Հարցս վերաբերում է, երկու հարց ունեմ իրականում, մեկը` գիտությանը, մյուսը` ՄԿՈՒ ոլորտին: Ես կարծում եմ, որ գիտության արտադրանքի որակի բարձրացման առումով` ինչպես ցանկացած այլ ոլորտում, շատ կարեւոր է դրա թափանցիկությունը, հետեւաբար` կարծում եմ, որ հանրային միջոցներով ֆինանսավորվող եւ դրա արդյունքում ստացված գիտական պրոդուկտները պետք է հասանելի լինեն հանրությանը: Էստեղ թե՛ թափանցիկության, թե՛ որակի հսկողության, թե՛ նաեւ հանրության միջոցներով ստացվածը հանրությանը վերադարձնելու, էդ գիտելիքը, պաշարը ստեղծելու հանգամանքը կա, որն, ի դեպ, նաեւ սկզբունք է շատ առաջադեմ գիտական հանրույթներ ունեցող երկրներում: Ձեր կարծիքն եմ ուզում իմանալ, եւ արդյո՞ք էստեղ մենք գործ ունենք անելու՝ որպես օրենսդիրներ, թե՞ ենթաօրենսդրական ակտերով կարելի է իրականացնել:

Եվ երկրորդը. ես շատ ողջունում եմ էն բարձրացված հարցը` ՄԿՈՒ ոլորտի հետ կապված, որովհետեւ իրապես, հաճախ տեսնում ենք, որ էդ ոլորտն անուշադրության է արժանանում եւ էս պարագայում եւս, ուսուցիչների աշխատավարձի հետ կապված՝ էնտեղ, իմ կարծիքով՝ ոչ շատ արդար որոշում է, որովհետեւ ուսուցիչների աշխատավարձի բարձրացումը չի տարածվում ՄԿՈՒ ոլորտի որոշ աշխատողների վրա, որոնք կոչումով դասախոս են, բայց իրենց կարգավիճակով շատ ավելի մոտ են ուսուցիչներին: Սրա հետ կապված՝ կուզեի ձեր տեսակետն իմանալ: Շնորհակալություն:

Հ.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Գիտական կոչումների հետ կապված՝ ասեմ, որ ԲՈԿ-ի խստացումները բավականին ազդել են` վերջին շրջանում գիտական կոչումների տրամադրման հետ կապված, եւ թվերը բավականին նվազել են: Այդ տեսանկյունից՝ մենք առավել քիչ պաշտպանող թե՛ թեկնածուական ատենախոսությունների, թե՛ դոկտորական ատենախոսությունների գծով ունենք պաշտպանություններ, եւ ԲՈԿ-ն այդ առումով խստապահանջ է դարձել:

Ինչ վերաբերում է թափանցիկությանը. ես ձեզ հետ լիովին համաձայն եմ, որովհետեւ շատ հաճախ մենք նույն թեմատիկի համար, որ հիմա գումար ենք ակնկալում Կառավարությունից, մենք տրամադրում ենք գումարները եւ հետո դա. էսպես ասենք, հանրությանը որոշակի իմաստով հասանելի չի դառնում, օրինակ` երբ հայտերը ներկայացնում են, հայտերի ներկայացման ժամանակ պարտադիր է անգլերենով հայտի ներկայացումը, որովհետեւ հնարավոր է՝ դա տրվի փորձաքննության օտարերկրյա գիտնականներին, եւ հայտը պետք է փորձաքննվի նաեւ նրանց կողմից: Այդ տեսանկյունից այն հետազոտությունները, որոնք պետական միջոցներով տրամադրվում են, պետք է ոչ միայն հասանելի դառնան, դրվեն կայքում, շրջանառվեն եւ այն ռեկոմենդացիաները կամ արդյունքները, որոնք այդ հետազոտությունների արդյունքներում լինում են, հասանելի լինեն, միգուցե, մասնավոր սեկտորին հետաքրքրեն, միգուցե, այլ մարդկանց հետաքրքրեն, եւ հետագա քննարկում ծավալվի դրա շուրջ: Այդ առումով՝ համաձայն եմ, որ այստեղ անելիքներ մենք ունենք, ոչ միայն մենք, Գիտպետկոմը, նախարարությունն էստեղ ունի անելիքներ:

Ինչ վերաբերում է ՄԿՈՒ ոլորտին եւ ուսուցիչներին. բնականաբար, երեկ շեշտեցի այս հարցը, ՄԿՈՒ-ն մի տեսակ տարիներ շարունակ համարվել  է կրթության խորթ զավակը, եւ բավարար ուշադրություն սկսվել է դարձվել վերջին տարիներին, նշեցի արդեն էնտեղ 15 դոնոր կազմակերպությունների ներգրավվածությունը, բայց այս այն ոլորտն է, որը մեզ առավել շատ է պետք, որովհետեւ, նորից եմ կրկնում, եթե երեխան պետք է ավարտի բուհ եւ վերջում խոհարար աշխատի, նրան պետք չէ բուհ ավարտել, նա պետք է գնա միանգամից սովորի խոհարարություն եւ գնա, շատ ավելի բարձր աշխատավարձով աշխատի, որովհետեւ էսօր խոհարարների գծով, խառատների գծով, ատաղծագործների գծով, էքսկավատորշչիկների, բուլդոզեր քշողների գծով մենք ունենք լրջագույն պակաս: Հաշվի առնելով այն հսկա գումարները, որ տրամադրվելու են ճանապարհաշինությանը եւ կապիտալ շինարարությանը հաջորդ տարի, էլ ավելի է զգացվելու էդ պակասը, այս առումով՝ ցանկալի է, որ մասնավոր սեկտորը, բոլոր շինարարական կազմակերպությունները պայմանագրեր կնքեն ՄԿՈՒ ոլորտի  ուսումնարանների, քոլեջների հետ, երեխաները գնան էնտեղ, անցնեն պրակտիկա, եւ իրենք իրենց մասնագետներին սկսեն պատրաստել, կրթաթոշակներ նշանակեն, իրենք մտածեն իրենց ապագա կադրերի մասին եւ ոչ թե սպասեն, որ պետությունն իրենց համար կադրեր է պատրաստելու: Սա շատ կարեւոր է: Բացի այդ, մի բան էլ ավելացնեմ, ոլորտները զարգանում են, եւ մենք վերջին տարիներին նոր քոլեջներ, ուսումնարաններ չենք հիմնել, էստեղ նոր քոլեջների, ուսումնարանների հիմնման կարիքը եւս կա: Արձագանքեք, շարունակեմ:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Արձագանք:

Հ.ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ

-Եթե ես ճիշտ հասկացա, ուզում եք խոսքը շարունակել: Համեցեք, բայց էստեղ կուզեմ նաեւ, միգուցե, առաջարկել հենց ՄԿՈՒ ոլորտի հետ կապված մի հատ առանձին հանդիպում, որովհետեւ էնտեղ կա, օրինակ` էն հանգամանքը, որ անվճար կրթություն է տրամադրվում, եւ դա սահմանադրությամբ է ֆիքսված, բայց նաեւ կան սահմանափակ տեղեր, եւ, օրինակ` իմ տվյալներով, գոնե, հարյուրավոր, եթե ոչ հազարավոր պոտենցիալ դիմորդներ կոնկրետ մասնագիտությունների գծով, դուրս են մնում, որովհետեւ տեղերը սահմանափակ են:

Հ.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-ԱԺ պետք է մտնի օրինագիծ նորից պրն Մխիթար Հայրապետյանի համահեղինակությամբ, որտեղ մենք փորձելու ենք էդ բացը լրացնել եւ հնարավորություն տալ նաեւ վճարովի ուսուցման: Էստեղ, ուղղակի, համամասնությունը ճիշտ պետք է պահել, որպեսզի ավագ դպրոցը եւս չտուժի այս իմաստով, բայց նաեւ պետք է էստեղ մենք քայլեր անենք:

Ինչ վերաբերում է նախորդ խոսքին, օրինակ` նայեք կինոյի, անիմացիայի քոլեջի հնարավոր ստեղծումը. բավականին լուրջ պոտենցիալ ունի նման քոլեջի ստեղծումը, որովհետեւ դաշտն ազատ է, զարգանում է, եւ օրինակ՝ նմանատիպ քոլեջի ստեղծումն օրախնդիր է, եւ մի շարք այլ ոլորտներով, հիմա չմանրամասնեմ: Նոր քոլեջների, նոր ուսումնական հաստատությունների ստեղծումը բավականին կարեւոր է: Էստեղ գլխավորը՝ նայեք, ավագ դպրոցը եւ քոլեջի ուսուցիչը հավասարաչափ չեն վարձատրվում, եւ էստեղ եւս խնդիր ունենք մենք, որպեսզի բերենք հավասարաչափ, գոնե, վարձատրության մակարդակի եւ մենք արտագնա նիստ արեցինք Տավուշում վերջերս, այս հարցերը բավականին մանրամասն էնտեղ քննարկեցինք:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Արման Աբովյան:

Ա.ԱԲՈՎՅԱՆ

-Բարեւ ձեզ: Մի հարց, որը տրիվիալ է, բայց մինչ այսօր շատ ակտուալ, դա ուսման թոշակների, բարձրացման հարցն է, որը, ըստ էության, բյուջեով, կարծես թե, չի նախատեսվում, ավելի ճիշտ, հաստատ չի նախատեսվում: Մենք առաջարկով ենք հանդես եկել, որ բարձրացնեն կենսաթոշակները եւ համոզված ենք, որ բացի այն ծրագրերից` սկսած, այսպես կոչված, վենչուրային ծրագրերից, վերջացրած նոր ձեր մատնանշած ծրագրերով, ամենակարեւոր հանգամանքներից մեկը նաեւ հանդիսանում է ուսանողների մինիմումի ապահովման խնդիրը, որն այսօր բավականին լուրջ է կանգնած: Ձեր վերաբերմունքը եւ, առհասարակ, ինչպե՞ս եք վերաբերվում այս ամեն ինչին:

Հ.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Էստեղ խնդիրն երկկողմանի է: Նայեք, պետությունն իջեցնում է պետպատվեր հասկացությունը, որը գալիս է դեռեւս սովետական ժամանակաշրջանից, ենթադրաբար՝ այն մասնագետները, որոնց պատրաստում է բուհը, պետությունը պետք է հետագայում օգտագործի այդ մասնագետներին: Ցավոք, այսօր տնտեսությունն այնպիսին չէ, որ բոլոր մասնագետներին կարողանա... Մենք ասում ենք` անվճար տեղեր, դրանք անվճար տեղեր չեն, դրանք պետության կողմից ֆինանսավորվող տեղեր են, հասարակության մեջ էստեղ թերընկալում կա` անվճար, պետությունը վճարում է այդ տեղերում սովորողների համար, մի հատ էլ առանձին թոշակ է տալիս նույն մարդկանց: Էստեղ որոշակի խնդիր կա, եւ հիմնականում, երբ մենք գիտենք, որ գնում են կրկնուսույցների մոտ՝ սովորելու, չեն գնում, էսպես, աղքատ խավի մարդիկ, այլ միջին խավի եւ բարձր խավի մարդիկ են, եւ այդ անվճար տեղերում հիմնականում ընդունվում են այդ խավի մարդիկ, եւ այդ գումարի թոշակի բարձրացումը, թեկուզ, եթե այսօր լինի 20.000 դրամ, սոցիալական խնդիր չի լուծելու: Էստեղ մենք պետք է մտածենք ուրիշ մոդելի մասին եւ ռոտացիոն համակարգը, որը գործում է բուհերում, հնարավորություն է տալիս լավագույն սովորողներին ստանալ այդ կրթաթոշակը: Էստեղ պետք է նշանակել անվանական կրթաթոշակներ: Պրն Մանուկյանը շատ լավ առաջարկ արեց էն ժամանակ` տալ աբոնեմենտներ, որ լավագույն ուսանողները գնան մարզասրահ, մարզվեն, ֆիզիկական կուլտուրային հետեւեն, այսինքն` էդ 5000 դրամը միեւնույն է՝ խնդիր չի լուծում, թեկուզ, եթե 20.000 դրամ, լիներ միեւնույնն է էդ խնդիրը, սոցիալական բացը չէր լուծելու:

Ա.ԱԲՈՎՅԱՆ

-Ես համաձայն չեմ ձեր տեսակետի հետ: Յուրաքանչյուր դեպքում, կարծում եմ, որ եթե, իհարկե, խոսքը գնում է անվճար տեղերի մասին, պետությունն իր վրա պետք է վերցնի պարտավորություն՝ նաեւ ապահովել մինիմալ սոցիալական այն փաթեթը, որն ուսանողը պետք է ստանա: Մենք առաջինը չենք եւ վերջինը չենք եւ նույնիսկ զարգացած պետություններում եւ, ոչ զարգացած պետություններում, ամեն տեղ պետպատվերի շրջանակում սովորող ուսանողները, որը հասկանալի է, որ պետպատվեր է, եւ իրենք, փաստացի, նամանավանդ ովքեր շրջաններից գալիս են Երեւան, ունեն խնդիր: Շնորհակալություն:

Հ.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Նայեք, երբ ասում եք` զարգացած երկրներ, զարգացած երկրներում այլեւս այս համակարգը չկա, էնտեղ կա scholarship-ի համակարգը, assistantship-ի համակարգը, այսինքն` եթե նոր օրենքով, որն էսքան քննարկվում է, այդ գաղափարները դրված են նոր օրենքի հիմքում: Scholarship, assistantship. օգնում ես պրոֆեսորին, ստանում ես հավելավճար, քո ծախսերը ծածկում ես եւ այլն, այսինքն` էստեղ համակարգային փոփոխություն պետք է անել, ոչ թե նայել, որ թոշակը մի քիչ բարձրացրեցին՝ խնդիրները լուծվելու են, խնդիրները չեն լուծվելու. խնդիրները կրթության ոլորտում մնալու են նույն ձեւով: Համակարգային փոփոխությունների դեպքում միայն մենք կարող ենք ակնկալել էստեղ խնդիրների փոփոխություն, նոր օրենքի նախագծով դրվել է այդ փոփոխությունների հիմքը: Շնորհակալություն:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Հարցերն ավարտվեցին, պրն Հովհաննիսյան:

Հ.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Շնորհակալություն:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Կարող եք զբաղեցնել ձեր տեղը: Եվ այժմ պատգամավորները կարող են ելույթներ ունենալ բյուջեի նախագծի վերաբերյալ: Մտքերի փոխանակություն. հերթագրում: 19 պատգամավոր է հերթագրվել:

Ուզում եմ տեղեկացնել, սիրելի գործընկերներ, որ մեր «ԱԺ Կանոնակարգ» ՀՀ սահմանադրական օրենքի 90-րդ հոդվածի 4-րդ մասի համաձայն` մինչեւ խմբակցությունների ելույթները, վարչապետի ներկայացմամբ կարող են արտահերթ ելույթ ունենալ Կառավարության 7 անդամ կամ մարզպետ: Կառավարությունը ներկայացրել է 3 նախարարի՝ արտահերթ ելույթի իրավունքի համար. արտակարգի իրավիճակների նախարար Ֆելիքս Ցոլակյան, շրջական միջավայրի նախարար Էրիկ Գրիգորյան եւ բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարար Հակոբ Արշակյան: Երեք նախարարներն արտահերթ ելույթներով ընթացքում հանդես կգան, իսկ այժմ առաջին գրանցված, հերթագրված, պատգամավորը` Շիրակ Թորոսյան:

Շ.ԹՈՐՈՍՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Հարգարժան պրն Միրզոյան, հարգելի բարեկամներ, իսկապես, կարեւոր փաստաթուղթ ենք քննարկում, եւ ես ուզում եմ հիմնականում շեշտադրել փաստաթղթի այն հատվածը, որն առնչվում է կրթությանը եւ գիտությանն ու կրթության եւ գիտության ֆինանսավորմանը: Իհարկե, որեւէ այլ ոլորտ պակաս կարեւոր չէ, եթե մենք նույն ոգեւորությամբ այստեղ քննարկենք բնապահպանական խնդիրներ եւ բնապահպանության հետ կապված անհրաժեշտ ծախսերի ծավալների ավելացումը, իհարկե, մենք ազնիվ եւ արդար կգտնվենք, եթե մենք այստեղ խոսենք սոցիալական խնդիրների մասին` կենսաթոշակների, նպաստների եւ այլ սոցիալական ապահովության հնարավորությունների ավելացման մասին, իհարկե, մենք շատ ազնիվ եւ արդար կգտնվենք, եւ այդպես՝ բոլոր ոլորտների հետ կապված, բայց եկեք մի բացարձակ ճշմարտություն ընդունենք եւ իրականում եկեք մենք համաձայնվենք այն գաղափարի հետ, որ եթե մենք չունենանք պատշաճ կրթություն եւ չունենանք պատշաճ գիտություն, կրթված մարդիկ, ովքեր խորանալով գիտության մեջ՝ զարկ են տալու այդ բոլոր ոլորտների առաջընթացին՝ գիտելիքահեն երկիր եւ տնտեսություն կազմակերպելու համար, ապա մենք մեծ հաղթանակի հասած կլինենք: Եվ իրոք եկեք համաձայնվենք այդ գաղափարի հետ, եկեք համաձայնվենք նաեւ օրերս այստեղ կազմակերպված՝ կրթության եւ գիտության ոլորտի լսումներում հնչեցրած մտահոգությունների հետ, որ, իսկապես, ոլորտը պետական մեծ, ինչքան հնարավոր է՝ մեծ աջակցության կարիք ունի: Բարեբախտություն է եւ լավ ընթացք այլ առումով, որ պետական բյուջեի միջոցներն ավելանում են, եւ անմիջապես հարց է առաջանում. ո՞ր ոլորտում պետք է օգտագործվեն այդ միջոցները: Կրկնեմ` որեւէ ոլորտ անկարեւոր չէ, բայց եւ այնպես, բոլորս էլ շատ լավ գիտակցում ենք, որ պետական բյուջեն ինչքան էլ շատ լինի` սահմանափակ է եւ միշտ անբավարար, անգամ խոշոր, հզոր, տնտեսապես զարգացած պետությունները, որոնք ահռելի գումարներ են տնօրինում, միեւնույն է՝ ինչ-որ պահի զգում են գումարների պակասություն, հետեւաբար` այստեղ քաղաքականության եւ մոտեցումների խնդիր է, եւ ես կարծում եմ եւ նաեւ խնդրում եմ` չմտածենք, որ, ասենք` ես ինքս լինելով կրթության եւ գիտության ոլորտի մարդ՝ անպայմանորեն առաջնայնությունը,  առաջնահերթությունը տալիս եմ դրան: Ոչ, ամենեւին, սիրելի բարեկամներ, ես ուզում եմ, որ, ընդհանրապես, պահպանենք օբյեկտիվությունը, եւ, եւս մեկ անգամ կրկնվեմ, այո, ոլորտն այնքան կարեւոր է, որ ավելացած հնարավորությունները, նախ եւ առաջ՝ պետք է էդ ոլորտին ուղղվեն, նախ եւ առաջ՝ կրկնեմ` կրթված մարդիկ, ովքեր կմտնեն աշխատանքի բովի մեջ, կմտնեն գիտության խորխորատները, այդ մարդիկ են առաջ մղելու մնացած բոլոր-բոլոր ոլորտները, այդ մարդիկ են առաջ մղելու երկիրը դեպի, ինչպես ասում ենք, էսպես, շատ վերամբարձորեն, դեպի պայծառ ապագա:

Սիրելի բարեկամներ, ես նաեւ ուզում եմ, որ մենք խոսենք մեր պետության պարտավորությունների մասին՝ սփյուռքում հայագիտության եւ հայեցի կրթության ապահովման մասին: Իհարկե, պետությունը սահմանադրորեն պարտավորություն ունի կանգնել յուրաքանչյուր հայի թիկունքին եւ ապահովել հայապահպանությունը, հայագիտությունը, իսկ դա առաջին հերթին արվում է կրթության ապահովման միջոցով, հայեցի եւ հայկական կրթության ապահովման միջոցով: Մենք գիտենք, որ մեր պետությունը եւ՛ դասագրքեր, եւ՛ ձեռնարկներ, եւ՛ համացանցային մեթոդոլոգիայով ազգային-կրթական ծրագրեր է իրականացնում, եւ ամբողջ սփյուռքը ներքաշվում է, այսպես ընդգրկվում է, ավելի ճիշտ ասեմ, այդ ծրագրերի մեջ, եւ դա շատ լավ է, բայց, այնուամենայնիվ, մենք շատ պակաս եւ թերի բաներ ունենք, եւ ես ուզում եմ եւ՛ խորհրդարանի եւ՛, հատկապես, Կառավարության ուշադրությունը դարձնել, բեւեռել որոշակի խնդիրների վրա եւ այդ խնդիրների լուծման ուղիները նաեւ առաջարկել:

Շատ մի այսպիսի տարօրինակ օրինակ եմ բերելու ձեզ, սիրելի բարեկամներ, ուրեմն, օրինակ` Վրաստանի հայկական դպրոցներում, մասնավորապես, Ջավախքի դպրոցներում եւ ամբողջ Վրաստանում վրացերենի, վրաց լեզվի եւ գրականություն ուսուցանող մանկավարժները պետության կողմից վարձատրվում են երկու, երեք անգամ ավելի, կոնկրետ գումարը չեմ հիշում, բայց էական տարբերություն կա վրաց լեզվի եւ գրականության ուսուցիչների վարձատրման եւ, օրինակ` հայոց լեզվի եւ գրականության ուսուցիչների վարձատրման միջեւ: Ես, իհարկե, հասկանում եմ վրացական պետության մղումները եւ, անկեղծ ասած, ես էլ, որ լինեի նրանց փոխարեն ես էլ նույն կերպ կվարվեի՝ խթանելու համար վրաց լեզվի եւ գրականության ուսուցումը, բայց... Էստեղ մի կարեւոր «բայց» կա. արդյո՞ք այստեղ չկա խտրականություն: Իհարկե, կա. հայ քաղաքացին` Վրաստանի հայ քաղաքացին, նույն կերպ քաղաքացի է, նույն կերպ հարկատու է եւ նույն կերպ իրավունք ունի ազգային դիմագիծն երաշխավորող հայեցի կրթություն ստանալ, բայց արի ու տես, որ վրացական իշխանությունները խրախուսում են միայն վրաց լեզվի եւ գրականության ուսուցիչներին: Այստեղ, սիրելի բարեկամներ, հարգարժան Կառավարություն, ես բարձրաձայնում եմ հայ-վրացական երկկողմ օրակարգի մեկ շատ կարեւոր հարց, եւ բոլոր նրանք լինեն խորհրդարանում, թե Կառավարությունում, ովքեր զբաղվում են հայ-վրացական հարաբերություններով, ի պաշտոնե ես կոչ եմ անում երկկողմ օրակարգի մեջ ընդգրկել հերթական այս հարցը, որի լուծումն ունի երկու ճանապարհ:

Առաջին. խորհրդակցել, բանակցել վրաց գործընկերների հետ, որպեսզի վերացվեն այդ խտրական վերաբերմունքի դրսեւորումները, բայց եթե չի ստացվում դա տարբեր պատճառաբանություններով, օրինակ` ասենք՝ ֆինանսական ռեսուրսի բացակայությամբ եւ այլն, իհարկե, սա ընդունելի չէ, բայց հնարավոր պատճառ է, այդ դեպքում երկրորդ ճանապարհը կա, սիրելի Կառավարություն, հարգելի խորհրդարանականներ, մենք պարտավոր ենք հայկական պետության միջոցներով վրաց Կառավարության հետ բանակցելով եւ համագործակցաբար ու ձեռք բերելով նրանց համաձայնությունը՝ լրացուցիչ վճարել հայոց լեզվի եւ գրականության Վրաստանի հայկական դպրոցների մանկավարժներին: Ի վերջո, մենք պարտավոր ենք վերացնել այդ տարբերությունը: Պատկերացրեք` գյուղի երկու հարեւան մանկավարժներ աշխատում են նույն դպրոցում, մեկը` վրաց լեզու եւ գրականություն է դասավանդում, երկրորդը` հայոց լեզու եւ գրականություն, եւ նա մի քանի անգամ ավելի է վարձատրվում: Այստեղ մենք կորցնում ենք եւ՛ մոտիվացիան, եւ՛ հավասարությունը, եւ՛ արդարությունը, եւ՛ հայապահպանության համար խիստ անհրաժեշտ կարեւոր սկզբունք է սա, եւ՛ մեր պետության խիստ կարեւոր պարտավորությունն է սա, եւ ամենակարեւորը, որ հայապահպանության տեսանկյունից ես ասում եմ, դա այն է, որ բխում է եւ՛ Հայաստանի, եւ՛ Վրաստանի ռազմավարական շահերից, որովհետեւ բոլորիս համար պարզ են Թուրքիայի ոտնձգությունները եւ Ադրբեջանի ձգտումները՝ Ջավախքի թուրքացնելու առումով, եւ եթե մենք չենք ապահովում այնտեղ հայապահպանություն, ապա հայի փոխարեն, բնականաբար, պետք է փորձի այնտեղ բնակվել թուրքը: Սիրելի բարեկամներ, սա պանթյուրքիզմի երազանքն է: Օրերս թուրքալեզու ժողովուրդների Բաքվի համաժողվում Հեյդար Ալիեւը լացակումած խոսում էր այն մասին, թե ինչպես ժամանակին Զանգեզուրն իրենց չտրվեց, որպեսզի ապահովեր թուրքական աշխարհի միասնությունը: Հիմա այդ աշխարհի միասնությունը կարող է Վրաստանի հարավով լինել, Հայաստանի հյուսիսով լինել:

Սիրելի բարեկամներ, հարգարժան Կառավարություն, խնդրում եմ` ամենայն ուշադրությամբ, ամենայն կարեւորությամբ ընդունեք իմ այս առաջարկը` հայ-վրացական երկկողմ օրակարգի այս հարցի վրա շեշտադրում անելով եւ փորձելով խնդիրը լուծել: Մենք Վրաստանի հետ ձեռք ձեռքի տրված պետք է անենք ամեն ինչ թուրքի մուտքը Ջավախք բացառելու համար, կրկնում եմ՝ բացառելու համար: Մենք այսօր կարող է, չգիտեմ, տարբեր հանգամանքներից, տարբեր առաջնահերթություններից եւ տարբեր խնդիրներից ելնելով՝ դրան կարեւորություն չենք տալիս, բայց մի օր դաժան իրականությունը մեր դեմ է կանգնելու, եւ բոլորս ենք դրա համար պատասխանատու լինելու՝ անկախ նրանից 10 տարի է անցել, 15, 20 թե 30: Ես խնդրում եմ` այս հանգամանքը բոլորս միասին հաշվի առնենք:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Գեւորգ Գորգիսյան:

Գ.ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Մի քանի բառացի մեջբերում. «Մեզ համար գերակա նպատակ ենք սահմանելու կրթության եւ գիտության զարգացումը, ինչի շնորհիվ է միայն հնարավոր հասնել կայուն եւ ներառական զարգացման ու համընդհանուր բարեկեցության: Իրականացնելու ենք գիտության համակարգի կառուցվածքային բարեփոխումներ` անցում կատարելով գիտական գործունեության կազմակերպման արդիական, առավել ճկուն եւ ինտեգրացիոն ակտիվություն ենթադրող մոդելներին:

Տնտեսության կառուցվածքային փոփոխությունների եւ երկարաժամկետ մրցունակության նպատակադրման համար պահանջվող մասնագիտական ներուժի զարգացումը` կրթության եւ գիտության ոլորտների արդիականացման միջոցով:

Մշակույթի հանրահռչակման ոլորտում Կառավարության ծրագրային նպատակներն են` իրականացնել հայկական մշակույթի ճանաչելիությանն ուղղված ծրագրեր Հայաստանում եւ նրա սահմաններից դուրս»:

Մեջբերումս Կառավարության ծրագրերից եւ «Իմ քայլ»-ի նախընտրական ծրագրերից էր:

Ինչի՞ համար եմ ես ամենաշատը քննադատել մեր Կառավարությանը եւ քաղաքական մեծամասնությանը. որ տալիս են խոստումներ, որոնք չեն կատարում կամ հետո կատարում են տրամագծորեն հակառակը: Մասնավորապես. ինչ ասվում էր մշակույթի մասին, մշակութային հանրահռչակման եւ աշխարհին ճանաչելի լինելու մասին: Ծրագրում ասվում էր, բայց բերել ենք բյուջեն, որում դեռ թողնենք մի կողմ, որ տնտեսական, գիտության ֆինանսավորման բազմաթիվ խնդիրներ կան, կարդում եմ վերնագիր, որի համար նախորդ տարվա տրամադրված գումարի փոխարեն այս տարի սահմանված է 0 դրամ. հայագիտության ոլորտում գիտական կադրերի պատրաստման գծով նպաստների տրամադրում: Նշեմ, որ ծրագիրը կատարվել է գրեթե 100 տոկոսով 2019 թվականին, այսինքն` պահանջարկը կա: Արտասահմանյան համալսարաններում հայոց լեզվի դասավանդման կազմակերպում. 20 մլն դրամ 2019 թվականի համար, որը նույնպես գրեթե 100 տոկոսով կատարվել է եւ այս տարի ունենք` 2020 թվականի բյուջեում ունենք 0 դրամ: Եվ ս՝ այն պարագայում, երբ մեր հարեւանները՝ եւ՛ արեւելյան, եւ՛ արեւմտյան շարունակում են մեր մշակութային արժեքները յուրացնել` սկսած լավաշից ու տոլմայից, վերջացրած մշակութային քամանչայով, դուդուկով, պարերով` քոչարիով, ու մենք էս ամենին որպես պատասխան՝ ինչ ենք անում. կրճատում ենք նույնիսկ հայոց լեզվի դասավանդումը, որը կար, որը ֆինանսավորվում էր ու, փաստորեն, ուներ պահանջարկ, որովհետեւ բյուջեի կատարողականում արդեն իսկ մոտ 80 տոկոսից ավելի գումար է ծախսվել դրա վրա: Մենք ուղղակի որոշել ենք, որ դա այլեւս մեզ պետք չէ, հետո էլ զարմանում ենք` ինչի են ասում, որ ազգային արժեքների համար Կառավարությունը հոգ չի տանում:

Սիրելիներս, մենք խնդիր ունենք, երբ մենք ասում էինք` չի կարելի փակել մշակույթի նախարարությունը եւ նշում էինք, որ մենք մշակութային պատերազմի մեջ ենք մեր գրեթե բոլոր հարեւանների հետ, մենք նաեւ սա նկատի ունեինք: Հայաստանի մշակույթի հանրահռչակման մասին գրել ենք Կառավարության ծրագրում, բայց երբ գալիս է գործնական քայլերին, երբ պիտի աշխարհին պատմվի Հայաստանի մասին, արդեն իսկ եղածը, որը տարիներ շարունակ գործում է եւ էնտեղ գումարներ է դնում, ուղղակի զրոյացնում ենք:

Ես հույս ունեմ` գոնե այս երկու տողից Կառավարությունը կվերանայի իր մոտեցումները՝ հայապահպանման հարցը կարեւորելով: Հայապահպանման միակ պատասխանատուն ՀՀ-ն է: Եվ եթե մենք ունենք գաղթօջախներ, որտեղ օր օրի հետաքրքրությունը հայոց լեզվի, հայոց մշակույթի նկատմամբ նվազում է, դա կրկին մեր բոլորիս խնդիրն է, մենք բոլորին մի օրում Հայաստան բերել չենք կարող, բայց բոլորին կարող ենք պատմել, որ իրենք հայ են, սովորեցնել, որ իրենք հայ են, սովորեցնել` ինչ է նշանակում հայ լինելը, ինչ է Հայաստանը, որպեսզի մի օր հույս ունենանք, որ նրանք գալու են հետ Հայաստան, հակառակ դեպքում՝ մենք միանգամից կտրում ենք էդ կապը, որը կար, որն ինչ-որ խմբեր տարիներ շարունակ սեփական միջոցների եւ ջանքերի հաշվին պահել ենք, բայց մենք ունենք պետություն, եւ պետությունն այդ բեռը պետք է կրի, իսկ պետությունը հայապահպանման բեռից, կարծես թե, ուզում է հրաժարվել՝ ում վրա թողնելով այդ բեռը՝ արդեն իսկ անհասկանալի է դառնում: Մենք ունենք մեծ սփյուռք եւ ունենք խնդիր՝ այդ սփյուռքը Հայաստանին կապելու ու փոխանակ ավելացենք նման ծրագրերի ֆինանսավորումը, մենք զրոյացնում ենք այդ ծրագրերի ֆինանսավորումը: Շնորհակալ եմ, իմ մտահոգություններն այսքանն  էին:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Գեւորգ Պապոյան:

Գ.ՊԱՊՈՅԱՆ

-Շնորհակալություն: ԱԺ մեծարգո նախագահ, հարգելի գործընկերներ, սիրելի հայրենակիցներ, 2020 թվականի պետական բյուջեի մասին բավականին շատ խոսվեց, հարակից զեկուցողները հանգամանալից ներկայացրեցին, մինչ այդ էլ շատ մանրամասն քննարկվել է հանձնաժողովներում, ես դրա համար կփորձեմ այս պետական բյուջեն, ըստ էության, ոչ թե քննարկել, թե 2020 թվականին ինչպիսի հատկացումներ են կատարվելու լուծումներով, այլ որոշակի համեմատություններ կատարել 2020 թվականի պետական բյուջեի եւ նախահեղափոխական բյուջեների միջեւ, օրինակ` 2018 թվականի պետական բյուջեի միջեւ: Սա ինչի՞ համար եմ կարեւորում, որովհետեւ որոշակի շրջանակների կողմից շատ է խոսվում եւ, այսպես կոչված, ֆեյքերի միջոցով տարածվում, թե ինչ է փոխվել կամ բան չի փոխվել, այդ հայտնի հեշթեգը: Հիմա ես մի քանի թվեր եւ համեմատություններ կներկայացնեմ, որպեսզի մենք հասկանանք՝ նախահեղափոխական Հայաստանում եւ հետհեղափոխական Հայաստանում ինչպիսի փոփոխություններ են տեղի ունեցել:

Այսպիսով, եթե 2018 թվականի պետական բյուջեով, օրինակ` ռազմական ծախսերը կազմել են 238 մլրդ դրամ կամ մոտ 495 մլն դոլար, ապա այս բյուջեով` 2020 թվականի բյուջեով, դրանք արդեն կազմում են ավելի քան 310 մլրդ դրամ կամ ավելի քան 650 մլն դրամ, այսինքն` նախահեղափոխական եւ հետհեղափոխական բյուջեների արդյունքում ռազմական բյուջեն, պաշտպանական ծախսերն ավելացել են ավելի քան 30 տոկոսով: Սիրելի հայրենակիցներ, այստեղ ձեր դերակատարումը շատ մեծ է, որովհետեւ, կրկնում եմ, եթե չլիներ 2018 թվականի գարնանը տեղի ունեցած թավշյա ոչ բռնի հեղափոխությունը, վստահաբար, այսպիսի տպավորիչ աճ մենք չէինք կարող արձանագրել:

Հաջորդը` սոցիալական բնույթի ծախսերը: Եթե 2018 թվականի բյուջեով կամ նախահեղափոխական բյուջեով դրանք ընդամենը 416 մլրդ դրամ էին կամ մոտ 465 մլն դոլար, ապա այս բյուջեով դրանք առաջին անգամ անցել են 1 մլրդ դոլարի սահմանը, կազմել են 1 մլրդ 25 մլն դոլար կամ 490 մլրդ դրամ, այսինքն` մենք ունենք ավելի քան 17 տոկոսի աճ:

Անդրադառնամ եւս մեկ կարեւոր ուղղության, որտեղ աճը նորից ռեկորդային է: Դա վերաբերում է տնտեսական բնույթի ծախսերին եւ հիմնականում ենթակառուցվածքներում կատարվող ներդրումներին: Այստեղ հեղափոխությունից առաջ մենք ունեինք մոտավորապես 112 մլրդ դրամի կամ մոտ 233 մլն դոլարի բյուջետային միջոցներ հատկացված, այս բյուջեով` 2020 թվական բյուջեով, այդ ծախսերն ավելացել են ավելի քան 120 տոկոսով, եւ այժմ կազմում են 242 մլն դոլար, ներողություն. 242 մլրդ դրամ կամ ավելի քան 507 մլն դոլար: Որպեսզի պատկերացնենք, թե այս ոլորտում ինչպիսի հսկայական աշխատանք է կատարվել եւ կատարվելու, բերեմ մի պարզ օրինակ. միայն 2020-ին կկառուցվի կամ կվերանորոգվի 3 անգամ ավելի շատ ճանապարհ, քան կառուցվել է 2015, 2016, 2017 թվականներին, այսինքն` հետհեղափոխական Հայաստանում մեկ տարում 3 անգամ ավելի շատ ճանապարհ է կառուցվելու, քան նախահեղափոխական Հայաստանում 3 տարիների հանրագումարում: Մենք բոլորս գիտենք եւ  հպարտությամբ նշում ենք, որ 2019 թվականը Հայաստանում ճանապարհային շինարարության առումով բում էր եւ հեղափոխական տարի էր: Հեղափոխական տարի էր, 2020-ին դա լինելու է անցյալ, որովհետեւ 2020 թվականին 2 անգամ ավելի շատ ճանապարհ է կառուցվելու կամ վերանորոգվելու, քան 2019 թվականին է կառուցվել, ավելի քան 500կմ, սիրելի քաղաքացիներ:

Սիրելի հայրենակիցներ, սիրելի գործընկերներ, բնականաբար, ես կողմ եմ քվեարկելու` ոչ միայն իմ նշած պատճառներով այս պետական բյուջեին, ես կողմ եմ քվեարկելու, որովհետեւ այս պետական բյուջեն հավասարակշռված աճ է նախատեսում, այս պետական բյուջեում մենք խիստ պոպուլիստական լուծումների չենք գնացել, այսինքն` ավելացված հարկային միջոցներն ամբողջությամբ չենք ուղղել սոցիալական ուղղությանը, այլ նաեւ այն համաչափ ենք բաշխել, մյուս կողմից նաեւ մենք մյուս կողմից նաեւ մեր պետության՝ Սահմանադրությամբ ամրագրված սոցիալականությունն ենք պաշտպանել եւ ինչպես ենթակառուցվածքներում ենք շատ մեծ ներդրումներ կատարել եւ կատարելու, այնպես էլ՝ սոցիալական ուղղությամբ: Այդ պատճառով, օրինակ` այս պետական բյուջեով նախատեսված է, որ ՀՀ ավելի քան 560.000 կենսաթոշակառուների թոշակը գրեթե 10 տոկոսով կավելանա կամ այս նույն, եւ հիշեցնեմ, որ դեռեւս այս տարվա հունվարից արդեն իսկ ուժի մեջ էր մտել եւ գործում էր այն դրույթը, որ նվազագույն կենսաթոշակը 16.000 դրամից մենք բարձրացրել էինք 25.500 դրամի: Կողմ եմ քվեարկելու այս պետական բյուջեին, քանի որ այստեղ արտացոլված է այն հանգամանքը, որ պետական եւ հանրային կառավարման ոլորտում նախատեսվում է նվազագույն աշխատավարձի 23 տոկոս աճ: Առհասարակ այդ հարցը դեռ կքննարկենք այսօր կամ վաղը, եւ, բնականաբար, ես վստահ եմ, որ մենք բոլորս կողմ ենք քվեարկելու այդ օրենքի նախագծին:

Կողմ եմ քվեարկելու այս նախագծին, քանի որ այս պետական բյուջեով հսկայական ռեսուրսներ են հատկացվելու մարդկային կապիտալի զարգացմանը: Մարդկային կապիտալի զարգացում ասելով՝ ես առաջին հերթին նկատի ունեմ առողջապահության, կրթության եւ գիտության ոլորտում հսկայական միջոցների ներդրմանը: Այսպիսով, եթե 2019 թվականի պետական բյուջեով առողջապահական ծախսերն արդեն իսկ զգալի ավելացել էին եւ հասել էին գրեթե 92 մլրդ դրամի, ապա այս բյուջեով դրանք էլ ավելի են ավելացել՝ հասնելով 111 մլրդ դրամի, այսինքն` մեր քաղաքացիների առողջության պահպանման եւ առողջապահական խնդիրների լուծման համար պետության կողմից հատկացվող ծախսերի գումարն ավելացել է ավելի քան 21 տոկոսով:

Առանձին ուշադրության է արժանի մեր պետական պարտքի եւ ՀՆԱ-ի հարաբերակցությունը: Սա մեր քաղաքացիներին հուզող շատ կարեւոր հարց է: Հարգելի գործընկերներ, սիրելի քաղաքացիներ, եթե, օրինակ` 2017 թվականին պետական պարտք-ՀՆԱ ցուցանիշը կազմել էր 58.9 տոկոս, ապա այս Կառավարությունը ձեր գործուն աջակցությամբ այդ ցուցանիշն իջեցրել է եւ 2020 թվականին կհացնի 52.2 տոկոսի, այսինքն` գրեթե 7 տոկոսով կլինի:

Ցանկանում եմ առանձին անդրադառնալ կրթությանն ուղղվող ծախսերին, որոնք աճել են 21 մլրդ դրամով կամ մոտ 15 տոկոսով: Ինչ է սա. սա ուսուցիչների աշխատավարձ է, դասագրքերի լավարկում, կրթությանը եւ գիտությանն ուղղվող գումարների ավելացում, դրանց որակի բարձրացում եւ այսպես շարունակ: Սա նույնպես ներառվում է այն ծախսերի մեջ, որն ենթադրում է մարդկային կապիտալի զարգացում: Հայաստանում երկար ժամանակ խոսում էին մարդկային կապիտալի զարգացման մասին, գիտության, կրթության, տեխնոլոգիաների մասին, գիտելիքահենք տնտեսության մասին, եւ, ըստ էության, ոչինչ չէր արվում, ավելին, օրինակ` նախորդ իշխանությունները 2018 թվականին ավելի քիչ գումար էին նախատեսել առողջապահության եւ կրթության համար, քան 2017-ին, այսինքն` փոխանակ մի բան ավելացնեին, դեռ մի բան էլ պակասեցրել էին: Հիմա մենք հակառակ գործընթացով ենք գնում` տարեկան 20-25 տոկոսով ավելացնելով այդ գումարները: Իհարկե, այդ ժամանակներում գործ չկար, բայց կար, իհարկե, պաթոս այնքան, ինչքան ուզես: Հիմա եկել է գործի ժամանակը, եւ մենք գործով դա ապացուցում ենք, ահավասիկ թվերը դրանց վկայությունն են:

Մի փոքր անդրադառնամ գյուղատնտեսությանը: Նախորդ իշխանությունները գյուղատնտեսության ոլորտում, ըստ էության, ոչինչ չեն արել, բացառությամբ գյուղատնտեսական վիճակագրությունը կեղծելուց եւ իբր գյուղատնտեսությամբ զբաղվելով ու դրա միջոցով ստացած հսկայական կոռուպցիոն միջոցներն օրինականացնելով: Ահա այն ամենը, ինչ արվել է նախկինում, իսկ այժմ հսկայական ծրագրեր կան, եւ ուզում եմ դրանցից ուղղակի մեկին անդրադառնալ ժամանակի սղության պատճառով: Գյուղապահովագրության ոլորտում պետությունը նոր գործընթաց է սկսել, եւ մի քանի մարզերում պետությունը, այսպես ասած, մեր քաղաքացիների փոխարեն կվճարի ապահովագրական վճարների գումարը` դրանով նաեւ ներդնելով գյուղապահովագրության ոլորտում որոշակի մշակույթ: Այդ նպատակով պետությունն այս տարի հատկացնելու է 600 մլն դրամ, վստահ եմ` այս գործընթացը շարունակական է լինելու, եւ այս ուղղությամբ նոր ֆինանսական միջոցների կարիք լինելու դեպքում պետական բյուջեում, հաջորդ պետական բյուջեներում, մենք, անպայման, կնախատեսենք: Ահա այն ամենի մի փոքրիկ հատվածը, մասը, որի պատճառով այս պետական բյուջեին ես կողմ եմ քվեարկելու:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Վարազդատ Կարապետյան:

Վ.ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Հարգելի գործընկերներ, իհարկե, այս ամբիոնը ծառայեցնել թվերի մասին խոսելու համար՝ այդքան էլ արդյունավետ չէ, բայց պետական բյուջեն թվերի մասին է, դրա համար որոշ ծրագրեր կան, որոնք հատկապես կարեւոր են եւ՛ մեր նախընտրական ծրագրի եւ՛ Կառավարության ծրագրի եւ՛ ապագա զարգացումների համար: Ես որոշակի կենտրոնացում կանեմ այդ ծրագրերի վրա, եւ որոշ հատվածներ կան, որտեղ նաեւ մենք բարելավման պոտենցիալ ունենք:

Հիմա կրթությունից սկսենք: Կրթության ամենակարեւոր գործընթացը, որտեղ տեղի ունեցավ բյուջետային քննարկումների ընթացում, կրթության մասին բավականաչափ, հանգամանալից խոսակցությունն էր նաեւ այս դահլիճում, դրա մանրամասն քննարկումը եւ շատ կարեւոր է, որ նաեւ հանձնաժողովի դերն էր այստեղ շատ բարձր: Մենք պետք է այս օրինակով հաջորդիվ մյուս տարիներին բոլոր ոլորտները նման մանրակրկիտ քննարկման առարկա դարձնենք, որպեսզի հանրությունը, եթե գործընթացին չի մասնակցել պլանավորման ժամանակ, գոնե այստեղ` ԱԺ քննարկումների միջոցով տեղեկանա եւ՛ քաղաքական գերակայություններին եւ՛ այն ծրագրերին, որից կարող է օգտվել: Կրթության մեջ ես 2 կետ հատկապես կկարեւորեմ:

Առաջինը ռոբոտաշինության զարգացման ծրագիրն է, որին մոտ 5 անգամ ավելի շատ գումար է հատկացվել: Սա նշանակում է, որ «Արմատ» լաբորատորիաները հասանելի կլինեն Հայաստանի գրեթե բոլոր դպրոցներում, եւ սա այն կրթական նոր տեխնոլոգիան եւ նոր մշակույթն է, որը մտնում է մեր դպրոց` բացելով երեխաների միտքը եւ երեխաներին տալով նոր հնարավորություն՝ ստանդարտ առարկաներից եւ դասաժամերից անցում կատարել դեպի ստեղծագործականություն եւ ստեղծելու միջոցով գտնել իրենց, գտնել ինքնությունը եւ կապ հաստատել իրենց ապագա մասնագիտության ընտրության հետ:

Մյուս շատ կարեւոր պահը կրթության մեջ  դպրոցական շենքերի, «Ապահով դպրոց» ծրագրի մեջ կատարվող մոտավորապես 8 անգամ ավելի շատ ներդրումներ են լինելու, այսինքն` մենք նաեւ մտածում ենք, որ անկախ, թե դպրոցը որ համայնքում է, սահմանի վրա կլինի, թե Երեւանի կենտրոնում, Հայաստանում բոլոր աշակերտներն ունեն կրթական միեւնույն պայմաններից օգտվելու նույն իրավունքը, դրա համար Կառավարության պատասխանատվությունն է այդ հավասար իրավունքն ապահովել եւ՛ Երեւանի կենտրոնում, եւ՛ ցանկացած սահմանամերձ կամ փոքր բնակավայրում, եւ այստեղ մենք ինչքան ավելի շատ գումար հատկացնենք դպրոցների շենքային պայմանների բարելավմանը, այնքան մեր երեխաներն ավելի լավ կրթություն կստանան նաեւ Երեւանից դուրս:

Սփյուռքի հետ կապված հարցերում մենք ունենք մեկ կետ կրկին, որի վրա ես ուզում եմ ձեր ուշադրությունը հրավիրել, դա հայոց լեզվի դասավանդումն է օտարերկրյա դպրոցներում, որտեղ մոտավորապես 70 տոկոսով ավելի շատ գումար է պլանավորված, քան 2018 թվականին: Սա պատասխանում է այն հարցին, որ հիմա հանրության մեջ քննարկվում է, թե ինչպիսի վերաբերմունք ունեն Կառավարությունը, ԱԺ-ը հայոց լեզվի դասավանդմանը, ընդհանրապես, եւ հիմա այդ քննարկումը, որ նախարարությունն ասում է՝ հայոց լեզուն բուհերում այլեւս պարտադիր պետք է չլինի, այդ քննարկումը պետք է տեղափոխվի այլ դաշտ: Մենք բուհերին ասում ենք` դուք ունեք ակադեմիական ազատություն, եւ բուհն ինքը պետք է որոշի` ինչպիսի հայոց լեզվի մասին է խոսքը, եւ որ շատ կոնկրետ նեղ մասնագիտական առարկան են բուհում անցնելու: Այո, հայոց լեզուն մենք բոլորս պետք է անցնենք դպրոցում, բուհում պետք է շարունակենք հայոց լեզվի կրթությունը, բայց ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաների մեջ դա մեկ այլ մասնագիտացում է, կենսաբանության մեջ, բժշկության մեջ այլ, տնտեսագիտության մեջ այլ եւ բուհերը` որպես ակադեմիական հաստատությունները, որ շատ ավելի մոտ են իրական կրթական պահանջարկին, իրենք պետք է որոշեն` հայոց լեզուն ինչպես են շարունակում դասավանդել բուհերում: Ես կարծում եմ` նախարարության հաղորդագրությունը հանրությանը սա էր, եւ սա շատ առողջ վերաբերմունք է դեպի հայոց լեզուն եւ դրա կրթությունը:

Սոցիալական ապահովության ոլորտում, բացի այն, որ ընդհանուր համակարգերն են վերափոխվում աստիճանաբար, ես ձեր ուշադրությունը մեկ թվի վրա եմ ուզում հրավիրել, դա երկրաշարժի հետեւանքով անօթեւան մնացած ընտանիքներին բնակարանաշինության ծրագիրն է, որին ուղղված է մոտ 6.5 անգամ ավել գումար, քան 2018 թվականին էր, սա նույնպես շատ կարեւոր հաղորդում է, հաղորդագրություն է հանրությանը, որ աղետի գոտին պետք է դադարի աղետի գոտի համարվել, եւ մենք այս հարցը, ուղղակի, որպես պետություն, մենք պետք է ամաչենք, եթե էս թեման 30 տարիներ շարունակ մեր հանրության մեջ արդիական թեմա է, եւ մենք էս հարցը միանգամից վերջնական պետք է լուծենք եւ ասենք, որ դրա հետեւանքները մենք վերացրել ենք արդեն: Ես հուսով եմ, որ 2020 թվականը նաեւ այս հարցին վերջնական լուծում տալու համար շատ կարեւոր է Կառավարության գերակայությունների մեջ:

Հիմա՝ տարածքային զարգացման առումով: Մի քանի կարեւոր ծրագրեր կան, որոնք էական փոփոխություն են բերում հանրության մեջ: Առաջինը ճանապարհաշինության ծրագիրն է, որտեղ մենք մոտավորապես ունենք 4 անգամ գումարի աճ, քան 2018 թվականին էր եւ մինչեւ 10 անգամ աճում են, օրինակ` Հյուսիս-հարավ ավտոճանապարհի տարբեր հատվածներին հատկացվող գումարները, Գյումրի քաղաքում ճանապարհաշինությանը հատկացվող գումարն աճում է մոտ 12 անգամ, այսինքն` սա նույնպես հարց է, հիմնահարց, որը մենք, վերջիվերջո, պետք է լուծենք, ընդհանրապես: Եթե այս տեմպով մենք ճանապարհաշինությունը շարունակենք, 3-4 տարվա ընթացքում մենք կարող ենք ասել, որ Հայաստանում ճանապարհների հարցը լուծված է, եւ էլի նույն մարդու իրավունքներին պետք է գանք` Հայաստանում ապրող բոլոր մարդիկ բարձրակարգ ճանապարհից օգտվելու հավասար իրավունք ունեն, եւ այս ծրագրի միջոցով այդ իրավունքն իրացվում է:

Մյուս շատ կարեւոր ծրագիրը տարածքային կառավարման ոլորտում ոռոգման համակարգերի բարեփոխմանն ուղղված ծրագիրն է, որտեղ միջոցներն աճել են 15 անգամ: Հիմա մենք կարող ենք խոսել այս համակարգի կառավարման արդյունավետության մասին եւ շատ շուտով մենք այդ նախաձեռնություններով կգանք ԱԺ` ջրօգտագործողների ընկերությունների ընդհանուր համակարգի, Ջրային օրենսգրքի եւ այլնի հետ կապված, բայց նաեւ ոռոգման ջրերի ֆիզիկական ենթակառուցվածքը պետք է էապես վերափոխվի եւ սա այդ ուղղությամբ կատարվող ամենակարեւոր քայլն է:

Շատ կարեւոր միջոցառումներ կան՝ շրջական միջավայրի հետ կապված: Ես կարծում եմ` նախարարն այսօր նաեւ ելույթի մեջ դրանք կնշի, բայց ես այստեղ պետք է առանձնացնեմ 3 միջոցառում. Սեւանա լճի ափամերձ հատվածներում ջրածածկ անտառների մաքրմանն ուղղված միջոցառումն է, որտեղ մոտ 14 անգամ ավելի շատ գումար է պլանավորված, եւ այն, ինչ տարիների ընթացքում չի արվել, առաջիկա 2-3 տարիների ընթացքում ամբողջությամբ կարվի: Եվ անտառների պահպանման ու վերականգնման ծրագրերն են, որտեղ մինչեւ 3 անգամ ավելի շատ գումար է պլանավորված, եւ գիտեք, որ 2020 թվականը նոր անտառների առումով Հայաստանում աննախադեպ տարի պետք է լինի:

Շատ կարեւոր ծրագրերի խումբ կա գյուղատնտեսության մեջ, բացի գործող ծրագրերը, ավելացել են տավարաբուծության եւ ոչխարաբուծության հետ կապված, ծրագրերը բավականաչափ ծանրակշիռ թվերով եւ կարծում եմ` առաջիկա մի քանի ամիսների ընթացքում մենք կհասկանանք ծրագրերի արդյունավետությունը եւ եթե անհրաժեշտություն կա, պետք է նաեւ դիտարկենք ծրագրերի մեջ գումարների ավելացումը: Այստեղ նույնպես մենք հանրության հետ շատ աշխատելու խնդիր ունենք, որ մարդիկ ավելի տեղեկացված լինեն ծրագրերի մասին:

Հիմա՝ ինչ խնդիրներ կան, որոնք արժե բարելավել: Ես արդեն գրությամբ էլ առանձին դիմել եմ Կառավարությանը` այս ծրագրերի հետ կապված: Երկու ծրագիր կա` Երեւանի հետ կապված, մեկը քաղաքի լուսավորության հետ է կապված, մյուսը` ճանապարհների փոսալցման, ճաքալցման: Ես կարծում եմ, որ Երեւանին նման գումարներ տրամադրելով` երկուսն իրար հետ մոտ 5.5 մլրդ դրամի մասին է խոսքը, մենք խախտում ենք տարածքների համաչափ զարգացման սկզբունքները, եւ այս գումարը պետք է ուղղվի ընդհանուր սուբվենցիոն ծրագրերին, որպեսզի հավասարաչափ բաշխվի Հայաստանի բոլոր համայնքներին, Երեւանի բյուջեն՝ մեկ շնչին ընկնող, առանց այդ էլ մոտ 3 անգամ ավելի շատ է, քան հանրապետության մնացած միջին ցուցանիշը: Իհարկե, շատ էական է Երեւանը մեզ համար, բայց գյուղերը, մարզերը նույնպես էական են:

Մյուսը. շատ էական է, որպեսզի ավելացվեն ՓՄՁ-ին, արդյունաբերությանը եւ տուրիզմին ուղղվող գումարները, այստեղ մենք, ցավոք սրտի, նվազման միտում ենք տեսել, բայց ծրագրերը պետք է, ընդհանուր առմամբ, վերանայվեն: Նախարարն երեկ նշեց, որ ռազմավարություն է մշակվում, ես հուսով եմ, որ այս աճերը մենք կտեսնենք տարվա սկզբում:

Եվ մի ծրագիր կա, որը կոչվում է «Համակցված միկրոռեգիոնալ պլանների կազմում» քաղաքաշինության կոմիտեի մոտ, այդ ծրագիրը, ընդհանրապես, ինձ համար անհասկանալի ծրագիր է: Ես խորհուրդ կտամ Կառավարությանը մեկ անգամ եւս վերանայել այս ծրագիրը եւ գնալ դեպի համայնքների ընդհանուր հատակագծերի կազմմանը կամ մաստեր պլանների կազմմանը: Շնորհակալություն, ես կոչ եմ անում կողմ քվեարկել, որովհետեւ այս բյուջեն իրականում շատ բան կփոխի 2020 թվականին:

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Մանե Թանդիլյան:

Մ.ԹԱՆԴԻԼՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Հարգարժան տիկին փոխխոսնակ, հարգելի գործընկերներ, նախ` թույլ տվեք լավ բաների մասին խոսել եւ որպես գլխադասային հանձնաժողովի նախագահ՝ իմ գոհունակությունը հայտնել Կառավարության անդամներին հանձնաժողովների համատեղ նիստերում իրենց բարձր մասնակցությունն ապահովելու համար ամբողջ ընթացքում, բոլոր նիստերին եւ հատկապես, պրն Ջանջուղազյանին՝ բոլոր նիստերին մինչեւ վերջ մասնակցելու եւ իր ներկայությունն ապահովելու համար: Ես պետք է պարբերաբար այդ մասին խոսեմ եւ նաեւ երբ դա տեղի չունենա, դա պետք է շեշտադրեմ, այնպես որ ուզում եմ ասել` դա տվեց հնարավորություն՝ համապարփակ քննարկում իրականացնել հանձնաժողովների նիստերում, որտեղ իմ հարցերի մեծ մասը հնչեց եւ դա՝ որպես նաեւ խրախուսման միջոց: Ես ԱԺ-ում շատ հարցեր չունեի, չհնչեցրեցի, թեպետ, իհարկե, բյուջեի մոսով շատ հարցեր կան՝ քննարկելու, սակայն այսքանով իմ լավ էսպես հատվածն ավարտվում է, հատկապես, որոշ գերատեսչությունների մասով, մասնավորապես, բնապահպանության նախարարության, ֆինանսների նախարարության, ենթակառուցվածքների, որոնց հերթով կանդրադառնամ:

Նախ եւ առաջ` ուզում եմ ասել, որ այս խորհրդարանն առաջին անգամ է քննարկում բյուջեի նախագիծ, եւ հետհեղափոխական խորհրդարանի դերը, նշանակությունը պետք է շատ բարձր լինի` բյուջեի իրական փաստաթղթի եւ իրական արտացոլանքի հետ կապված, թե ինչքանով է այն արտացոլում ծրագիրը, որը Կառավարությունը ներկայացրել է, եւ այս ԱԺ-ը հաստատել է: Եվ նաեւ ես ուզում եմ խոսել, թե որքանո՞վ է բյուջեն հեղափոխական, որի մասին խոսվել է հենց ծրագրում եւ նաեւ թե որքանով է այն իրատեսական, որը պակաս կարեւոր չէ: Նախ` նշեմ, որ ծրագրում, այն ինչ ուներ Կառավարությունն իր ծրագրում, բազմաթիվ կարեւոր դրույթներ, գոնե, իմ գնահատմամբ՝ կարեւոր, ուղղակի, որեւէ արտացոլանք չեն գտել բյուջեի նախագծում: Խոսքը, մասնավորապես, վերաբերում է վերականգնվող էներգետիկայի տեսակարար կշռի ավելացմանը, եւ դուք չեք գտնի ոչ մի տող այնտեղ, երբ մենք ուզում ենք արեւային եւ քամու էներգիան օգտագործել որպես նաեւ մեր էներգետիկ համակարգի կառուցման եւ ապահովության վերափոխում, այնինչ որեւէ տող այնտեղ չեք գտնի այս ուղղությամբ, բայց եւ այնպես Կառավարությունն իր միջնաժամկետ ծախսային ծրագրերում նախատեսել է տեսակարար կշիռը բարձրացնել մինչեւ 2.7 տոկոս, բայց եթե բյուջեում որեւէ տեղ նախատեսված չէ, ապա դա ինչ է, եթե ոչ սոսկ հայտարարություն:

Նաեւ հուսադրող չեն տուրիզմի զարգացման ծրագրերը: Այստեղ նախարարն երեկ խոսեց, ներկայացրեց, եւ նաեւ իշխանական խմբակցության իմ գործընկերներն արդարացիորեն հարցեր բարձրացրեցին, թե ինչպես ենք զարգացնելու տուրիզմը, եթե չկան համապատասխան ծրագրեր, այնինչ Կառավարության ծրագրում խոսում ենք էկոտուրիզմի, էթնոտուրիզմի, էքստրիմ տուրիզմի, գաստրոտուրիզմի մասին, սակայն որեւէ տող ու ծրագիր այդ մասով գոյություն չունի:

Գյուղատնտեսության ապահովագրության մասով որոշակի սուբսիդավորում է իրականացնում, սակայն որքանով է դա արտացոլում գյուղատնտեսության ապահովման համակարգի ներդրումը կամ ընդհանուր գյուղատնտեսության աճը` որպես տեխնոլոգիական նաեւ հենքի վրա աճող ոլորտ, եւ որեւէ տող այդ մասին չեք գտնի: Նաեւ չեմ կարող չասել, որ հանրայնորեն հրապարակված, հռչակված ցանկությունները, օրինակ` 10 մլն ծառ՝ հոկտեմբերի 10-ին՝ 10-րդ ամսվա 2020 թվականի՝ որեւէ տող այդ ծրագրի իրականացման համար չեք գտնի: Պարզվում է, որ այդ հայտարարությունը վարչապետի մակարդակով, ուղղակի, միտված է եղել մեր հանրությանը, որ միգուցե ինչ-որ տեղից ինչ-որ գումարներ հավաքագրվեն, եւ այդ ցանկությունը կամ հրապարակային հայտարարությունն իրականություն դառնա, որովհետեւ ծրագիրը եւ բյուջեն դա չեն նախատեսել, այնինչ դա, ամենաանհամեստ հաշվարկով՝ 20 մլրդ դրամի կարգի ծախս է նախատեսում:

Արդեն շատ խոսեցինք ՀՆԱ-ի աճի մասին՝ 4.9 տոկոս, իհարկե, իմ գործընկերները նաեւ խոսեցին համաշխարհային տրենդի մասին եւ նաեւ մեր հարեւան երկրների մասին, բայց մոռանում են նշել, որ այդ համաշխարհային երկրներում, այդ զարգացած երկրներում, մեր հարեւան երկրներում հեղափոխություն տեղի չի ունեցել, սպասումները չեն բարձրացել, եւ այն ներդրումների խոչընդոտները, որոնց մասին ամեն օր խոսում են, չեն վերացել եւ այս պարագայում է 4.9 տնտեսական աճը, այնինչ, հեռու չգնալով՝ հարեւան երբ Վրաստանում 2003 թվականին տեղի ունեցավ հեղափոխություն, տնտեսական աճը տվյալ տարում 11.1 տոկոս էր, իսկ հետագա տարիներին՝ միջինը, մինչեւ 2008 թվականի ճգնաժամը՝ 9.7, եւ որքանով է այս բյուջեն հեղափոխական, եւ եթե չասեմ` պահպանողական, դա, երեւի, ամենամեղմ նկարագիրը կլինի:

Միեւնույն ժամանակ, ուզում եմ նաեւ խոսել ներդրումների մասով, որովհետեւ արդեն տարբեր առիթներով խոսում ենք, որ որեւէ խոչընդոտ չկա եւ բազմաթիվ փոփոխություններ, բարեփոխումներ ենք արել ներդրումների համար, այդ թվում նաեւ` Հարկային օրենսգրքում, բայց 2 տարվա` այս վերջին 2 տարվա, ընթացքում 6.7 տոկոսից չի անցնում ներդրումների ծավալի աճը, այնինչ նորից հեռու չգնալով՝ հետհեղափոխական Վրաստանի անմիջապես հաջորդ տարին, թեպետ մեր գործընկերները, նաեւ ֆինանսների նախարարը պնդում են, որ մեզ ժամանակ է պետք, իհարկե, պետք է, բայց եթե համեմատում ենք, ապա որքանո՞վ է վստահելի մեր արած բարեփոխումներն ու փոփոխությունները, երբ, օրինակ` նույն Վրաստանում դրանից հետո 2.5 անգամ մեծացավ ներդրումների ծավալը` հասնելով 1 մլրդ դոլարի: Գնահատականները թողնում եմ ձեզ:

Գյուղատնտեսության աճը. այն, որ բավարար չէ, արդեն խոսել ենք, բայց ինչո՞ւ է սա այդքան կարեւոր. որովհետեւ գյուղատնտեսությունն այն ոլորտներից է, որը ներառականություն է ապահովում, եւ այստեղ ունենք զբաղվածության մեծ քանակով մարդկանց՝ ներգրաված եւ հետեւաբար` 0.5 տոկոս, ընդամենը, աճը, ուղղակի, ցույց է տալիս, որ մեր տնտեսությունն այդպես էլ չի դառնում ներառական եւ մեր զբաղված քաղաքացիների, մեծ մասը, որ գտնվում է այս ոլորտում, որեւէ կերպ նրանց բարեկեցությունը չի փոփոխվելու եւ չի բարելավելու:

Ասում եք, որ սցենարներից ամենահավանականը 4.9 տոկոսն է, դա եք ներառել, ես հենց խոսում եմ հավանականության մասին: Արդյո՞ք այս բյուջեն որեւէ բան անում է, որ այդ հավանականությունը բարձրանա կամ արե՞լ ենք մինչեւ այսօր: Ձեր բերած 4.9 ՀՆԱ-ի տոկոսը ցույց է տալիս, որ նույնիսկ դուք չեք հավատում, որ արել ենք ամեն բան, որ հավանականությունը մեծանա:

Կապիտալ ծախսերի մասով չեմ կարող չխոսել: Իհարկե, տպավորիչ է, բայց որքանո՞վ է իրատեսական: Հոկտեմբերի թվերը ներառյալ այս Կառավարությունը, հոկտեմբեր ամիսն էլ հաշված, 30 տոկոս է կատարել կապիտալ ծախսերի կատարողականը 2019 թվականի բյուջեով: Հիմա ունենք ՀՆԱ-ի 5 տոկոս ավելացում, եթե նախկինում 2.8 էր եւ մտածում ենք, որ կանենք այդ ծախսերը: Ի՞նչ ասեմ. նախանձում եմ ձեզ, որովհետեւ լավատեսություն էլ չէ, ուղղակի իրատեսությունից, իրողությունից կտրված թվեր ու հաշվարկներ են, բայց լավ կլինի, որ լինի, որովհետեւ կապիտալ ծախսերն են, որ երկարաժամկետ տնտեսական աճ եւ կայուն զարգացում են ապահովելու եւ ես շատ կուզենայի, որ դրանք տեղի ունենային, հետեւաբար` մենք, իհարկե, կհետեւենք, բայց խնդրում եմ եղեք իրատես:

Չեմ կարող չխոսել բյուջետային համակարգի օրենքի, խախտումների մասին: Տարբեր ձեւաչափերով եմ այս մասին խոսել, պրն Ջանջուղազյան, 18-րդ հոդվածը, բնապահպանության նախարարն այստեղ չէ, եզակի երաշխիք էր ապահովում, որ բնապահպանական ծրագրերն իրականացվեն այն մակարդակով, որ Հայաստանը, որը, իմ գնահատմամբ՝ բնապահպանական աղետի մեջ է եւ կախվածությունը հանքարդյունաբերությունից վատագույն երկրների շարքում 14-րդն է` զիջելով աֆրիկյան եւ ասիական որոշ երկրների, որեւէ այնպիսի ծրագիր չունենք, որը կապահովեր «Բյուջետային համակարգի մասին» օրենքի դրույթը եւ 54 մլրդ-ի փոխարեն ընդամենը 16 մլրդ-ի ինչ-որ մեկ-երկու ծրագրեր անելով՝ մենք էն խնդիրը, որ Հայաստանում առկա է բնապահպանության առումով, ուղղակի, չենք լուծում, եւ հետո իմ գործընկեր տիկին Մակունցը կասի` տիկին Թանդիլյան, դուք մեր Կառավարությանը նկատի չունեիք, երեւի, որ ասում եք` անխնա կեղեքում եք բնությունը: Չէ, հենց այս Կառավարությանը նկատի ունեմ, որովհետեւ ունեք հնարավորություն, եւ օրենսդիրն արդեն տվել է այդ երաշխիքը, բայց, արի ու տես՝ չկա մտահոգություն  եւ այդ ուղղվածությամբ տրամադրվածություն: Եվ ես կարծում եմ, որ «Բյուջետային համակարգի մասին» օրենքի այս եզակի դրույթը չի կարող խախտվել:

Եվ եւս մեկ այլ կարեւորագույն դրույթի մասին, պրն Ջանջուղազյան. ինձ համար անհասկանալի է արդարացումն ու բացատրելը, թե ինչու է օրենքը խախտվել, եթե այս դահլիճում ենք մենք բացատրում օրենքի խախտումն ու արդարացնում, կներեք, ինչ ենք ակնկալում մեր քաղաքացիներից. օրենք խախտե՞ն ու գան բացատրե՞ն, թե ինչո՞ւ են խախտել: Դուք շատ լավ գիտեք` ինչի մասին եմ խոսում, ընթացիկ ծախսերի ծավալն ավելի է շատ անգամ, քան ենթադրում է հարկաբյուջետային ֆիսկալ կանոնը եւ դա հոդված 21-ն է, եւ դուք նախատեսել եք, հենց ձեր իսկ Կառավարության որոշմամբ, նախատեսել եք այնպիսի աճ, որը պետք է չխաթարի կայուն զարգացումը, բայց անգամ ձեր Կառավարության որոշումը չեք պահպանել, որն ենթադրում է օրենքի դրույթ, որը պարտադրում է ունենալ նման որոշում եւ դա պահպանել, բայց դուք չեք պահել, եւ որտեղ է վստահությունը, որ մեր այս տեսակ մոտեցումը բյուջեին եւ բյուջետային համակարգին տանելու է կայուն, ստաբիլ զարգացման առաջանցիկ տեմպերով: Չկա նման բան, բայց դուք ոչ թե չեք պահպանել, դուք կարող եք բերել, օրենք փոխել, բայց դուք դա չեք անի, որովհետեւ ձեր միջազգային գործընկերների` Fitch-ի ու Moody’s-ի ռեյտինգները շատ կնվազեն դրա արդյունքում եւ հետեւաբար` ավելի հարմար է, ուղղակի, խաբկանք ստեղծել, լուռ բերել նախագիծ, որը չի համապատասխանում «Բյուջետային համակարգի մասին» կարեւորագույն օրենքին: Ես այդպիսի տպավորություն ունեմ, որ Կառավարության տնտեսական թիմը, պրն Գրիգորյան, որեւէ կերպ չի ցանկանում կամ մտածում է, որ չի կրում քաղաքական պատասխանատվություն իշխող ուժի համար եւ անում է նմանատիպ քայլեր եւ ծրագրեր, որոնք ինձ համար, ուղղակի, տարակուսանքի տեղիք են տալիս: Եվ այս առումով՝ ես պետք է ասեմ, որ բյուջեն, անկախ նրանից, որ, նորից եմ շեշտում, կան որոշ դրույթներ, որ ես կուզենայի՝ կյանքի կոչվեն, շատ հրատապ այս 4 օրվա ընթացքում պետք է հետ վերադարձնեք եւ «Բյուջետային համակարգի մասին» օրենքի բոլոր խախտումները շտկեք` հոդված 21, հոդված 18, 16, ինչու ոչ, եկամտատեսակների մասով, եւ այս ԱԺ-ի իմ գործընկեր պատգամավորները, ովքեր ընտրել են ֆինանսների նախարարին, պետք է հորդորեն եւ պահանջեն, որ այս դահլիճում օրենք չխախտվի: Շնորհակալություն:

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Այժմ ելույթ կունենա ՀՀ բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարար Հակոբ Արշակյանը:

Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-ԱԺ հարգելի նախագահող, հարգելի պատգամավորներ, սիրելի հայրենակիցներ, Կառավարությունը բազմիցս հայտարարել է տաղանդի, նորարարության, նախաձեռնողականության, բարձր տեխնոլոգիաների եւ ռազմաարդյունաբերության զարգացման առաջնահերթության մասին, եւ թվարկված առաջնահերթությունների շուրջ է կառուցված նորաստեղծ բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարության բյուջեն, որը եւ պատիվ ունեմ համառոտ ներկայացնել այս հարթակից եւ շնորհակալ եմ պաշտպանական եւ տնտեսական հանձնաժողովներին բյուջեի կազմման ընթացքում եւ ներկայացման ընթացքում ցուցաբերած գործուն աջակցության համար:

Ինչպես հայտնի է, նախարարության հիմնական գործառույթներն են եւ այս նախարարության ստեղծումն է իրականում հենց այս վերոհիշյալ առաջնահերթությունների շրջանակներում եղել՝ առաջին` ռազմաարդյունաբերական համալիրի զարգացումը եւ դրա ծառայությունն ի նպաստ ՀՀ անվտանգության բարձրացման եւ տնտեսության շարունակական զարգացման: Հայաստանի թվայնացումը, որը միտված է պետության կողմից մատուցվող ծառայությունների որակական եւ քանակական բարելավմանը, գործարար միջավայրի թվայնացման մակարդակի բարձրացմանը, կապի եւ թվային ենթակառուցվածքների զարգացմանը, Հայաստանի ինտերնետի հասանելիության եւ թվային գրագիտության բարձրացմանը: Բարձր տեխնոլոգիական էկոհամակարգի շարունակական զարգացումը, որը 3-րդ առաջնահերթությունն է...

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Ներողություն, պրն Արշակյան, հարգելի գործընկերներ, մի զրուցեք, էլի:

Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Հայաստանը տաղանդավոր ինժեներների, ծրագրավորողների, նորարարների, գիտահետազոտողների ապրելու եւ աշխատելու համար ցանկալի վայր դարձնելու շուրջ է ստեղծված: Այս նպատակներին հասնելու համար մշակվել է Հայաստանի բարձր տեխնոլոգիական զարգացման, ռազմաարդյունաբերության զարգացման եւ թվայնացման 2020-2025 թվականի ռազմավարությունը, որը շուտով կհանձնվի հանրության դատին, արդեն իսկ շրջանառության մեջ է: Հայաստանը բարձր տեխնոլոգիական, ռազմաարդյունաբերական, արտադրող եւ արտահանող երկիր դարձնելու նպատակով 2020 թվականի բյուջեով նախատեսված է նախարարությանը տրամադրել 12.5 մլրդ դրամ, որը նախագծված է հետեւյալ տրամաբանությամբ. ռազմարդյունաբերություն:

Սիրելի հայրենակիցներ, 2020 թվականի բյուջետային հատկացումները ռազմաարդյունաբերության ոլորտում ավելացվել են շուրջ 122 տոկոսով` հասնելով շուրջ 6.3 մլրդ դրամի, որի մի մասն ուղղվելու է գիտահետազոտական, փորձակոնստրուկտորական ծրագրերի իրականացմանը, իսկ մյուս մասը` արտադրական կարողությունների զարգացմանը` հաշվի առնելով ՀՀ պաշտպանական կարիքները եւ հայկական արտադրանքով արտաքին շուկաներ դուրս գալու հնարավորությունները:

Ծրագրավորման, ինժեներական եւ ձեռներեցության վերապատրաստման ծրագրերի շրջանակներում հաշվի առնելով Հայաստանում եւ ամբողջ աշխարհում տեխնոլոգիական սրընթաց զարգացումները, որոնք տարբեր գնահատականներով՝ կարելի է ասել, որ 21-րդ դարում շուրջ 1000 անգամ գերազանցում են 20-րդ դարի զարգացման տեմպերը, արդյունքում ծրագրավորողների, ինժեներների, տեխնոլոգիական ոլորտի այլ աշխատողների նկատմամբ պահանջվող հմտությունները նույնպես սրընթաց աճում են եւ փոփոխվում են:

Ինչպես հայտնի է, համալսարանական ծրագրերը հիմնականում չեն հասցնում հետեւել կրթության նկատմամբ նոր պահանջներին, եւ ավարտած ուսանողները կարիք են ունենում լրացուցիչ դասընթացներ անցնել` աշխատանք ստանալու նպատակով: Այդ դասընթացները հիմնականում կազմակերպվում են ընկերությունների կողմից՝ ակամա ընկերությունները նաեւ դարձնելով կրթական գործառույթ իրականացնող կազմակերպություններ: Կրթության, գիտության, մշակույթի եւ սպորտի նախարարության, տեխնոլոգիական ոլորտի մի շարք ընկերությունների հետ քննարկումների արդյունքում համատեղ մշակվել է բուհ-մասնավոր համագործակցություն նոր ծրագիր, որը հնարավորություն կտա մասնավոր ընկերությունների կողմից մշակված լավագույն կրթական ծրագրերն իրականացնել բուհական տարածքներում: Ծրագրային եւ տեխնոլոգիական ամենաժամանակակից գործիքների կիրառմամբ այս ծրագրով 2020 թվականին նախատեսվում է շուրջ 6000 մասնագետների հնարավորություն տալ պատրաստվել եւ վերապատրաստվել բուհական տարածքներում, որոնցից 3000-ը` Երեւանում եւ եւս 3000-ը` մարզերում: Այս նպատակով նախատեսվել է շուրջ 200 մլն դրամ հատկացնել նորարարության, ձեռներեցության տեխնոլոգիական ոլորտում զարգացման համար: Ինչպես բազմիցս հայտարարվել է, Կառավարությունը խրախուսում է նորարարությունը եւ ձեռներեցությունը` կարեւորելով անհատական ջանքը: Այս նպատակով նախարարությունը 2020 թվականին նախատեսել է թվով շուրջ 90 դրամաշնորհներով աջակցել տեխնոլոգիական ոլորտի նորարարական խմբերին եւ startup-երին՝ իրենց գաղափարները պրոդուկտի, նախատիպի, այնուհետեւ նաեւ բիզնեսի վերածելու նպատակով: Ծրագրի իրագործման համար Կառավարությունը նախատեսել է շուրջ 1 մլրդ դրամ: Որպես վերոհիշյալ ծրագրերի շարունակություն startup-երի զարգացման, ներդրումների ներգրավման, արտաքին շուկաներ դուրս գալու նպատակով աջակցման համար նախարարությունը նախատեսել է հանդես գալ համատեղ դրամաշնորհային ներդրումային ծրագրերով, որը հնարավորություն կտա նորաստեղծ startup-երին ներդրում կատարելու դեպքում ստանալ դրամաշնորհ, աջակցություն Կառավարության կողմից, որի արդյունքում ներդրումները նաեւ ուղղվածություն կունենան դեպի մարզեր՝ ներդրումները խրախուսելու համար համաչափ զարգացումն ապահովելու համար: 2020 թվականին առնվազն startup-երը ներդրում կատարելու դեպքում կստանան պետական դրամաշնորհներ: Ծրագրի իրագործման համար Կառավարությունը նախատեսել է եւս 1 մլրդ դրամ:

Արտահանման խթանման հետ կապված. Կառավարությունը խրախուսում է տեխնոլոգիական ընկերությունների ապրանքների եւ ծառայությունների միջազգայնացումը, որի նպատակով բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարությունը նախատեսել է շուրջ 425 մլն դրամ:

Միջազգային ցուցահանդեսներին հայկական միասնական տաղավարով մասնակցելու, ինչպես նաեւ Հայաստանում միջազգային ցուցահանդեսների կազմակերպման աջակցության նպատակով այս պահին նախարարությանը կից խորհրդակցական մարմնի հետ ծրագրվում են հիմնական, առաջնահերթ ցուցահանդեսները եւ միջոցառումները, որոնց ընթացքում Հայաստանը կմասնակցի միասնական տաղավարով: Ուզբեկստանում, Քաթարում, Սինգապուրում 2019 թվականի վերջին եռամսյակում անցկացվող միջազգային ցուցահանդեսների ընթացքում Հայաստանն արդեն իսկ հանդես է եկել միասնական տաղավարով եւ արդյունքներն առավել, քան գոհացուցիչ են թե՛ Հայաստանը որպես տեխնոլոգիական երկիր ներկայացնելու, թե՛ միջազգային պայմանավորվածությունների ձեռքբերման, եւ թե՛ հայկական տեխնոլոգիական ապրանքների եւ ծառայությունների արտահանման տեսանկյունից:

Թվայնացման ոլորտում. թվայնացման ռազմավարության մշակման աշխատանքների շրջանակներում գնահատվել են առկա թվային համակարգերի հնարավորությունները, խնդիրները, կարիքները, ինչպես նաեւ կատարվել է բոլոր գերատեսչությունների ընթացիկ եւ պլանավորված ծրագրերի միասնական, ամբողջական տեղեկատվության հավաքագրում: 2020 թվականին բյուջեով նախատեսվում է միասնական թվային հենքի մշակում, որը հնարավորություն կտա բոլոր գերատեսչություններում ծրագրային գործիքների ստանդարտիզացիայի ենթական ֆունկցիաները միասնական հենքի վրա կառուցել, որը հնարավորություն կտա այս գերատեսչությունների համար ստեղծված ծրագրային գործիքների կիրառումն այլ գերատեսչություններով՝ բարձրացնելով ծրագրային գործիքների սպասարկման մակարդակը, համակարգերի անվտանգության մակարդակը, փոխգործելիության եւ ծրագրային միջավայրերի ինտեգրացիայի մակարդակը: Այս նպատակով բյուջեում նախատեսված է 450 մլն դրամի հատկացում:

Կապի եւ հեռահաղորդակցության ենթակառուցվածքների տեսանկյունից. ինչպես այս ամբիոնից նույնպես բարձրաձայնվել էր, ամբողջական կապի, հեռահաղորդակցության մակարդակների հաճախությունների օգտագործման, վերահսկողության եւ կապի որակի բարձրացման հետ կապված՝ մենք կարիք ունենք նոր ենթակառուցվածքների ստեղծման, որի նպատակով 2020 թվականին նախատեսվել է 1 մլրդ դրամ, որը շարունակական ծրագիր է եւ մինչեւ 2024 թվականը դրա համար կհատկացվի եւս շուրջ 5 մլրդ դրամ:

Այս տարի ավարտական փուլ են մտել «Ինժեներական քաղաք»-ի նախագծման աշխատանքները, եւ 2020 թվականի առաջին եռամսյակում կսկսենք քաղաքի ակտիվ շինարարական աշխատանքները: Ինժեներական քաղաքում նախատեսվում է ունենալ ինժեներական ոլորտի շուրջ 35 ընկերություններ, որոնք հնարավորություն կստանան ստեղծել շուրջ 1500 նոր աշխատատեղեր: Այս նպատակով պետություն-մասնավոր համագործակցության արդյունքում կներդրվի շուրջ 10 մլրդ դրամ: Այսպիսով, ավելի քան 60 գիտահետազոտական, փորձակոնստրուկտորական ծրագրեր, ընդհանուր առմամբ, 3.8 մլրդ դրամ՝ ռազմարդյունաբերության ոլորտում, արտադրական կարողությունների զարգացում` շուրջ 2.5 մլրդ դրամ, ամբողջը միասին` 122 տոկոսով ավելացված է բյուջետային ծրագիրը 2018 թվականի նկատմամբ: Շուրջ 6000 կրթված նոր ծրագրավորողներ, ինժեներներ Երեւանում եւ մարզերում, շուրջ 90 գիտահետազոտական խմբեր արհեստական բանականության, քվանտային, միկրոէլեկտրոնիկա, ռոբոտատեխնիկա եւ այլ առաջնահերթ ուղղություններով` շուրջ 1 մլրդ դրամ, խմբերի ամենահաջողակները կստանան համաֆինանսավորում` շուրջ 25 մլն դրամ դրամաշնորհների տեսքով, «Հայկական վիրտուալ կամուրջ» ծրագիր, որը Հայաստանին հնարավորություն կտա իր ներկայացուցչությունն ունենալ Սիլիկոնյան հովտում եւ այսպես շարունակ:

Շնորհակալություն, հարգելի նախագահություն, հարգելի պատգամավորներ եւ ձեր գործուն աջակցությունն ենք ակնկալում այս ծրագրերի իրագործման համար:

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն նախարար: Գոռ Գեւորգյան:

Գ.ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Հարգելի նախագահող, հարգելի գործընկերներ, սիրելի քաղաքացիներ, քննարկում ենք իրապես չափազանց կարեւոր մի նախագիծ, դա 2020 թվականի պետբյուջեի նախագիծն է: Հնչեցվեցին տարբեր կարծիքներ եւ ասվեց թե՛ լավը,  թե՛ որոշ առումով նաեւ բացասական որոշ երանգներ: Նախ եւ առաջ` ես կուզենայի միանալ որոշ գործընկերներիս եւ շնորհակալություն հայտնել Կառավարությանը եւ բոլոր այն իմ գործընկերներին, ովքեր լծված էին այս աշխատանքներին եւ փորձեցին առավելապես ապահովել այն անմիջական հանրայնականությունը բոլոր հարցերի քննարկման, որը չափազանց կարեւոր է մեր այս պառլամենտարիզմի շրջանակներում: Գործընկերներից մեկը հնչեցրեց, որ խոսելով բյուջեից՝ չի կարելի խուսափել թվերից, բայց, այնուհանդերձ, ես կփորձեմ հնարավորինս խոսել ընդհանրական ենթատեքստերի մասին եւ, առհասարակ, այս կարեւորագույն փաստաթղթի մասին, որը միեւնույն ժամանակ կդառնա եւ կհավաստի այն բոլոր փոփոխությունների մասին եւ ակնկալվող զարգացումների մասին, որոնք չափազանց կարեւոր են մեր պետականության կայացման եւ պետության զարգացման համար: Էստեղ բարձրաձայնվեցին տարբեր ոլորտային խնդիրներ, որոնք կարող են լինել ավելի լավը, եւ ենթադրում են զարգացման նոր միտումներ, տարբեր մոտեցումներ: Ոչ ոք դա չի հերքում եւ ոչ ոք չի ասում, որ ինչ-որ բան չունի զարգացում եւ չունի ակնկալիքներ: Իհարկե, ամեն ինչ իր զարգացման մեջ է կարեւոր եւ այն ինչ արվում է հիմա, նախասկիզբն է այն բոլոր մեծագույն ձեռքբերումների, որոնք ակնկալվելու են թե՛ 2020 թվականին, եւ թե՛ հաջորդիվ տարիներին:

Նախ` մենք պետք է արձանագրենք մի շատ կարեւոր հանգամանք. այս ցուցանիշները, որոնք ներկայացված են, պրոցեսների արդյունքներ են, այլ ոչ թե որեւէ գործողության ավարտական ամփոփիչ թիվ եւ ցուցանիշ, այսինքն` գործողությունները, որոնք այսօր տեղի են ունենում. պայմանավորված են ոչ միայն պետության ներսում տեղի ունեցող զարգացումներով, այլեւ պետք է հասկանանք, որ էստեղ չափազանց մեծ նշանակություն ունեն աշխարհաքաղաքական եւ պատմական այն զարգացումները, որոնց կենտրոնում գտնվում է ՀՀ-ը: Մենք պետք է հասկանանք, որ ավանդապես ձեւավորվել է այնպես, որ կան ոլորտներ, որոնց վրա մենք պետք է կրկնակի, եթե ոչ ավելի անգամ ուշադրություն դարձնենք, դա բացառապես կրթության, գիտության, պաշտպանության եւ անվտանգության ոլորտներն են, որոնք, ավելի քան որեւէ մեկ այլ երկրի համար, մեզ համար էական են: Էստեղ կարելի է տարբեր օրինակներ բերել, տարբեր մեջբերումներ ցիտել, բայց ես շատ հակիրճ կլինեմ եւ կասեմ, որ շատ հայտնի մի ձեւակերպում կա, որը պատկանում է Գերմանիայի, Պրուսիայի, ավելի ճիշտ, ֆեդերալ կանցլերին, ով ասում է, որ ով տնտեսում է դպրոցների վրա, կառուցում է բանտեր, ով տնտեսում անվտանգության եւ պաշտպանության հարցերի վրա, կառուցում է գերեզմաններ: Ուրեմն, այս բյուջեի նախագիծը, որը ներկայացված է հանրությանը, բացառապես խոսում է այն բանի մասին, որ էստեղ առավելագույնս փորձ է արվել չտնտեսել այդ ոլորտների վրա, որոնք որ հանդիսանում են մեր պետության համար կարեւորագույն շարժիչ լծակները:

Խոսվում է զբոսաշրջության, գաստրոտուրիզմի զարգացման մասին: Հավատացնում եմ ձեզ, որ այդ ուղղությամբ, սիրելի հայրենակիցներ, տարվում են չափազանց մեծ աշխատանքներ, որոնցից առվել կարեւոր տեղ է զբաղեցնում ճանապարհաշինությունը: Ես ինքս Հայաստանով շատ եմ սիրում ճամփորդել եւ այն աննախադեպ զարգացումները ճանապարհաշինության ոլորտում, որոնք այսօր արձանագրված են, եթե լինեն շարունակական, իսկ դրանք կլինեն շարունակական, ապա այդ ամենը կբերի Հայաստանը զբոսաշրջության համար առավել կարեւոր եւ նպաստավոր երկրների շարքին դասելու կարեւորագույն հանգամանքին: Նշեմ, ընդամենը, մի թիվ. ճանապարհների կառուցման, նորոգման եւ հիմնանորոգման համար 2020 թվականին նախատեսվում է հատկացնել 124.4 մլրդ դրամ՝ 2 անգամ ավելի, քան 2019 թվականին:

Դպրոցների եւ կրթական օբյեկտների շինարարության հետ կապված՝ հատկացվելու է 9.8 մլրդ դրամ, սա եւս աննախադեպ բարձր թիվ է, որը եւս ապացուցում է այն ամենը, ինչի մասին քիչ առաջ ես եւ իմ գործընկերները նաեւ փորձեցինք նշել: Հիմա էստեղ հարց է բարձրացվում, որ Կառավարությունը մտահոգ չէ հայագիտության, հայապահպանման, հայոց լեզվի զարգացման եւ նմանատիպ չափազանց կարեւոր առանցքային դերակատարություն ունեցող գործոնների զարգացման համար: Ես, ընդամենը, կփորձեմ ՀՀ արդի իշխանության փիլիսոփայության ձեւաչափի մեջ ասել` ինչ բան է հայագիտությունը մեզ համար եւ ինչպես ենք մենք ընկալում, առհասարակ, հայոց լեզվի եւ հայագիտության հետ կապված ցանկացած առարկայի եւ ընկալման մատուցումը ոչ միայն մեր հանրապետությանը, այլեւ աշխարհին: Մի փոքր ձեւափոխելով մեր մեծ Սեւակի խոսքերը՝ կասեմ հետեւյալը. հայագիտությունը մեր մտքի պահեստն է, հայագիտությունը մեր մտքի օթեւանն է, հայագիտությունը մեր պետականության, մեր պետության մեծ երթի գավազանակիրն է եւ հայոց լեզուն, իրապես, հանդիսանում է այժմեական մեր պետության մեծագույն դիվանը: Ես խնդրում եմ, որ այս հարցերին չափազանց մեծ ուշադրություն դարձնենք, քանի որ տարբեր տեսակի մեկնաբանությունները, կեղծ օրակարգային հարցերի բարձրաձայնումը հաճախ կարող են որոշ առումով ստեղծել թյուրընկալումներ: Այսօր բուհերին տրվում է ինքնավարություն, գրեթե, բաց նավարկություն գիտության մեծ օվկիանոսում եւ տրվում է հնարավորություն, որպեսզի նրանք համապատասխան ռիսկերը հաշվի առնելով՝ հասկանան, թե լեզուն` տվյալ դեպքում հայոց լեզուն, եւ, առհասարակ, հայագիտությանը միտված ցանկացած առարկա ինչպես պետք է դասավանդվի, ոնց պետք է մատուցվի եւ որքան մատուցվի: Իհարկե, պետք է ասենք, որ գիտությունը` որպես ռազմավարական ուղղություն, պահանջում է շատ ավելի մեծ ներդրումներ, եւ բոլորս, ովքեր քիչ, թե շատ կապ ունեն գիտության հետ, այստեղ նստած են իմ գործընկերները, ովքեր եւս գիտության մեջ ունեն իրենց ուրույն դերակատարությունը, եւ որը շատ գնահատված է, պետք է հասկանան, որ ցանկացած գիտական ձեռքբերում  առաջին հերթին կապիտալի ներդրում է: Ես շատ կուզենայի, որպեսզի մեր Կառավարությունը մեծ ուշադրություն դարձներ թեմատիկ ֆինանսավորման խնդրին, որը չափազանց կարեւոր է գիտության երիտասարդականացման համար, մենք չպետք է թույլ տանք, որպեսզի ՀՀ-ում կայացած գիտական դպրոցները, եթե անգամ դրանք տնտեսության մեջ չեն հանդիսանում այժմեական, արժեք ստեղծող ուղղություններ, լինեն շարունակական, պահպանողական եւ զարգացման ենթակա: Այս առումով՝ պետք է նաեւ շեշտել հետեւյալը. մենք պետք է հասկանանք մի շատ պարզ ճշմարտություն, որ եթե հայագիտությունը, լեզուն եւ գիտելիքը, առհասարակ, գիտությունը ՀՀ-ում լինի պատշաճ մակարդակով ներկայացված` որպես համաշխարհային գիտական շուկայում, մրցունակ արգասիք, պրոդուկտ, ինչպես ասած, ապա վստահեցնում եմ ձեզ, որ բազմաթիվ ոչ միայն սփյուռքահայեր, այլեւ օտարերկրացիներ, մեր հայրենակիցներից բացի, կգան ՀՀ՝ գիտելիք ստանալու, կրթություն ստանալու եւ իրենց հետազոտական աշխատանքը կատարելու համար: Ես կոչ եմ անում մեր գործընկերներին, Կառավարությանը եւ, մասնավորապես, նաեւ ֆինանսների նախարարությանը, որպեսզի չափազանց մեծ ուշադրություն դարձնենք բյուջետային այն հատվածին, որը բացառապես վերաբերում է նաեւ կրթությանը եւ գիտությանը: Գիտեք, չկա աշխարհում որեւէ մի պետություն՝ ամենազարգացածից մինչեւ զարգացող, ում հարցնեք` արդյո՞ք ձեր բյուջեի ծախսերը բավական են, եւ նրանք ասեն` այո, բավական են, եւ մենք գոհունակությամբ կարող ենք արձանագրել, որ բոլոր տողերն իսպառ ցույց են տալիս այն ամենը, ինչ մեզ անհրաժեշտ է, ոչ, բնականաբար, շատ դժվար է եւ, գրեթե, չենք կարող այդպիսի պետություն գտնել, բայց, նորից եմ կրկնում` բյուջեի նախագիծը, որում ներկայացված է 2020 թվականի համար, իրատեսական է, համաչափ է, եւ ես կարող եմ անվանել, որ դա վստահության դրսեւորման բյուջե է այն իմաստով, որ բոլոր թվերը, որոնք ներառված են, իրենց զարգացման մեջ հաճախ աննախադեպ են: Ես անձամբ կողմ եմ քվեարկելու եւ կոչ եմ անում կողմ քվեարկել այս բյուջեի նախագծին նաեւ իմ գործընկերներին, որոնց աշխատանքը, նաեւ ընթացիկ այս քննարկումների ժամանակ եւս, գնահատում եմ չափազանց բարձր: Շնորհակալություն:

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Ընդմիջում կես ժամ:


Ժամը 12:00

ՆԱԽԱԳԱՀՈՒՄ ԵՆ ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎԻ ՆԱԽԱԳԱՀ ԱՐԱՐԱՏ ՄԻՐԶՈՅԱՆԸ ԵՎ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ՏԵՂԱԿԱԼ ԼԵՆԱ ՆԱԶԱՐՅԱՆԸ
 

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, շարունակում ենք 2020 թվականի պետական բյուջեի վերաբերյալ մտքերի փոխանակությունը։ Ամբիոնի մոտ եմ հրավիրում Կարեն Սիմոնյանին։

Կ.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Հարգելի փոխխոսնակ, հարգելի գործընկերներ, քննարկում ենք ՀՀ  2020 թվականի բյուջեի նախագիծը։ Ի տարբերություն նախորդ տարիների՝ ՀՀ բյուջեի եկամտային մասը 2019-ի համեմատ ավելի էր 130 մլրդ դրամով, 2018 թվականի համեմատ ավելի էր 336 մլրդ դրամով։ Այս թվերը տեսնելով՝ առաջին անգամ ես մտածեցի, որ մենք պատմության մեջ առաջին անգամ կունենանք ասիմետրիկ բյուջե։ Այսինքն՝ եթե մենք նայենք բոլոր բյուջեները, որ վերջին տասնամյակում եղել են, մենք տեսնում ենք, որ ամեն հաջորդ բյուջեն որոշակի տոկոսով ավելի շատ է հատկացումներ տալիս այս կամ այն ոլորտին՝ կրթությանը, պաշտպանությանը, սոցիալական ապահովությանը, որոշակի տոկոսով ավելի է, սակայն որեւիցե տարբերություն, պիկ՝ որպես այդպիսին մենք չենք տեսնում։ Ինչո՞ւ։ Փոքր ռեսուրսներ ունեցող տնտեսության համար պետք է առանձնացնել մի քանի կետեր, որոնք հնարավորություն  կտան շատ կարճ ժամանակամիջոցում հասնել հաջողության։ Ինչպե՞ս է տեղի ունենում այդ գործընթացը։ Որպեսզի մենք կարողանանք հասկանալ, թե ի՞նչ պիկերի մասին է խոսքը գնում, ես օրինակ բերեմ, ինչին անդրադարձան ինձանից առաջ խոսած բոլոր բանախոսները: Առաջին հերթին դա կրթությունն է։ Մի քանի օր առաջ մենք պատվիրակության կազմում գտնվում էինք Վիետնամի Սոցիալիստական հանրապետությունում, որտեղ մասնավոր զրույցների ժամանակ պարզվեց, որ պետական ապարատում աշխատող ավելի քան 1700 վիետնամցի  ուսանել է Խորհրդային Հայաստանում։ Բոլորը ջերմորեն հիշում են Խորհրդային Հայաստանը, այսինքն՝ այն մարդիկ, ում հետ մենք կարողացանք շփվել, հիշում են հայերին, հիշում են մեր հյուրասիրությունը, եւ ամենակարեւորը՝ շփումները հիմք տվեցին կարծել, որ ՀՀ-ը կարող է դառնալ մի պետություն, որի համար առաջնայինը պետք է լինի կրթության արտահանումը։ Ինչպե՞ս պետք է լինի կրթության արտահանումը Հայաստանի համար. ավելի կոնկրետ՝ գիտության, կրթության, բարձրագույն կրթության ֆինանսավորման ավելացմամբ։

ՀՀ 2020 թվականի բյուջեով նախատեսված է 179 մլրդ դրամ՝ կրթության, գիտության, մշակույթի, սպորտի նախարարարությանը, սակայն այն կարող է լինել 3 անգամ ավելի շատ, մոտ 500, 515 մլրդ դրամ, ինչի՞ հաշվին. նախորդ 2 տարիներին ավելացած գումարների։

Եթե մենք կարողանայինք ոչ թե հավասարաչափ բաշխել եղած գումարները մնացած բոլոր ոլորտների վրա, այլ կարողանայինք ստեղծել իմ ասած պիկը, որը հնարավորություն կտա նիզակի նման ծակել հնարավորությունների այն պատնեշը,  որ այսօր ՀՀ-ն ունի, որովհետեւ այս բյուջեն հնարավորություն չունի՝ կատարել տնտեսական հեղափոխություն, այս բյուջեն հնարավորություն չունի նոր հնարավորություններ ու նոր պոտենցիալ ստեղծել ՀՀ-ի համար։ Այս բյուջեն կոչված է պաշտպանել այն, ինչ կա, եւ ավելացնել բոլոր ոլորտներում որոշակի տոկոսներով։ Արդյունքն այն է, ինչ մենք տեսնում ենք. 4,9% տնտեսական աճը, ՀՆԱ-ի 4,9% ավելացումը, այնինչ, կարելի էր պլանավորել ավելի հեռանկարային, ավելի երկարաժամկետ ժամանակահատվածի համար, 10, 20 տարվա համար, եւ ստանալ ավելի գործող արդյունք։

Ի՞նչից սկսել այսօր։ Նախորդ իշխանությունները, որոնք չունեին այս ժողովրդական աջակցությունը, որոնք չունեին այս լեգիտիմությունը, որեւիցե ձեւով չէին կարող նման քայլերի գնալ, որովհետեւ իրենք դատապարտված էին քննադատության ենթարկվել ցանկացած ոլորտներում։

Ես ձեզ հավատացնում եմ, եթե դուք բերեիք բյուջե, որտեղ կրթությանը հատկացվող գումարները, բարձրագույն կրթությանը, գիտությանը հատկացվող գումարները շեշտակիորեն կտարբերվեին նախորդ համակարգից, տարբերությունը կլիներ ոչ թե 20 միլիարդ դրամ, այլ տարբերությունը կլիներ 200 մլրդ դրամ, 300 մլրդ դրամ,  ես ձեզ հավատացնում եմ, որ որեւիցե մեկը ձեզ քննադատության չէր ենթարկի, որովհետեւ ցանկացած դեպքում կրթությունն այն ներդրումն է, որը հետ է գալիս տնտեսություն։

Գիտության վրա արված ցանկացած ներդրում, կլինի ֆունդամենտալ ներդրումը, կլինի կիրառական գիտության վրա ներդրումը, ցանկացած դեպքում հետ է գալիս տնտեսություն, ինքն ավելի երկարաժամկետ էֆեկտ ունի, ինքն ավելի երկար ժամանակում է հետ գալիս, սակայն, անպայման, հետ է գալիս։ Դա հնարավորություն կտա նաեւ ազատվել պահպանողականությունից։

Մեր բյուջեի կառուցվածքը՝ որպես այդպիսին, միշտ եղել է պահպանողական, վերջին տասնամյակը՝ հատկապես։ 2020 թվականի բյուջեն նույնպես շարունակում է լինել այդ պահպանողականության բեռը կրող, այսինքն՝ ավելացնել  հավասարաչափ բոլոր ոլորտներում, չունենալ ասիմետրիա, լինել հավասարաչափ։

Ամփոփելով խոսքս՝ ես կարող եմ նշել  հետեւյալը. բյուջեն չի օգտվում այն հնարավորությունից, որը կարող էր տալ մեզ Կառավարությունը։ Բյուջեն չի կարողանում արտացոլել այն առաջնայնությունները, որոնք կան ՀՀ-ի զարգացման հետագա տեսլականն ապահովելու համար, որովհետեւ բյուջեն միտված է պահպանել այն, ինչ կա, որոշակի զարգացում ապահովել, ինչը բավարար է 4,9% տնտեսական աճի համար, բայց երբեւիցե չի կարող բավարարել տնտեսական հեղափոխության եւ երկնիշ տնտեսական աճի համար, եթե այդպիսին, իհարկե, մենք նախատեսում ենք երբեւիցե ունենալ։

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Վիկտոր Ենգիբարյան։

Վ.ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն, տիկին փոխնախագահ, հարգելի գործընկերներ, ես առաջարկում եմ, որ 2020 թվականի բյուջեի  քննարկումների կոնտեքստում մենք ծավալենք նաեւ խոսակցություն այն մասին, թե մեզ, արդյոք, պե՞տք է ավելացնել  արտաքին ֆինանսավորումը կամ, ինչպես ասում են, արտաքին պարտքը։ Սա շատ կարեւոր խոսակցություն է լինելու։ Ես կարծում եմ, որ հաջորդ տարվա ընթացքում մեր Կառավարությունն այս խոսակցությունը պետք է վերածի հանրային դիսկուրսի, ու մենք մեր հայրենակիցների հետ հասկանանք, թե արդյո՞ք մեզ պետք է ավելացնել պետական պարտքը։ 2020 թվականի ցուցանիշները, կանխատեսումներն այս առումով բավականին դրական են։ Պետական պարտքը ծրագրվում է կազմել 7 մլրդ 780 մլն ԱՄՆ դոլարի կարգի գումար։ Սա նշանակում է, որ մենք տոկոսային առումով  ՀՆԱ-պարտք հարաբերակցության մեջ բավականին մեծ նվազում ունենք։ Ավելին, արտաքին ու ներքին պարտք հարաբերակցությունը նախկինում եղել է 20-ը 80-ի, ներքինը՝ 20, արտաքինը՝ 80։ Հիմա արդեն մենք խոսում ենք շուրջ 70% եւ 30% հարաբերակցության մասին։

Ես կարծում եմ, որ մեր ուղերձը մեր հանրությանը պետք է լինի այն, որ մենք պարտավոր ենք ունենալ նոր եւ հավակնոտ ծրագրեր։ Վերջին անգամ, օրինակ՝ Հայաստանի տարածքում բնակավայր կառուցվել է 40-50 տարի առաջ։ Մենք պետք է խնդիր դնենք ՀՀ տարածքում կառուցել նոր քաղաք՝ 200-300 հազարանոց քաղաք, որը կունենա կանաչ քաղաքի բովանդակություն, որտեղ շենքերը, շինությունները կլինեն գերժամանակակից ենթակառուցվածքներով դպրոցներ, նորարական, գիտական, մշակութային կենտրոններ։ Մենք պետք է խնդիր դնենք՝ կառուցել ՀՀ տարածքում նոր քաղաք։ Հաջորդ հավակնոտ ծրագիրը, որի մասին մենք պետք է մտածենք, ատոմակայան կառուցելու հարցն է։ Մենք ունենք Մեծամորում ատոմակայան, բայց մենք պետք է կառուցենք նորը, որպեսզի հոգանք մեր ռազմավարական խնդիրների մասին։

Մենք խնդիր ենք դրել, հարգելի գործընկերներ, որ կառուցելու ենք տասնյակ ջրամբարներ։ Մենք պետք է Հայաստանից ջրի արտահոսքը հնարավորինս նվազեցնենք, հնարավորություն ունենանք կուտակել ջրային նոր  ռեզերվներ, որպեսզի կարողանանք բավարարել գլոբալ տաքացող աշխարհում, ջերմացող կլիմայական փոփոխությունների պայմաններում մեր ապագա կարիքները՝ կապված ջրի հետ։

Մենք պետք է ունենանք ճանապարհային ենթակառուցվածքներ, որոնց միջոցով հնարավոր կլինի Երեւանից մինչեւ Մեղրի հասնել 4-5 ժամում։  Դրանք գերժամանակակից ճանապարհներն են, թունելներն են եւ այլն։ Սրանք շատ հավակնոտ խնդիրներ են, որոնք մենք պետք է դնենք մեր հաջորդ, հետագա քաղաքական ծրագրերի առաջ։

Երեւան քաղաքի շենքերը, բնակարանային ֆոնդը հիմնականում, մեծամասամբ կառուցվել է 50-60 տարի առաջ, այսինքն՝ մեր շենքերի մեծամասնությունը 50-60-70 տարվա պատմություն ունի։ Սա շատ կարեւոր խնդիր է, սա նաեւ անվտանգության խնդիր է։ Մենք Երեւանում պետք է կառուցենք հարյուրավոր նոր շենքեր, եւ դա հնարավոր չի լինի, եւ այս ամենը հնարավոր չի լինի, եթե մենք չներգրավենք նոր արտաքին ֆինանսական միջոցներ կամ ավելացնենք արտաքին պարտքը։

Հիմա՝ փոքր-ինչ այս խնդրի քաղաքական ենթատեքստի մասին։ Մենք նախկինում բազմիցս քննադատել ենք նախորդ իշխանություններին արտաքին պարտքի ավելացման համար, բայց դրա հիմքում եղել է այն առերեւույթ կասկածը, որն արդեն իսկ սկսում է  փարատվել տարբեր քրեական գործերով, որ այդ պետական պարտքի միջոցներն ուղղվել են որոշակի պաշտոնյաների կամ գործարարների, սենց, ուղիղ գնացել են իրենց գրպանները։

Մեր Կառավարությունն ունի այն վստահությունը, այն լեգիտիմությունը, որը թույլ է տալիս, առնվազն, սկսել այս խոսակցությունը. պե՞տք է մեզ նոր քաղաք, պե՞տք է մեզ նոր ատոմակայան, Երեւանին պե՞տք են նոր շենքեր, Հայաստանին նոր ենթակառուցվածքներ պե՞տք են, թե՞ ոչ։

Հիմա որոշ տնտեսական թվերի մասին խոսենք, որպեսզի մեզ համեմատենք այն պետությունների հետ, որոնք շատ թե քիչ ունեցել են նույն չափը, նույն անցյալը։ Լատվիայի համախառն ներքին արդյունքը կազմում է շուրջ 30 մլրդ ԱՄՆ դոլար, այսինքն՝ մեկ շնչի հաշվով՝ 18,5 հազ. ԱՄՆ դոլար, իսկ արտաքին պարտքը կազմում է 39 մլրդ։ ՀՆԱ-ից արտաքին պարտքը մեծ է այն պարագայում, երբ այդ երկրի բնակչությունը 2 մլն է։ Լիտվայի դեպքում համախառն ներքին արդյունքը կազմում է 35 մլրդ, մեկ շնչի հաշվով՝ շուրջ 19 հազար դոլար, արտաքին պարտքը, ուշադրություն, 52 մլրդ։ Սա եւս փոքր պետություն է, Հայաստանից փոքր։ Էստոնիայի դեպքում արտաքին ՀՆԱ-ն կազմում է 30,9 մլրդ, մեկ շնչի հաշվով՝ 23 հազար ԱՄՆ դոլար, եւ այս փոքր պետությունը, որտեղ, ընդամենը, 1,3 մլն բնակչություն է ապրում, այս երկրի արտաքին պարտքը կազմում է 27 մլրդ ԱՄՆ դոլար։ Մեր դեպքում՝ հաջորդ տարվա կանխատեսումով՝ դա շուրջ 7,8 մլրդ ԱՄՆ դոլար է։

Ես ցանկանում եմ նաեւ մի կանխատեսում ձեզ ներկայացնել, որն արել է Արցախի նախկին վարչապետ Արայիկ Հարությունյանն արտաքին պարտքի այս դեբատի շրջանակներում. ընդամենը, 10-12 տարում, ասում է նա, 22 մլրդ ԱՄՆ դոլար պետական պարտքի ավելացման արդյունքում՝ ՀՀ-ում  ՀՆԱ-ն կկազմի ավելի քան 45 մլրդ ԱՄՆ դոլար, իսկ բնակչության մեկ շնչի հաշվով՝ 15 հազար ԱՄՆ դոլար։ Տնտեսագետները կարող են խոսել այն մասին, թե որքանով է այս կանխատեսումն իրական, բայց կարծում եմ, որ  թվեր են, որոնց մասին մենք պետք է խոսենք։

Շատ կարճ ուզում եմ խոսել ներդրումների մասին։ Մենք երեկ էկոնոմիկայի նախարարի հետ այս կապակցությամբ լուրջ քննարկում ունեցանք ԱԺ դահլիճում։ Անխուսափելի է, որ մենք պետք է ստեղծենք առանձին մարմին, դա կարող է լինել էկոնոմիկայի նախարարության կազմում կամ կարող է լինել առանձին, որը պետք է զբաղվի յուրաքանչյուր քաղաքացու, յուրաքանչյուր ներդրողի խնդիրներով. իրավական աջակցություն, տնտեսական աջակցություն, բյուրոկրատական  մեխանիզմների մեջ աջակցություն, ներդրողների իրավունքների պաշտպանություն։ Ներդրող ասելով՝ ես նկատի ունեմ ցանկացած մարդու, ով պատրաստ է 20 մլն դրամ եւ ավելի ներդրում կատարել մեր երկրում: Քանի որ մի խնդիր ենք դրել, որ հայրենադարձություն պետք է ապահովենք, մենք պետք է պատրաստ լինենք օտարերկրյա քաղաքացիություն ունեցող հայազգի մարդուն, որը գալիս է Հայաստան իր փոքր միջոցներով, ցույց տալ, թե նա ինչպես կարող է մեր երկրում ներդրում անել, ապրել ու պահել իր ընտանիքը։ Նույնիսկ Գերմանիայի նման հսկայական  տնտեսությունում կա գործակալություն, որը զբաղվում է արտաքին առեւտրի խնդիրներով, նաեւ ֆինանսավորում է նորարարական  ծրագրերը, բոլոր ծրագրերը, որ մարդիկ դիմում են, 20%-ով ֆինանսավորում է։ Մենք նույնպես պետք է հետեւենք այս ճանապարհին։

Վերջում կուզեի շատ կարճ խոսել նրա մասին, որ մենք մեր տնտեսության մեջ, հատկապես բյուջետային ծրագրերում, հատկապես հանրային, քաղաքական որոշումներ կայացնելու մեջ մենք պետք է բարձրացնենք հետազոտությունների դերը։ Հայաստանում չափազանց քիչ են հետազոտությունները։ Ես նկատի ունեմ սոցիոլոգիական հետազոտությունները, որոնց հիման վրա հնարավոր է կատարել կանխատեսումներ։ Ես տեսա, որ մեր բյուջեում կա նման հոդված։ Դա շատ կարեւոր է, այս տարի, անպայման, պետք է ամսական կտրվածքով մենք ստանանք մեր հանրության կարծիքն այդ հետազոտությունների միջոցով, որոնք մեզ՝ որպես ԱԺ, թույլ կտան կայացնել ավելի ճիշտ որոշումներ, որոնք կուղղորդեն մեզ, թե մենք այս կամ այն հարցում ինչպես պետք է կողմնորոշվենք։ Այդ հետազոտությունների վրա կարվեն կանխատեսումներ։ Շատ հաճախ, երբ օրենքներ են գալիս, որտեղ խոսվում է ապագայի մասին, մենք պետք է ունենանք կանխատեսում, որից ելնելով՝ կարողանանք կայացնել այդ դատողությունները։ Այսքանը:

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Մինչ հաջորդ ելույթի մասին հայտարարելը եկեք ողջունենք մեր հյուրերին։ Այսօր ԱԺ-ի «Բաց դռներ» ծրագրի շրջանակներում ԱԺ են այցելել ՀՀ Գեղարքունիքի մարզի Սարուխան գյուղի դպրոցի աշակերտները եւ ուսուցիչները: Ողջույն, բարի գալուստ:

ԾԱՓԱՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հաջորդ ելույթի համար հրավիրում եմ Արման Բաբաջանյանին։

Ա.ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ

-Սիրելի գործընկերներ, հայրենակիցներ, 2020 թվականի ֆինանսական այս կարեւոր փաստաթղթի մասին մենք արդեն հասցրեցինք տարբեր որակումներ լսել՝ լավ, վատ, բայց ճշմարտությունը, ինչպես լինում է սովորաբար, այդ որակումների մեջտեղում է։

Միանգամից նշեմ, որ 2020 թվականի պետական բյուջեն ոչ շատ հոռետեսական է եւ ոչ էլ՝ լավատեսական, առավել եւս, հեղափոխական չէ, ինչպես ներկայացնում են իշխանության շատ անդամներ։ Ցավով պետք է  արձանագրեմ, որ 2020 թվականի պետական բյուջեի նախագիծն իր մեջ մեծապես կրում է իներցիայի շունչը։ Բազմաթիվ հոդվածներով ու ուղղություններով ֆինանսավորումը, ընդամենը, նպատակ ունի ապահովել նախկին իներցիայի շարունակականությունը։ Բյուջեի նախագծում չկան հավակնոտ ծրագրեր, արմատական, համակարգային բարեփոխումներ, ընդհանուր առմամբ, չկա ստեղծարարություն եւ նորարարություն։ Մեզ ներկայացվել է մի փաստաթուղթ ոչ թե արմատական, համակարգային բարեփոխումների, այլ ընթացիկ, օպերատիվ կառավարման մասին։ Սա բյուջե է ոչ թե տնտեսական համամասնությունների փոփոխության, այլ նախկին արատավոր համամասնությունների պահպանման մասին, այն դեպքում, երբ Հայաստանի հասարակությունը 2018 թվականի թավշյա հեղափոխությամբ իշխանությամբ եկած ուժին հենց արմատական, համակարգային բարեփոխումներ իրականացնելու քարտ բլանշ է տվել։ 2018 թվականի թավշյա հեղափոխությունը եղել է ոչ միայն նախկին անձերի, այլեւ նախկին համակարգերի, կառուցակարգերի մերժման հրամայականով։ Անձերը գնացել են, սակայն կառուցակարգերը եւ այս բյուջեում համամասնությունները մնացել են։

Հարգելի գործընկերներ, մինչեւ բյուջեի վերաբերյալ ամբողջական տեսակետ հնչեցնելն առանձնացրել եմ կենսականորեն կարեւոր երկու ուղղություններ՝ անվտանգություն եւ արտաքին քաղաքականություն։ Անվտանգությունը, ինչպես բազմաթիվ առիթներ եմ ունեցել նշել, միայն եւ ամենեւին զինված ուժերը չեն, որոնց ֆինանսավորման ուղղությամբ, ի դեպ, մենք եկող տարի ավելացում ունենք 1%-ից պակաս չափով։ Անվտանգությունը հավասարապես արտաքին քաղաքականությունն է, արտաքին քաղաքական այնպիսի միջավայրի ձեւավորումը, որը Հայաստանի ու հավասարապես նաեւ Արցախի անվտանգությունը կշաղկապի միջազգային անվտանգության համակարգին այնպես, որ մեր անվտանգության դեմ ուղղված ցանկացած ոտնձգություն, առնվազն, անուղղակիորեն ոտնձգություն կհամարվի նաեւ միջազգային անվտանգության համակարգի դեմ։

Շատ լավ է, որ մենք պատրաստվում ենք հիմնել 4 նոր դիվանագիտական ներկայացուցչություններ Քաթարում, Իսրայելում, Եթովպիայում, Էրբիլում եւ Երեւանում նստավայրով՝ Ուզբեկստանում, բայց դեսպանատների քանակի զուտ մեխանիկական  ավելացումն արտաքին քաղաքականության ակտիվության ուղղակի ցուցիչ չէ։ Հայաստանի արտաքին քաղաքական գերակայությունները, ինչպես անցյալում, ցավոք սրտի,  շարունակում է մնալ Ռուսաստանը, ՀԱՊԿ-ը, ԵԱՏՄ-ն ու ԱՊՀ-ն, այսինքն՝ հետադիմությունն ու ռեգրեսիան։ Արդյունավետ, ճկուն եւ ստեղծարար արտաքին քաղաքականությունը պահանջում է համապատասխան ֆինանսական ռեսուրսներ։ Հասկանալի է, որ արտաքին քաղաքականությունը միայն ֆինանսավորումը չէ, սակայն ֆինանսավորումը չափազանց կարեւոր է որակյալ արտաքին քաղաքականության համար։ Մենք պետք է մտածենք արտերկրում աշխատող մեր դիվանագետների սոցիալական կարիքների բավարարման,  նրանց վարձատրության հետեւողական աճի մասին։

2020 թվականի պետական բյուջեում այդ առումով էական փոփոխություններ չկան, մինչդեռ քիչ վարձատրվող եւ սոցիալական խնդիրներ ունեցող դիվանագետները չեն կարող արդյունավետորեն ներկայացնել մեր պետությունը, առավել եւս, չեն կարող ներառվել տնտեսական հեղափոխության իրենց բաժին տնտեսական դիվանագիտության ամբողջական իմպլեմենտացիային եւ իրագործումներին։

Տարիներ շարունակ մենք պնդում ենք, որ Հայաստանի տնտեսությունը թմրամոլի նման կախված է հանքարդյունաբերությունից, որն իրականում ոչ թե հանքարդյունաբերություն է, այլ հանքակորզում։ Այս փաստաթուղթը մեզ պետք է հուշեր, որ իշխանությունը պատրաստվում է արմատապես վերանայել, փոփոխել հին տնտեսական համամասնությունները նորերով, իսկ մենք շարունակելու ենք հանքակորզումը՝ դրա արդյունքում առաջացած տնտեսական աճը ներկայացնելով որպես իրական տնտեսական աճ այն դեպքում, երբ դա ոչ թե հավելյալ արդյունք ստեղծող, այլ հանրային հարստությունը կեղեքող աճ է։ Այն դեպքում, երբ մեր խնդիրը պետք է լիներ ռեսուրս պետությունից արժեք ստեղծող պետության վերածվելը։ Սա գաղափարաբանական, փիլիսոփայական դրույթ է, որի առարկայական արտահայտությունները մենք պետք է տեսնեինք պետության քաղաքականությունն արտացոլող փաստաթղթերում, եւ առաջին հերթին՝ հենց այս ֆինանսական փաստաթղթում։

Հարգելի գործընկերներ, վերջին մի քանի ամիսներին ես պարբերաբար այցելում եմ սահմանամերձ, սահմանապահ բնակավայրեր եւ բավականաչափ մոտիկից պատկերացում ունեմ այդ տարածքների ու դրանց բնակչության հիմնախնդիրների մասին։ Ուրախությամբ պետք է արձանագրել, որ թավշյա հեղափոխությունից հետո Կառավարությունը հետեւողականորեն իրականացնում է խոշորածավալ ճանապարհաշինական ծրագրեր նաեւ սահմանամերձ բնակավայրերում, ինչը կենսական անվտանգային նշանակություն ունի այդ տարածքների ու դրա բնակիչների համար։ Սակայն լավ ճանապարհները չեն կարող եւ չպետք է ինքնանպատակ լինեն, դրանք պետք է ծառայեն սահմանամերձ բնակավայրերի բնակիչների կենսապահովման խնդիրների լուծմանը, իսկ դրան հասնելու ամենաարդյունավետ եղանակն ճանապարհների հիմքի վրա սահմանամերձ բնակավայրերում համապատասխան լոգիստիկ ենթակառուցվածքների ստեղծումն  է։ Ենթակառուցվածքային ներդրումներն ունեն ոչ միայն սոցիալ-տնտեսական նշանակություն, այլ հատկապես սահմանամերձ բնակավայրերի պարագայում ազգային անվտանգության  կարեւորություն։

Ենթակառուցվածքային ներդրումները, այդ թվում՝ լոգիստիկ  ենթակառուցվածքների ստեղծումն էապես կարող է սահմանամերձ բնակավայրերի մեր քաղաքացիների կյանքը զբաղվածության իմաստով որակապես փոխել, կապել իրենց հողին, եւ դա, ըստ իս, մեզ համար ստրատեգիական, անվտանգային եւ պաշտպանունակության իմաստով գերկարեւոր խնդիր կարող է ունենալ։

Լոգիստիկ ենթակառուցվածքների ստեղծումն ակնհայտորեն նպաստելու է տարածքային համաչափ զարգացման խնդրի լուծմանը։ Առանց տնտեսական ենթակառուցվածքների մենք չենք կարող մտածել տարածքային համաչափ զարգացման մասին, իսկ տնտեսական այդպիսի ենթակառուցվածքները կարող են արդյունավետ լինել միայն այն դեպքում, երբ ապահովվում է գյուղ-շուկա շղթան։ Ցավոք, 2020 թվականի պետական բյուջեում նման ենթակառուցվածքային ներդրումների մասին որեւէ հիշատակում չկա։

Հայաստանում այսօր մենաշնորհներ չկան, կամ, գոնե, արտաքուստ չկան, ավելի կամ պակաս չափով վերացվել են օլիգոպոլիաները, գործում է ազատ տնտեսական մրցակցություն։ Այդ փոփոխությունները, սակայն, առայժմ շոշափելի փոփոխություններ չեն արձանագրել, որովհետեւ այդ երեւույթները  վերացնելուց զատ մեզ անհրաժեշտ էր նաեւ դրանց փոխարեն առաջացած տարածությունը, անջրպետը լցնել նորով, նոր տնտեսական հարաբերություններով, նոր ձեռներեցությամբ լցնելու ռազմավարությամբ, որը, ավաղ, մենք չենք արել։

Մենք անդադար խոսում ենք կրթության եւ գիտության կարեւորության, այսպես կոչված, մարդկային կապիտալում ներդրումների անհրաժեշտության մասին, սակայն խոսքից գործի չենք անցնում, եւ կոնկրետ գործերով դրանք չեն առանձնանում։ Արդյունքում մենք շարունակում ենք ապրել այն իրողությունների պայմաններում, երբ, պատկերավոր ասած, խոշոր կապիտալը ոչ թե համալսարաններ է կառուցում, այլ շարունակում է մեգամոլեր, աութլեթեր կառուցել, եւ այդ ամենը՝ քաղաքական իշխանության հովանու ներքո։

Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն այս տարվա օգոստոսին Ստեփանակերտում հռչակեց 2050 թվականի համար մի քանի կարեւորագույն համահայկական նպատակներ։ Դրանց իրագործման հիմքերը պետք է դրվեին հենց այս բյուջեում, այսօր, նաեւ ամեն տարվա պետական բյուջեում, մինչդեռ այս փաստաթուղթը որեւէ աղերս չունի հռչակված այդ նպատակների հետ։ Այս փաստաթուղթը հեղափոխական Կառավարության ներկայացրած պահպանողական պետական բյուջե է, ինչը, ըստ էության, նոնսենս է։ Հեղափոխական Կառավարությունն իրավունք չունի առաջնորդվել պահպանողական ծրագրերով, դա հակասում է քաղաքագիտական տրամաբանությանը։

Հայաստանի քաղաքացին պահանջում է, որ այս Կառավարության ամեն տարվա  պետական բյուջեի նախագիծը լինի մեր կյանքի վերափոխման, մեր երկրի  հեղափոխման ծրագիր։ Հետեւաբար՝ 2020 թվականի պետական բյուջեն պետք է լիներ թավշյա հեղափոխության արժեքների գեներացված արտահայտությունը։ Այս փաստաթուղթը հեռու է հեղափոխական լինելուց։ Ահա, այդ առաջին հերթին գաղափարական ու հայեցակարգային պատճառով ես դեմ եմ քվեարկելու 2020 թվականի բյուջեի նախագծին։

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Տարոն Սիմոնյան։

Տ.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Հարգելի հայրենակիցներ, ընդհանրապես, յուրաքանչյուր առաքինի անձ, ով նաեւ հանրային կարեւոր պաշտոն է զբաղեցնում, պետք է առաջնորդվի մի պարզ տրամաբանությամբ, դա մտքի, խոսքի եւ գործի փոխկապվածությունն է։ Եթե հանրային անձը մտածում է հանրային բարիքի մասին, ապա նա պետք է կարողանա նաեւ խոսքով արտահայտել այդ հանրային բարիքի կարեւորությունը։ Եթե անձը խոսքով արտահայտում է այդ հանրային բարիքը, նաեւ սեփական գործողություններով պետք է ցույց տա, որ գնում է դեպի իր խոսքի եւ մտքի կենսագործումը։

Շատ խոսվեց հանրային ակնկալիքների մասին, նաեւ հեղափոխության արդյունքում հասարակության մոտ ձեւավորված  բարձր ակնկալիքների շեմի մասին, բայց մենք դա գործնականում  չենք տեսնում։

Սա առաջին բյուջեի նախագիծն է, որով պետք է արտահայտվեին այդ հեղափոխական կանխադրույթները, որոնք 1,5 տարի առաջ հասարակությունը դրեց հեղափոխական ուժերի առջեւ։ Նախորդ տարվա բյուջեն անցումային ժամանակաշրջանի  բյուջե էր եւ հասկանալի էր, բայց, ինչպես իմ գործընկերները բազմիցս նշեցին, մենք այդ ակնկալիքների կենսագործումն այս բյուջեում չենք տեսնում։ Տեսնում ենք միտք, տեսնում ենք խոսք, բայց գործ չենք տեսնում։  Բերեմ մի քանի օրինակներ։

Տեսեք, հեղափոխությունից հետո 1,5 տարի մենք խոսում ենք դատական համակարգի բարեփոխումների մասին, անգամ Կառավարությունը 1 ամիս առաջ ընդունեց դատաիրավական բարեփոխումների ռազմավարական ծրագիրը։ Այնտեղ սեւով սպիտակի վրա գրվեց, որ դատական համակարգն ամբողջությամբ պետք է ենթարկվի բարեփոխումների, եւ ուղղակիորեն ընդգծվեց, որ դատարանների ֆինանսավորումը պետք է բարձրանա։

Մենք խոսում ենք արդարադատության իրականացման մասին, բայց չենք խոսում մեխանիզմների մասին։ Մենք ընդամենը խոսում ենք մի դատավորին մեկ այլ դատավորով փոխարինելու մասին։ Բոլորս գիտենք, որ խնդիրն անձերի մեջ չէ, կամ ոչ այնքան անձերի մեջ է, որքան ինստիտուտների։ Եթե այսօր մենք դատական համակարգում լուրջ բարեփոխումներ չենք նախատեսում, անգամ մեր իսկ գրած, դատաիրավական բարեփոխումների ռազմավարական ծրագրով սահմանված, եւ բյուջեում չկա այդպիսի դրույթ, որը կենսագործելի է դարձնում Կառավարության ընդունած որոշումը բարեփոխումների իմաստով, ապա ո՞ւր մնաց խոսքից գործի անցնելու այս մեր առաքելությունը։ Դատաիրավական բարեփոխումներում նշված է, որ մենք դատավորների քանակը պետք է ավելացնենք, որովհետեւ դատավորները շատ խիստ ծանրաբեռնված են տարեկան մի քանի հազար գործեր քննելով։ Ծրագրում գրված է, որ դատավորների աշխատավարձի հարցը պետք է էական լուծում ստանա։ Այսօր շատ դատավորներ վաստակում են նախարարների մեկ երրորդ աշխատավարձը, որն անընդունելի է։ Դատավորը չի կարող այդքան ցածր աշխատավարձով ռեալ, իրական  արդարադատություն իրականացնել, ինչքան էլ առաքինի եւ նվիրյալ լինի իր գործին։ Խոսում ենք դատարանների աշխատակազմերի ունակությունները եւ կարողությունները զարգացնելու մասին, աշխատակազմերում ավելի աշխատողներ ընդգրկելու մասին, բայց կրկին մենք բյուջեում չենք տեսնում որեւէ քայլ, որ այս ուղղությամբ տարված է, բա ո՞ւր մնաց դատաիրավական բարեփոխումների ռազմավարական ծրագրի կենսագործումը, չէ՞ որ դա մի քանի տարվա ծրագիր է, եւ սա  առաջին կարեւոր  բյուջեն պետք է լիներ։ Այստեղ, գոնե, մենք պետք է ուղերձներ ունենայինք, որ դատական համակարգերով մենք ռեալ բարեփոխումներ ենք մտածում։ Չենք կարող անձանց, ընդամենը, արձակուրդ ուղարկելով՝ լուծել դատական համակարգի ֆունդամենտալ եւ հիմնարար, լուրջ խնդիրները։ Բյուջեն դրա հետ կապված որեւէ դրական տեղաշարժ չի ապահովում։

Իրավապահ համակարգի հետ կապված. այսօր թե՛ ոստիկանության աշխատանքը, թե՛ մնացած իրավապահ մարմիների աշխատանքը ռեալ դժգոհություններ են առաջացնում հասարակության շրջանում, ինչպես մարզերում, այնպես էլ Երեւանում։  Դա ունի օբյեկտիվ եւ սուբյեկտիվ պատճառներ։ Սուբյեկտիվ պատճառներից կարող եմ ասել այն, որ ոստիկանության համակարգի շատ աշխատակիցներ այն գումարով, որով իրենք լծված են իրականացնել իրավապահ գործառույթ, ներքին մոտիվացիան են կորցնում, որովհետեւ, օրինակ՝ վերցնում են այլ հանրային պաշտոնատար անձանց, ովքեր վաստակում են շատ ավելին, բայց կատարում են շատ ավելի քիչ, քան ոստիկանության շարքային աշխատակիցը, եւ մնացած իրավապահ համակարգում աշխատող անձանց գործառույթները եւս անտեսված են այս բյուջեում, որն անընդունելի էր, մինչդեռ այսօր մեր իրավապահ համակարգը համակարգային ինստիտուցիոնալ բարեփոխումների կարիք ունի։ Կրկին  2020 թվականի  բյուջեն այս հարցի հետ կապված որեւէ ռեալ առաջխաղացում չի կատարել,

Եվ, իհարկե, գիտությունը։ Ես բազմիցս, եւ իմ գործընկերները բազմիցս այս 2, 3 օրերի ընթացքում անընդհատ անդրադարձանք գիտությանը։ Կրկին ուզում եմ շեշտել, որ ՀՀ-ում չկա ավելի մեծ ռեսուրս, քան մեր գիտելիքն է։  Եթե մենք ներդրում ենք կատարում փողի մեջ, տնտեսության այլ ոլորտներում, եւ ակնկալում ենք, որ դա պետք է կումուլյատիվ էֆեկտ տա, ապա այդ կումուլյատիվ էֆեկտը շատ ավելի  պակաս արդյունավետություն է ցուցաբերելու, քան եթե մենք այդ ներդրումը կատարենք մեր երիտասարդների, մեր աշակերտների ուղեղում, որովհետեւ  այն բեռը եւ մարտահրավերները, որոնք ապագան մեր առջեւ դնում են, դրանք բարդ, համալիր խնդիրներ են։ Այդ խնդիրների լուծումը մեզ ընդերքը չի տալու, եթե անգամ մենք ընդերքում նավթ հայտնաբերենք, մեզ տալու են մեր աշակերտների ուղեղները։

Մենք պետք է 2020 թվականի  բյուջեում այդ հեղափոխական քայլը կատարեինք, որպեսզի մեր ամբողջ հասարակության մեջ  այդ հավատն արթնացնեինք, որ նրանից յուրաքանչյուրն իր ներսում ունի անսահմանության հասնող ռեսուրսների մի պաշար, որը եթե անգամ դրա մի փոքր հատվածը նա կարողանա դուրս բերել, եւ եթե դա կարողանա դուրս բերել պետության աջակցությամբ, ապա նա ամբողջությամբ պետք է նվիրվի պետականաշինության աշխատանքին։ Սա կարեւորագույն առաքելություն էր, որը ես կրկին անգամ 2020 թվականի  բյուջեում չեմ տեսնում։

Պետություններ կան եւ ազգեր կան, որոնք 20-րդ դարում առաջին  անգամ ձեւավորեցին իրենց պետականություններն անապատների վրա՝ չունենալով որեւէ բնական ռեսուրս։ Նրանք գիտակցեցին, որ այդ հիմնարար ռեսուրսը, որը կզարգացնի իրենց պետականությունը, իրենց ուղեղի մեջ է։ Ամբողջությամբ իրենց ռեսուրսները ներդրեցին գիտության եւ կրթության բնագավառում։ Արդյունքը եղավ այն, որ անապատներում նրանք ստեղծեցին այնպիսի մեծ գյուղատնտեսություն, որը ոչ միայն ապահովում էր ներքին պահանջարկը, այլ  նաեւ զբաղվում էր արտահանմամբ։ Գյուղատնտեսական մթերքների արտահանում անապատներից. ինչի՞ արդյունքում. մի բանի արդյունքում, որ ներդրումը կատարվեց մարդկանց ուղեղներում, եւ դա իր ռեալ  արդյունքը տալիս է։ Իսկ ի՞նչ ենք կատարում մենք։ Մենք ունենք գյուղատնտեսություն եւ հողագործություն, որը ՀՀ մշակվող հողերի կեսից պակաս է, այսինքն՝ ունենք ռեսուրս, հող, բայց ուղեղը չենք աշխատացնում, եղածն օգտագործելու համար։  Օգտագործում ենք կեսից պակաս, չեմ ուզում տոկոսներն ասել, որպեսզի ձեզ ավելի խորը հիասթափություն չպարգեւեմ, բայց իրականում կեսից պակասն է օգտագործվում ՀՀ-ում գյուղատնտեսական ոլորտում։

Մենք 2020 թվականի  բյուջեն ենք նախատեսում, եւ սա բեկումնային բյուջե պետք է լիներ։ Մենք 2 տարի, 10 տարի, 15 տարի առաջ կարող էինք պահպանողական բյուջե սահմանել, բայց այսօր այն բեկումնային վիճակում ենք, ինչ վիճակում եղել ենք, օրինակ՝ 30 տարի առաջ, որովհետեւ հասարակության ակնկալիքները հենց այդ մակարդակում են գտնվում։ Մենք այս 30 տարիների ընթացքում մի քանի մարտահրավերներ հաղթահարել ենք, հաղթահարել ենք բնական աղետը՝ ի դեմս Սպիտակի երկրաշարժի, որը պատվով ենք հաղթահարել, մինչեւ վերջ չենք հաղթահարել, բայց  հուսով եմ, որ այս 2 տարիների ընթացքում դա էլ կհաղթահարենք։ Մենք հաղթահարել ենք արտաքին թշնամուն, Արցախի հիմնախնդիրը կարողացել ենք լուծել եւ արդարացիորեն կանգնել մեր իսկ հասարակության եւ հայելու առջեւ՝ ասելու համար, որ մենք կարողանում ենք  նաեւ հետ բերել այն, ինչ կորցրել ենք։

Մենք կարողացանք 2018 թվականին հաղթահարել նաեւ ներքին մարտահրավերները, երբ սրանից 25 տարի առաջ չէինք կարողանում խաղաղության մարտահրավերին դիմագրավել եւ մեր իսկ ներսում ծնում էինք այնպիսի անհատականություններ, ովքեր ռիսկ էին անում, համարձակվում էին շահագործել ժողովրդի իշխանությունը, բայց դա կարողացանք հաղթահարել նաեւ հեղափոխության արդյունքում։ Մենք այսօր կանգնած ենք մեկ այլ մարտահրավերի առջեւ, դա կոչվում է հուզականությունից դեպի ռեալ, գիտական եւ գիտելիքով զինված կյանք տանող մարտահրավեր։ Այս մարտահրավերի հաղթահարումը հենց այդ բեկումնային վիճակն է, որը մենք բոլորս  պետք է տեսնեինք 2020 թվականի  բյուջեում, որը, ցավոք սրտի, մենք չկարողացանք տեսնել։ Իսկ կկարողանանք տեսնել այն ժամանակ, երբ մեր պետական բյուջեի զգալի հատվածները կուղղենք յուրաքանչյուր աշակերտի, ուսանողի  եւ  գիտակ անձանց ուղեղը։ Միայն այս պարագայում կստանանք այնպիսի հասարակություն, որը թռիչքաձեւ տնտեսական, քաղաքական եւ սոցիալական զարգացում կապահովի։

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Հայկ Գեւորգյան։

Հ.ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ

-Հարգելի տիկին փոխնախագահ, հարգելի գործընկերներ, քննարկում ենք 2020 թվականի պետական բյուջեի նախագիծը, որը պետք է լիներ  հեղափոխական, բայց, ինչպես մեր ընդդիմախոսներն են ասում, հեղափոխական չէ, եւ որպես գլխավոր արգումենտ այս ասվածի՝ պնդում են, որ բյուջեի նախագծում դրված ՀՆԱ-ի աճը, որը 4,9% է, ցածր է։ Այսքանը բավարար է՝ պնդելու համար, որ բյուջեն հեղափոխական չէ։

Ուզում եմ գործընկերներին մի քանի թվեր ներկայացնել։ Նախահեղափոխական վերջին 5 տարիների ընթացքում, 2013-2017 թվականներին մենք ունեցել ենք անվանական համախառն ներքին արդյունքի, դոլարային արտահայտությամբ, 400 մլն դոլարի աճ, այսինքն՝ 11,1 միլիարդից համախառն ներքին արդյունքը դարձել է 11,5, նու, 400 մլն դոլարով է ավելացել։ Եթե դա բաժանում ենք 5 տարիների մեջ, համախառն ներքին արդյունքի  տարեկան միջին  աճը կազմել է 0,7%։

Հեղափոխությունից հետո 2 տարիների ընթացքում, 2019 եւ 2020 թվականներին մենք կունենանք, մոտավորապես, 14,7 մլրդ դոլարի համախառն ներքին արդյունք։ Աճը կկազմի, մոտավորապես, 20%։ Մեկ տարվա համախառն ներքին արդյունքի միջին աճը կլինի ավելի քան 10%։ Մենք ունենք համախառն ներքին արդյունքի աճի տեմպի 14,3 աճ, այսինքն՝ գերազանցելու է այս 2 տարիներին միջին տարեկան ՀՆԱ-ի աճը 14 անգամ, քան եղել է մինչեւ հեղափոխությունը։ Հեղափոխության դրսեւորո՞ւմ է սա, թե՞ ոչ, թողնում եմ իմ գործընկերներին, որոնք պնդում են, որ այս բյուջեն  հեղափոխական չէ։

Ես էլ կուզենայի, որ պետբյուջեի համախառն ներքին արդյունքը հաջորդ տարի աճեր 300%-ով, 800%-ով, բայց պետք է չկտրվել իրականությունից եւ ավելի հաշվարկով նայել։

Պետք է ասել, որ 4,9%-ը համախառն ներքին արդյունքի հաշվարկային աճն է, եւ ոչ թե այն, ինչ կլինի մեկ տարի հետո, ինչ մենք կարձանագրենք այս բյուջեն կատարելուց հետո։ Ես վստահ եմ, որ աճը շատ ավելի բարձր է լինելու, բայց բյուջեի նախագծի մեթոդոլոգիան թույլ չի տալիս դնել այնպիսի աճեր, որոնք դուրս են այդ մեթոդոլոգիայից։

Ես մի բանի վրա եմ ուզում ուշադրություն դարձնել։ 20 տարի եղել եմ տնտեսական մեկնաբան, ինչպես եւ մեր հանձնաժողովի նախագահ Բաբկեն Թունյանը եւ բազմաթիվ այլ տնտեսագետներ։ Ի՞նչ էինք անում այս տարիներին, մինչեւ  հեղափոխությունը։ Ամեն  առավոտ գալիս էինք, բացում էինք համակարգիչը, մտնում էինք ինտերնետ ու նայում էինք, թե պղնձի գինն ինչքա՞ն է դարձել։ Եթե իջել է պղնձի գինը, ուրեմն, մեր տնտեսությունում կլինեն պրոբլեմներ, որովհետեւ մեր տնտեսությունը նստած էր պղնձի խտանյութի արտահանման վրա։ Ամեն ամիս անհամբեր սպասում էինք, թե Կենտրոնական բանկը երբ կհրապարակի մասնավոր տրանսֆերտների ցուցանիշը։ Եթե մասնավոր տրանսֆերտները, այսինքն՝ Հայաստանից դուրս աշխատող մեր հայրենակիցների ուղարկած փողերն իրենց ընտանիքներին նվազելու էին, ուրեմն, տնտեսությունում ունենալու ենք պրոբլեմներ։

Ի՞նչ է եղել հեղափոխությունից հետո։ Պղնձի գինը նվազել է, տրանսֆերտները նվազել են, բայց տնտեսությունում ոչ մի  պրոբլեմ չկա։ Մենք ունենք տնտեսության դիմադրողականության աճ արտաքին կոնյունկտուրայից, որը տարիներ շարունակ հետապնդել է մեզ։ Կարծում եմ, որ սա շատ կարեւոր ձեռքբերում է, որ մենք ունեցել ենք։

Պրն Բաբաջանյանին ուզում եմ ուրախացնել։ Ինքն ասում էր, որ Հայաստանի տնտեսությունը նստած է հանքարդյունաբերության վրա, ավելի խորանում է այդ միտումը։ Պետք է տեղեկացնել, պրն Բաբաջանյան, որ 2019 թվականին արձանագրված իրավիճակը ճիշտ հակառակն է, ինչը դուք նկարագրում էիք, հանքային արդյունաբերությունը կտրուկ անկում է ապրել, եւ կտրուկ աճ է արձանագրել մշակող արդյունաբերությունը։

Որքանո՞վ է հեղափոխական այս բյուջեն կամ տնտեսական հեղափոխություն եղե՞լ է, թե՞ չէ՝ ճաշակի հարց է, երեւի, չգիտեմ, ձեւակերպումը կարելի է գտնել, բայց ի՞նչ ունեցանք մենք այս տարի։ Ունեցանք արտաքին պահուստների աննախադեպ աճ, ունեցանք պետական պարտք-ՀՆԱ հարաբերակցության բավականին շոշափելի նվազում։ Մինչեւ հեղափոխությունը եղած, նախահեղափոխական 3 տարիների ընթացքում Հայաստանը ներգրավել է 2,2 մլրդ  դոլարի պետական պարտք, եւ դրանով ապահովվել է համախառն ներքին արդյունքի ընդամենը 0,7%, միջին  տարեկան աճ։

Չի կարելի չնկատել, որ տնտեսության վիճակը լավ է այնքան, որ մեզ ու ձեզ բոլորիս հայտնի խմբակները, որոնք երբեմն իրենց կուսակցություններ են համարում, այլեւս դուրս են եկել այդ շրջանակներից, որ քննադատում են տնտեսությունը եւ այլն։ Մեկ տարի առաջ ասում էին, որ աննախադեպ, խայտառակ գնաճ է սպասվում, բյուջեն դատարկ է, թոշակները չեն կարողանալու տալ, սովամահ ենք լինելու եւ այլն։  Դա օրակարգից դուրս է եկել, որովհետեւ իրենք էլ են հասկանում, թե ինչ է տեղի ունենում։ Հենց դրանով եմ ես բացատրում վերջին շրջանում սրված սրացումները, քանի որ չկա ասելու բան, սատանաներ են փնտրում, ավանդական ընտանիքի տեսլականներ են նկարագրում, այսպես, չակերտավոր, որտեղ կատու պահել չի կարելի, չգիտես ինչ։

Ես վստահ եմ, որ առաջիկա տարիներին էլ այդ խմբակներն ասելիք չեն ունենալու ու շարունակելու են 21-րդ դարում սատանաներ փնտրել, կախարդներ հայտնաբերել, այլմոլորակայինների դեմ պայքարել, ինչում նրանց հաջողություն եմ մաղթում։

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Համազասպ Դանիելյան։

Հ.ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ

-Հարգելի նախագահող, հարգելի գործընկերներ, նախքան իմ բուն ելույթին անցնելը խոսքս ուզում եմ ուղղել պրն Բաբաջանյանին։ Պրն Բաբաջանյան, դուք ձեր ելույթի ընթացքում մի արտահայտություն արեցիք՝ բյուջեի հետ կապված, եւ կապեցիք քաղաքագիտական տրամաբանությանը։ Որպես նախկին քաղաքագետ՝ որովհետեւ ես շատ լավ հասկանում եմ, որ երբ քաղաքական պաշտոն են ստանձնում, քաղաքագիտությունը, այսպես թե այնպես, տուժում է եւ որպես մարդ, ով տարիներ շարունակ բարձրաձայնել է անթույլատրելիությունը քաղաքական գործիչների կողմից՝ քաղաքագիտության հետեւում թաքնվելու եւ իրենց քաղաքական օրակարգը գիտության անվան տակ առաջ տանելու, պարզապես, հորդորում եմ՝ բերեք իրերն իրենց անունով կոչենք։

Հիմա՝ բյուջեի հետ կապված։ Ես մի մարդ եմ, որ ավելի շատ նկատում եմ բաժակի դատարկ մասը, քան լիքը մասը։ Ես շնորհակալ եմ իմ գործընկերներին «Իմ քայլը» դաշինքից, ովքեր կարողացան շատ լավ նկարագրել լիքը մասը, եւ իրապես ցուցանիշներ, որոնք հեղափոխական են, պրն Գեւորգյանի վերջին խոսքից շարունակեմ, ցուցանիշներ, որոնք հնարավոր էր տեսնել, պրն Տարոն Սիմոնյանը դուրս եկավ, եթե ավելի մանրակրկիտ նայենք։

Մենք այսօր քննարկում ենք բյուջեն, լսում ենք քննադատություն, որի մի մասը խիստ կարեւոր է, իսկ որի մի մասը մեզ, ընդամենը, շեղում է՝ բաժակի այն դատարկ մասն ավելի լիքը դարձնելու համար։

Տիկին Թանդիլյան, դուք՝ որպես բյուջետային հանձնաժողովի նախագահ, շատ կարեւոր գործ եք անում, ես այդ աշխատանքը գնահատում եմ։ Կարծում եմ, որ դուք էլ նկատել եք, որ հանձնաժողովի «Իմ քայլ»-ականները ձեզ լիովին աջակցում են, որպեսզի  բյուջետային վերահսկողությունն ավելի լավը դառնա, ԱԺ-ի ներսում կառուցակարգերն ավելի համապատասխանեցվեն, եւ ձեր աշխատանքը շատ գնահատելի է։ Ձեր պրոֆեսիոնալիզմն էլ եմ գնահատում, բայց ես չեմ հասկանում, թե դուք ինչպես կարող եք եզրակացություն անել ձեր ելույթում, որ, օրինակ՝ եթե առանձին տողով վերականգնվող էներգետիկայի հետ կապված՝ պետության կողմից ծախս նախատեսված չէ, ապա այդ ոլորտը չի զարգանալու։ Այդ ոլորտի զարգացման կարեւորագույն նախադրյալները քաղաքականությունն է, օրինակ՝ գնային, պետության երաշխիքները, որոնք եղել են նաեւ հեղափոխությունից առաջ։ Ասածս այն է, որ երբ դուք նույն տուրիզմի ոլորտում ասում եք, որ ծախսերը չեն բավականացնում ձեր ակնկալիքները, դուք չեք կարող չընդունել, որ ճանապարհաշինության վրա արված ծախսը տուրիզմի վրա արված ծախս է։ Ես կարող եմ թվարկել՝ անվտանգության վրա, հասարակական կարգի վրա, որովհետեւ տուրիզմն այն զգայուն ոլորտն է, որտեղ երեւում է ընդհանուր տնտեսության դինամիկան։ Հենց առանձին տուրիզմի վրա իրականացված ծախսը promotion-ը, երկրի մասին տեղեկատվության տարածումը, ինչքան ուզում եք՝ տարածեք, եթե նախադրյալներ չեղան, տուրիզմը չի զարգանալու, իսկ մոռացանք նշել, հավանաբար, թե առանց, մեծ հաշվով, առանձին բյուջետային տողով ծախսերի Հայաստանում ի՞նչ փոփոխություններ են ակնկալվում՝ ավիաընկերությունների հետ կապված։ Դա էլ է, չէ՞, տուրիզմի հետ կապված։ Ես կարող եմ էսպես թվարկել, բայց պետք է համալիր նայենք, որովհետեւ մենք հաճախ մեխանիկական ենք նայում, նաեւ մեր քննադատությունն է մեխանիկական։

Պրն Գորգիսյանը հարց ու պատասխանի ժամանակ ճիշտ բան ասաց, եւ ես դա երկրորդում եմ, պրն Ջանջուղազյան, որ հաջորդիվ խնդրում ենք, որ ինքը տեխնիկական է իրականում, բայց բյուջեի հավելվածները ոչ միայն PDF ֆորմատով ներկայացնել, որ կարողանանք օգտագործել։ Դա շատ օգտակար է։ Ես դրա մասին  հիշում եմ, որ եթե ոչ այս ամբիոնից, գոնե, նիստերի ֆորմատով գարնանն էլ եմ նշել։

Բայց, պրն Գորգիսյան, դուք տեսեք, թե ինչ տրամաբանական շղթա եք կառուցում։ 2019 թվականին եղել է ծրագիր, որով ֆինանսավորվել են հայագիտական համալսարաններ արտերկրում՝ 20 մլն դրամ՝ 40 հազար դոլար ֆինանսավորմամբ։ Այս տարի նախագծում չեք տեսել, եւ առանց խորանալու, ինձ հետո հակառակը կհամոզեք, առանց խորանալու, թե դրա արդյունավետությունն ինչպիսին է, գիտե՞ք, դա, հավանաբար, մեկ կամ երկու պրոֆեսորի աշխատավարձ է, դուք այնքան հեռու եք գնում, որ ձեզ թույլ եք տալիս գնահատական տալ, որ այս Կառավարությունը միայն այդ 20 մլն դրամ ծախսը չանելու պատճառով հետ է կանգնում հայագիտությունից։ Գիտե՞ք, թե դա ճշմարտության եւ տրամաբանության  դեմ արված ինչ պարզ զանցանք է, ընդ որում, ես գիտեմ, որ կարող է շատ գրավիչ լինել այս օրերին, հատկապես, ամեն տեսակի մանիպուլյացիաներով եւ ապատեղեկատվական ձեւերով հայոց պատմության, հայ եկեղեցու, ավանդական արժեքների եւ այլ դիսկուրս ստեղծողներին միանալ, բայց, պրն Գորգիսյան, ի տարբերություն այդ միացողների, դուք խորհրդարանից դուրս չեք, դուք խորհրդարանի ներսում եք, եւ շատ կոնկրետ լծակներ ունեք՝ առաջարկությունների մասով՝ ազդելու, թե ինչ քաղաքականություն է իրականացվում։

Հիմա՝ լծակների մասով։ Ես 2 օր առաջ լսում էի ելույթների հատվածը, նկատեցի, որ մի առումով մենք առաջընթաց ունենք՝ որպես խորհրդարան, որ մեծ թվով պատգամավորներ բյուջետային մեծ թվով առաջարկներ են արել, եթե ճիշտ եմ հիշում, պրն Ջանջուղազյանն ասաց՝ 200 մլրդ դրամի շրջանակներում։ Ես նկատեցի, որ հատկապես ակտիվ էին այդ առումով «Լուսավոր Հայաստան»-ի մեր գործընկերները։ Դա լավ է, որովհետեւ այդ, այսպես, դրամապանակի իշխանությունը՝ the power of the purse կոչվածը, որ խորհրդարանին է պատկանում, դա ստանձնելու հավակնություն է։ Բայց այստեղ մի կարեւոր բան է մոռացվել. այդ առաջարկություններն անելիս պետք է նաեւ բավարար հիմնավորումներ ներկայացվեն, որովհետեւ, ցավոք սրտի, ունենք այնքան ռեսուրս, որքան ունենք։ Բարեբախտաբար, այդ ռեսուրսն այս տարի շատ ավելի շատ է, քան նախորդ տարիներին, քան դրանից առաջ էր, բայց ունենք որոշակի միջոցներ, որոնք պետք է բաշխվեն։ Եթե ձեզ թվում է, թե «Իմ քայլ»-ական պատգամավորները չգիտեն կամ չեն կարող գտնել, թե Հայաստանում սեյսմիկ անվտանգության առումով քանի՞ խնդիր ունեցող դպրոց կա, քանի միջգյուղական չվերանորոգված ճանապարհ կա, եւ սրանք հարյուրավոր կամ հազարավոր կիլոմետրեր են, եւ դպրոցների քանակն է հարյուրավոր, եւ չէին կարող, պարզապես, հայտերում գրել, որ այս բոլոր բաների համար ֆինանսավորում է պետք, սխալվում եք, մենք կարող էինք այդ ամեն ինչի տեղը գտնել: Բայց ես կարծում եմ, որ այդ հայտերը հիմնավոր դարձնելու համար շատ կարեւոր է նաեւ առաջարկին զուգահեռ, գոնե, մոտավոր նշել, թե ինչի՞ հաշվին, ի՞նչ այլ ծախսի հաշվին եք ակնկալում, որ այդ հարյուրավոր միլիարդ դրամների ծախսը պետք է տեղի ունենա։

Ես ուզում եմ նորից, ինչ-որ առումով՝ մի քիչ ինքնաքննադատական խորհրդարանի համար, եւ ոչ թե պաշտպանելու Կառավարությանը, որովհետեւ Կառավարության մասով էլ ունենք բավական դինամիկա զուտ գործընթացի առումով, ոչ թե հենց բյուջեի ֆինանսական ցուցանիշների առումով, բայց մենք հաջորդ շրջափուլի համար դեռ շատ ճանապարհ ունենք անցնելու՝ հենց մեր վերահսկողական գործառույթը պատշաճ ձեւով իրականացնելու համար։

Մենք, երեւի, պետք է ունենանք շատ լուրջ խոսակցություն ԱԺ ինստիտուցիոնալ կարողությունների մասին։ Ես չեմ հավատում, որ մեր ունեցած լիազորությունների միայն փոքր մասն օգտագործելը պայմանավորված է մեր ցանկությունների հետ՝ որպես առանձին վերցրած պատգամավոր։ Այստեղ մենք ունենք ԱԺ-ի ինստիտուցիոնալ կարողությունների հետ կապված քննարկում։ Կարծում եմ, որ հենց մեր հանձնաժողովը՝ ֆինանսաբյուջետային հանձնաժողովը պետք է առաջամարտիկի դեր ստանձնի այդ քննարկման հարցում։

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Արկադի Խաչատրյան։

Ա.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Հարգարժան տիկին փոխխոսնակ, Կառավարության հարգելի անդամներ, հարգելի գործընկերներ, քննարկում ենք 2020 թվականի պետական բյուջեի նախագիծը։ Ուզում եմ սկսել նրանից, որ պետական բյուջեն հանդիսանում է ոչ միայն տնտեսական եւ ֆինանսական փաստաթուղթ, այլ նաեւ քաղաքական, որը պետք է ուղղված լինի Կառավարության ներկայացրած 5-ամյա ծրագրի իրականացման ապահովմանը՝ տվյալ տարվա կտրվածքով։

Նախ՝ ուզում եմ անդրադառնալ բյուջեի դրական կողմերին։ Այն նախատեսում է զգալի ծախսային մաս, ավելի մեծ, հաճելիորեն, որպես դրական արձանագրում, կարելի է անդրադարձ անել կապիտալ ծախսերի ավելացմանը։ Որոշակի ավելացում ունենք կրթության եւ առողջապահության ծախսերի մասով, սոցիալական ծախսերի մասով, եւ արտաքին պետական պարտքի փոխարինումը ներքին պարտքով։

Քանի որ շատ է խոսվում  պետական պարտքի մասին, անպայմանորեն, կանդրադառնամ սրա դրական եւ բացասական կողմերին։ Դրականն այն է, որ, առհասարակ, դրամային ներքին պարտքը շատ ավելի կառավարելի է, զերծ է արտարժութային ռիսկից, նվազեցնում է դեֆոլտի ռիսկը, որովհետեւ պետությունն ունի բացառիկ իրավունք՝ դրամ տպելու, սակայն երբ Կառավարությունը դրամային պարտատոմսեր է թողարկում, նա սկսում է մրցակցել ֆինանսական ռեսուրսների համար մասնավոր հատվածի հետ՝ մեծացնելով  ճնշումը տոկոսադրույքի վրա բարձրացման ուղղությամբ, ինչը, իր հերթին, բարենպաստ չէ տնտեսության զարգացման համար։ Հետեւաբար՝ այստեղ եւս անհրաժեշտ է որոշակի զգուշավոր եւ բալանսավորված մոտեցում ապագայում։

Հիմա՝ խնդիրների մասին։ Ուզում եմ սկսել նրանից, թե ինչպիսի՞ թիրախավորումներ կան Կառավարության ծրագրում հնգամյա մասով եւ ի՞նչ է ապահովում այս պետբյուջեն այս տարվա կտրվածքով, ինչպիսի՞ քայլեր է նախատեսում այդ նախանշված նպատակների իրականացման համար։

Առաջին. Կառավարությունը սահմանել է, որ մենք ունենալու ենք արտահանմանը միտված տնտեսություն, եւ համախառն ներքին արդյունքի կառուցվածքը պետք է էապես եւ նկատելիորեն փոխվի հօգուտ արտահանելի հատվածի։

Ուզում եմ՝ արձանագրենք, որ 2018 թվականին 2017-ի եւ 2016-ի համեմատ ունենք ճիշտ հակառակ գործընթացը, ոչ արտահանելի հատվածի կշիռը ՀՆԱ-ում գնալով էլ ավելի է մեծանում, իսկ արտահանելի հատվածի կշիռը  նվազում է, մասնավորապես, արդյունաբերության, գյուղատնտեսության, որն էական է, եւ մյուսը՝ որոշակի, փոքր-ինչ, բայց նվազել է նաեւ ՏՀՏ ոլորտի  բաժինը:

Այն փաստը, որ 2019 թվականի առաջին 8 ամիսների ընթացքում այդ տենդենցը շարունակվում է, շատ դեպքերում ոչ արտահանելի հատվածի առանձին մասեր նույնիսկ երկնիշ թվերով են աճում, օրինակ՝ ծառայությունների ոլորտը՝ 15%-ից ավելի, զվարճությունների եւ հանգստի ոլորտը՝ նույնիսկ 25%-ից ավելի առաջանցիկ  տեմպերով են աճում արտահանելի հատվածի համեմատ, կարելի է ենթադրել, որ 2019 թվականին եւս մենք կունենանք այդ կառուցվածքի վատթարացում այդ իմաստով։ Բա ո՞ւր է  մնում արտահանելի հատվածի շահութաբերության աճը եւ արտահանմանը միտված տնտեսության կառուցմանը։

Այստեղ պետք է ասել, որ 2020 թվականի համար նախանշված է առաջանցիկ աճի տեմպ արտահանման համար՝ ներմուծման համեմատ, սակայն 2020 թվականին  կանխատեսվող զուտ արտահանման ցուցանիշը, առեւտրային բալանսի դեֆիցիտը, ինչպես նաեւ վճարային հաշվեկշռի ցուցանիշն  ավելի վատն են, քան 2016 եւ 2017 թվականի համար եւ մնում են խորը բացասական։ Այս բոլոր ցուցանիշները թույլ են տալիս ինձ եզրահանգել, որ ակնհայտորեն առայժմ արտահանելի հատվածների զարգացմանը եւ արտահանմանը միտված տնտեսության զարգացման ուղղությամբ մենք դեռեւս չենք հաջողում, եթե ավելի կոշտ չարձագանքենք, որ դեռեւս, կարծես թե, ձախողում ենք, ես կարծում եմ, որ կտրուկ եւ շատ կարեւոր միջոցառումներ պետք է կատարվեն՝ այս վիճակը շտկելու համար։

Ի՞նչ է պետք անել։ Ես կարծում եմ, որ բյուջեով պետք է նախատեսվեն շատ հեղափոխական եւ արդյունավետ միջոցառումներ, որոնք ուղղված կլինեն արդյունաբերության, գյուղատնտեսության մեջ տեխնոլոգիական վերազինումներ իրականացնելուն եւ արտադրողականությունը կտրուկ բարձրացնելուն։ Միայն արտադրողականության  աճի  արդյունքում մենք կարող ենք ունենալ առաջանցիկ աճ, զարգացում եւ կառուցվածքի փոփոխություն։

Ցավոք սրտի, Կառավարության այն դրույթը, որ տեխնոլոգիական վերազինմանն ուղղված մասնավոր ծրագրերը պետք է խթանվեն պետության կողմից, այս բյուջեում չունենք որեւէ ծրագիր այս ուղղությամբ։

Նախարարն ընդունեց այս փաստը եւ ասաց, որ միջին ժամկետ հատվածում կանդրադառնանք։ Ես կարծում եմ, որ ամեն ուշացված տարին հետ է գցում մեզ, հետաձգում է  արտադրողականության աճը եւ կառուցվածքի փոփոխությունը, ինչը նշանակում է, որ ցանկացած այդ պոտենցիալը, որ կարող ենք ավելացնել, մենք հետաձգում ենք, իսկ դա ապագայի չստացված տնտեսական աճն է։

Տնտեսական աճի ցուցանիշի մասին. 4,9%։ Ես չեմ ուզենա կրկին, ինչպես բոլոր իմ գործընկերները, անդրադառնալ այն բանին, թե դա հեղափոխական է, թե հեղափոխական չէ, ես հասկանում եմ, որ մեր, նույնիսկ, նաեւ իշխանամետ, իշխանության մաս կազմող պատգամավորները եւ գործընկերները, միանշանակ, համաձայն են, որ թիվը հեղափոխական չէ, սակայն ես չեմ ուզում  կենտրոնանալ դրա վրա, ես ուզում եմ հասկանալ, եւ բացարձակապես չեմ կիսում իմ այն գործընկերների տեսակետը, որ, գիտեք, այդ ցուցանիշը քանի որ ավելի բարձր է, քան զարգացող երկրների միջինը 0,3%-ով, կամ ավելի բարձր է, քան զարգացած աշխարհինը, ուրեմն, պետք է գոհունակությամբ անդրադառնանք, որ շատ լավ է, 4,9% ունենք։

Հարգելի գործընկերներ, մենք՝ որպես երկիր գտնվում ենք միջին եկամուտներով երկրների ստորին հատվածում, մոտ ենք աղքատ երկրների, պետությունների շարքին։ Մեր թիրախը պետք է լինի զարգացած երկիր դառնալը։ Առաջանցիկ տեմպն օդի ու ջրի պես անհրաժեշտ բան է։ Եթե մենք ուզում ենք անցնել 30 հազար  դոլարի շեմը, որպեսզի դառնանք զարգացած երկիր, այս տեմպերով, այսինքն՝ 4,9%-ը, նաեւ եթե հետագայում բնակչության ավելացումը հաշվենք, հարյուրավոր տարիներ են պետք, որպեսզի մենք հասնենք զարգացած աշխարհին, այն էլ՝ այն դեպքում, եթե աշխարհը կանգնի եւ սպասի մեզ։ Բնականաբար, դա չի լինի։

Ի՞նչ տարբերություն ունեն զարգացած երկրները զարգացողների համեմատ։ Տեսեք, զարգացած  երկրներն ունեն արդեն տեխնոլոգիական ամենաբարձր արտադրողականությամբ օժտված արդյունաբերություն, գյուղատնտեսություն եւ այլն։  Դրանով է պայմանավորված նրանց զարգացած լինելու հանգամանքը։ Զարգացող երկրները կարող են օգտվել աշխարհին հայտնի արդի տեխնոլոգիաներից։ Հետեւաբար՝ մեր զարգացման հնարավորությունները պետք է պայմանավորվեն տեխնոլոգիական ձեռքբերումները յուրացնելու, մեր գիտական կարողությունների ավելացման ուղղությամբ։ Կկարողանա՞նք ձեւավորել այդ գիտական կարողությունները, կկարողանա՞նք  յուրացնել այդ տեխնոլոգիաները։ Ամբողջ աշխարհում այսօր չկա հարց, թե ի՞նչ արտադրել։ Ամբողջ աշխարհը գնում է նրան, հարց են տալիս, թե ինչպիսի՞ տեխնոլոգիաներ եք դուք կարողանում յուրացնել, եթե ասում ենք՝ այս, այս, այս տեխնոլոգիաները, միանգամից  այդտեղից բխում է, թե մենք ի՞նչ կարող ենք առհասարակ արտադրել եւ որտե՞ղ կարող ենք մրցունակ լինել։ Կարծում եմ, որ սա մեր թիրախը պետք է լինի։ Պոտենցիալի մասով. 4,5-5% է գնահատված, որը չափազանց ցածր ցուցանիշ է։ Սա վկայում է այն մասին, որ այն չկատարված կապիտալ ծախսերը եւ ներդրումների պակասը չէին կարող անհետեւանք մնալ։ Ես ցավում եմ, որ 2018 եւ 2019 թվականներին չհաջողվեց կատարել ամբողջ ծավալով կապիտալ ծախսերը։ Չափազանց կարեւոր է եւ շատ լավ է, որ նախատեսում ենք մեծ կապիտալ ծախսեր, որովհետեւ մեր հույսը պետք է լինի տնտեսական աճի պոտենցիալի ավելացումը, իսկ դա պետք է արվի միայն օդի ու ջրի պես անհրաժեշտ ներդրումների ներգրավման եւ կապիտալ ծախսերի իրականացման միջոցով։ Սակայն պետք է փաստենք, որ բյուջեի նախագիծը կանխատեսում է, կամ կարող ենք ենթադրել, որ առկա են ռիսկեր կապիտալ ծախսերի կատարման կարողությունների մասով, որովհետեւ ունենք վատ փորձ 2018 եւ 2019 թվականների մասով։

Արտադրողականության աճի մասին. ակնհայտ է, որ դրանք տեխնոլոգիաներն են, նորարարությունները եւ մարդկային կապիտալի զարգացումը։ Տեխնոլոգիաների մասով խոսեցինք, որ այս բյուջեով նախատեսված չկան ռազմավարական ծրագրեր այդ ուղղությամբ։ Մյուս մասը մարդկային կապիտալի զարգացումն է, կամ կրթության եւ գիտության զարգացման միջոցով ինքներս ենք ձեւավորում։ Մյուս ուղղությունը մեր արտահոսած ուղեղների վերադարձի ապահովումն է։ Սփյուռքի գծով ծախսերի գծով նախատեսված է 90 մլն դրամ՝ այդ ներհոսքն ապահովելու համար։ Կարծում եմ՝ շեշտակի պետք է բարձրացնել միջոցներ, որպեսզի ապահովենք պայմաններ՝ մեր արտագաղթած ուղեղների ներհոսքը, կամ նրանց համար, ի նպաստ Հայաստանի գործունեությունն ապահովելու համար։ Անհատապես բանակցել, սահմանել Կառավարության գերակայությունները եւ առաջնահերթություններն այս ուղղությամբ եւ ըստ դրա շարժվել՝ շեշտակի գումարներ ավելացնելով։   Շարունակում եմ պնդել, որ ուսուցիչը եւ գիտնականը պետք է լինեն երկրում ամենաբարձր վարձատրվող մարդկանցից։ Ես առաջարկում եմ ռազմավարության, կրթության եւ գիտության երկարաժամկետ ժամկետում սահմանել աշխատավարձների բարձրացման  ժամանակացույց, որը 10, 20 տարիների ընթացքում կապահովի նրանց այդ կարգավիճակը՝ բնականաբար, զուգահեռաբար մեծացնելով որակական եւ մասնագիտական պահանջները թե՛ ուսուցիչների, թե՛ գիտնականների նկատմամբՄեծապես կարեւորում եմ նաեւ ներդրումների ներգրավման համար բարեփոխումների շարունակությունը, եւ Վրաստանի համեմատ ներդրումների ներգրավման համար բոլոր գործոնների գծով պետք է առաջարկել շատ ավելի բարենպաստ պայմաններ՝ ինստիտուցիոնալ ներդրողներին դեպի Հայաստան ուղղորդելու եւ ավելի բարենպաստ պայմաններ ստեղծելու համար։

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Միքայել Մելքումյան։

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, այս փաստաթուղթը եւ՛ ֆինանսական է եւ՛ տնտեսական է եւ՛ քաղաքական է։ Սա մեր երկրի զարգացման եւ մեր ժողովրդի կենսամակարդակի ապահովման փաստաթուղթ պետք է լինի։ Ցավով պետք է նշեմ, որ երբ մենք ասում ենք, որ այս փաստաթուղթը եւ բյուջեն հեղափոխական չէ, այո, մենք նկատի ունենք, որ հեղափոխական սպասումները, որ կային ժողովրդի մոտ, սա միայն մեր երկրում չէ, որտեղ որ լինում է հեղափոխություն, դրանից հետո դրական սպասումները շատ-շատ մեծ են, եւ տվյալ Կառավարությունը, նվազագույնը, ունենում է 1,5- 2 տարի, առավելագույնը՝ 2,5 տարի, որպեսզի օգտագործելով ժողովրդի վստահությունը՝ կարողանա այն արմատական բարեփոխումներն անել, որն իրերի վիճակի մեջ կտրուկ փոփոխություն կմտցնի։

Ի՞նչ է նշանակում տնտեսական հեղափոխություն։ Բազմաթիվ եզրույթներ կան, բայց պարզ  լեզվով ասած՝ տնտեսական հեղափոխությունն իրավիճակի մեջ կտրուկ փոփոխություն ապահովելն է։ Եթե մենք բյուջեում դնում ենք թվեր, որ ասում ենք՝ իրատեսական են, բայց հեղափոխական չեն, դա էլ  պետք է ասենք, բայց չէ՞ որ սպասումները հեղափոխական էին։ Արդյո՞ք սա օբյեկտիվ պայմաններ է ստեղծում, որ այս աճի տեմպերով, այս ցուցանիշներով, այս ծավալի ներդրումներով մենք կարող ենք իրավիճակի մեջ փոփոխություն կտրուկ մտցնել. իհարկե, ոչ։ Որեւէ մեկը չի կարող ասել, որ այս թվերով մենք կարող ենք ռեալ փոփոխություն մտցնել։

Հիմա հասկանանք. Հայաստանն ունի օբյեկտիվ մարտահրավերներ, որոնք վաղուց կան, նոր բան չեն, ունենք մենք արցախյան խնդիր, ունենք լոգիստիկ պրոբլեմներ, ունենք սահմանային խնդիրներ, փոքր ներքին շուկա, բայց ունենք նաեւ պետական կառավարման համակարգի որակի կտրուկ փոփոխության մարտահրավեր: Ես համոզված ասում եմ, որ այսօր պետական կառավարման համակարգում կառավարման որակը միջինից ցածր է։

Հիմա մի քանի թվերով ասենք։ Այն թվերը, որ ես հնչեցրել եմ, պարզ պաշտոնական թվեր են, որեւէ հնարած, մոգոնած բան չկա։ Ունենք հունվար-հուլիսը, որի մասին ես ասել եմ 2019 թվականին, հունվարից հուլիս եկել է տնտեսության իրական հատված։ Դա ո՞րն է. արդյունաբերություն, շինարարություն, գյուղատնտեսություն։  Եկել է 310 մլն դոլարի ներդրում, այդ ոլորտներից արտահոսել է, գնացել է դուրս 295։ Այսինքն՝ արանքում արտահոսքի եւ ներհոսքի տարբերությունը, ընդամենը, 15 մլն է։ Հարց ենք տալիս էկոնոմիկայի նախարարին՝ այս ի՞նչ է կատարվում, ասում է՝ սպասեք մինչեւ տարեվերջ։ Դա՝ մեկ, եւ երկրորդ արգումենտը. այո, մարդիկ, օտարերկրյա ներդրողներն իրենց շահույթները, իրենց կապիտալները կարող են տանել։ Լավ, հասկացանք, սենց բան Հայաստանի անկախության ոչ մի տարում սենց փոքր թիվ չի եղել։ Այսինքն՝ եթե տանում են, կապիտալն արտահոսում է, մի հատ վերլուծություն Կառավարությունը կատարե՞լ է, թե ինչու է արտահոսում, թե՞ չի կատարել։ Ես կուզենայի լսել հարակից եւ ամփոփիչ ելույթներում, թե ո՞ր ոլորտներից, ովքե՞ր են իրենց կապիտալները երկրից դուրս տանում։ Շատ հետաքրքիր է, թե որտեղի՞ց,  ի՞նչ կապիտալներ են հանրապետությունից դուրս գնում, որովհետեւ ներդրում՝ նշանակում է աշխատատեղ, ներդրում՝ նշանակում է շահույթ, ներդրում՝ նշանակում է հարկեր եւ այլն։ Սա՝ համար առաջին խնդիրը։

Երկրորդը. իսկ  ինչո՞ւ են տանում. բայց ո՞նց չտանեն, որ նույնիսկ պետությունը, որ ամենախոշոր գործատուն է հանրապետությունում եւ այլ երկրներում, ինքն իրեն կապիտալ ծախսերի փողերը չի կարողանում ծախսել, ծախսում է 30%-ով։

Օրինակ՝ մենք դրել ենք 2019 թվականի բյուջեում 221 մլրդ դրամ կամ մոտավորապես 500 մլն դոլար կապիտալ ծախսեր, նոյեմբերի 1-ի դրությամբ ծախսել ենք  89 մլրդ, մոտավորապես, 150 մլն։  Այն մնացած 350 մլն դոլարը չենք կարողանում ծախսել։  Այն ավելի գումարները, որ բերել ենք, դրել ենք բյուջեում, հարկային, ստվերային տնտեսության կրճատումից, միասին կազմել են, մոտավորապես, 300 մլրդ դրամ, այսինքն՝ մոտ 650 մլն դոլար։ Հիմա, 5,5%-ով՝ այդ տոկոսով դրված է, որ ասում ենք, ասում են. բա, լավ է՞, որ գողանան։ Եղբայր, բայց պետությունն այդ փողերը բերել է, որ ի՞նչ անի: Փողը գին ունի, եթե դու ավանդ ես դնում, դա բնակչության ավանդները չեն, որ ասենք՝ կապիտալի շուկա չկա, կորպորատիվ կառավարում չկա, դու պետություն ես, դու պետք է քո բիզնես ոլորտները  հստակ դնես։

Եթե ազնվորեն ասենք, որ մենք այս պահի դրությամբ չունենք այն պայմանները ներդրումների համար, որ մենք ուղղություններով ծախսենք, ես կընդունեմ, որ մինչեւ հիմա չի հաջողվել ստեղծել այնպիսի պայմաններ, որպեսզի այդ կապիտալները մենք դնենք համապատասխան վայրերում, եւ դրա բացատրություններից մեկն այն է, որ ճանապարհաշինությունը, ջրամբարաշինությունը, այնտեղ, որտեղ ֆինանսական կառույցները համաֆինանսավորվում են, ժամանակին պրոյեկտները դրական չեն կատարվել, անորակ են եղել, ատկատներ են եղել, այսինչն է եղել, այնինչն է եղել, բայց տարի ու կեսը հերիք է, որպեսզի մենք կարողանայինք էդտեղ ներդրումների համար արմատական միջավայր ստեղծել։ Եվ ավելի կոնկրետ բան. խնդիրը դրվում է, որ նոր խաղացողներ այս շուկաներում, ասենք՝ ճանապարհաշինական, ջրամբարաշինական, չեն առաջանում։ Ես հեռու եմ այն մտքից, որ պետք է Ռուսաստանից, ԵԱՏՄ շրջանակներից գան, Հայաստանում տենդեր շահեն։ Մենք պետք է գնանք, այնտեղ շահենք։ Լավ կլինի, որ մեր հայրենական ռեզիդենտ կոմպանիան շահի եւ մեր աշխատողներն աշխատեն, բայց ինչո՞ւ չեն հայտնվում նորերը, որովհետեւ ներդրումներ չեն անում նոր խաղացողների, այդ ձեռնարկությունների ձեւավորման համար։ Հիմա երկրորդ, երրորդ, չորրորդ օրինակները բերեմ։ Մենք մեր հանձնաժողովում քննարկեցինք Մեղրու ազատ տնտեսական գոտու ձեւավորման հարցը շատ լավ, գնացինք, տեղում տեսանք, եկանք, ես վարչապետին հարց ուղղեցի. պրոբլեմը համակողմանի դրեցինք եւ հրավիրեցինք նաեւ Մեղրու խոշորացված համայնքի համայնքապետին, մարդն ասաց՝ հենց հիմա ես 50, 60 հա համայնքային հող եմ տալիս, որը  ճանապարհին կպած է։  Լավ, հնարավոր չէ՞ր այս տարի ու կեսվա  ընթացքում համայնքապետին  կանչել, ասել՝ ի՞նչ տարբերակ կա, այդ հողերը փոխենք, կամ մի հատ կամուրջ կամ թունել կառուցենք, որին կպած է այդ հողը։ Իհարկե, հնարավոր է. ինչո՞ւ չենք անում, ինչ է խնդիրը։

Բոլորս շահագրգռված ենք, որ ասում ենք՝ Հայաստանը պետք է հանդիսանա կամուրջ Իրանի եւ ԵԱՏՄ-ի հետ։  Մենք ունենք ազատ տնտեսական քվոտայով տված միակ գոտի, որն այդտեղ է եւ դա կանգնած է։ Ի՞նչ է, գնանք Կիրգիզիայի փորձն ուսումնասիրե՞նք, հա՞, տեսնենք, թե ազատ  գոտին ո՞նց է աշխատում, մի հատ բերենք, այդ փորձը դնե՞նք։ Չենք կարողանո՞ւմ։ Սա քաղաքական է։ Այո, Իրանը կարող է դա լավ չհասկանալ, որովհետեւ իրեն հարակից ազատ տնտեսական գոտում չինացիները, ադրբեջանցիները, թուրքերը խոշոր բիզնեսով ու ինվեստիցիաներով են զբաղված, մենք պարապուրդի ենք մատնվել։

Ես էլ եմ կողմնակից, որ թողնենք՝ դատարանը որոշի, ինչքան որ պետք է, բայց զուգահեռ դու պետք է լուծումներ գտնես։ Մենք ժամանակ չունենք, որ սպասենք, թե դատարանը երբ որոշում կընդունի, դրա հիման վրա լուծումներ գտնենք։

Երկրորդը. շատ կարեւոր բան եմ ասում. ես ոչ մի երկրի փորձի ներկայացման կողմնակից չեմ, ո՛չ Վրաստանի, ո՛չ Լատվիայի, Հայաստանը Հայաստան է, մենք պետք է մեր երկիրը կառավարենք։ Այս տարածքի վրա՝ հայկական լեռնաշխարհի, մենք ունենք պրոբլեմ, մենք արտաքին աշխարհ ճանապարհներ, երկաթուղի չունենք, ծովային ելք չունենք։ Մենք պետք է նախօրոք մտածենք, թե ճանապարհները, հնարավորությունները ո՞նց ենք դարձնում ավելի բարենպաստ։ Գնացինք, Լարսը տեսանք, հասկացանք, որ օրվա ընթացքում երկկողմանի թողունակությունը 170  բեռնատար է, ինքը խեղդված է արդեն, 800 բեռնատար է թողնում տուդա ի օբրատնո, տեղ չկա, կարող է հասնել մաքսիմում 950-ի կամ 1000-ի, ուրեմն, ի՞նչ պետք է անել։ Կարելի էր դեռեւս 1-1,5 տարի առաջ Փոթիի մոտակայքում էժան հողեր առնել, տերմինալ կառուցել, այդ ժամանակ արդեն այդտեղ ղազախները, ոնց որ եկել են Ղազախստանից, կառուցել են տերմինալ, նոր, հիմա մենք հարց ենք տալիս, ասում են՝ հլը Ղրիմի մոստը կա, 2 հատ դատարկ պառոմ ենք ուզում բան անել, լաստանավ։ Հիմա պետք է մտածե՞նք դրա մասին։ Մինչեւ այդ չպե՞տք է մտածեինք այդ  պառոմի մասին։ Մի կողմից՝ մենք բերում ենք, բյուջեում դնում ենք,  թե ջերմոցները պետք է զարգացնենք, չգիտեմ, էսքան բան անենք։ Ի դեպ, ջերմոցների մասին։  Ամբողջ գյուղատնտեսության աջակցության ծավալը, վարկերի սուբսիդավորման, մոտավորապես 2 միլիարդից մի փոքր ավելի է, մի գյուղացիական տնտեսության հաշվով՝ 13 դոլար, բաժանեք էդ թիվը նրա վրա։ Մենք մի գյուղացիական տնտեսության հաշվով, ընդամենը, 13 դոլար ենք տալիս, իսկ ամբողջ աջակցությունը՝ խելացի, պտղատու, ինտենսիվ այգիներ եւ այլն, այնտեղ  ինչ որ կա,  այդ բոլորը՝ 39 դոլար։ Այս ի՞նչ բան է։ Այսինքն՝ այս թվերը հեղափոխակա՞ն են։ Ո՞նց կարող ենք հասկանալ։ Դրա համար եմ ասում, որ սպասումները պետք չէ փոշիացնել, լավ սպասումներ կան, բոլորս էլ այդ սպասումների մեջ ենք, բայց մեր քաղաքական ուժի պատկերացումները լրիվ տարբեր են։ Մենք ցույց ենք տալիս, թե այդ հարթակները ոնց պետք է ձեւավորել։

Պրն Բաբաջանյանն իր ելույթի մասով ասաց, թե այդպես չէ, որ լեռնահանքային արդյունաբերությունը հիմա գնում է դեպի իջեցում։ Հենց այդպես էլ կա, չի իջնում, որովհետեւ հունվար-սեպտեմբերը ներառյալ՝ մենք ունենք արդյունաբերության աճ՝ 9,2%, բայց 16%-ը՝ լեռնահանքային արդյունաբերության հաշվին, այլ ոչ թե  վերամշակման։ Վերամշակողը 4, թե 5% է։ Կան թվեր։ Կամ դուք կարգ ու կանոն հաստատեք ձեր վիճակագրության պետական համակարգում, կամ էլ մենք հասկանանք՝ ո՞ւր ենք գնում։

Ես կարծում եմ, որ մեր խմբակցության ղեկավարությունը եւ մեր խմբակցությունը թույլ կտան, որ խմբակցության անունից էլ ես կարծիք հայտնեմ։ Այդ ժամանակ արդեն քաղաքական գնահատականները կհնչեն։

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Ելույթով հանդես կգա շրջակա միջավայրի նախարար Էրիկ Գրիգորյանը։

Է.ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Ի սկզբանե այլ բովանդակության ելույթ էի պատրաստել, սակայն, քանի որ բնապահպանության հետ կապված որոշակի հարցեր եղան, կփորձեմ մի քանի պարզաբանումներ տալ։

Առաջինը սկսեմ տիկին Թանդիլյանի բարձրաձայնած մտահոգություններից՝ կապված բնապահպանական ոլորտի ֆինանսավորման հետ, ինչպես նաեւ 10 միլիոնի ծրագրի հետ կապված։

Բյուջետային համակարգով սահմանված կանոնակարգումը, որ  բնապահպանական ոլորտի ֆինանսավորումը չպետք է նվազ լինի բնօգտագործման նախկինում այդ վճարից, հիմա՝ հարկից եւ բնապահպանական վճարից, տարիներ առաջ ներդրված մեխանիզմն էր, որը ենթադրում էր, որ պետք է հստակեցվի, թե բնապահպանական ծախսերն  ի՞նչ են ներառում։

Հավատացեք, որ շրջակա միջավայրի նախարարությունն առաջին շահագրգիռ կառույցն է, որպեսզի բնապահպանական ոլորտի ֆինանսավորումը լինի այնքան, ինչքան նախատեսված է Հայաստանի քաղաքացիներին առողջ շրջակա միջավայր ապահովելու համար, ինչպես նաեւ բնական ռեսուրսների օգտագործումից բավարար չափով փոխհատուցում տրամադրելուց։ Այս գործընթացն այս պահին իրականացվում է, որպեսզի հստակեցվի, թե որոնք են այդ ծախսերը, քանի որ, օրինակ՝  ջրամատակարարման, ջրահեռացման համակարգում իրականացվող ծախսերը, որոնք չեն ներառվում որպես բնապահպանական ծախս, սակայն իրենց բնույթով, նաեւ միջազգային դասակարգումներով բնապահպանական ծախսեր են համարվում, ինչպես նաեւ, օրինակ՝ համայնքներին տրվող սուբսիդիաների մեջ կան որոշակի բնապահպանական գործառույթներ, սակայն ցանկանում եմ հավաստիացնել, որ այն աշխատանքները, որոնք մենք կատարել ենք այս պահին, եւ այն, ինչ ակնկալում ենք, որ կլինի առաջիկայում, որ կփորձեմ նաեւ մի երկու օրինակով ներկայացնել, ենթադրում է բնապահպանական ծախսերի էական ավելացում։

Միայն վերջին 1,5 տարվա ընթացքում մենք կարողացել ենք  մեր գործընկերների հետ մեկտեղ 20 մլրդ դրամի դրամաշնորհներ ներգրավել    բնապահպանական ոլորտ։ Ունենք, առնվազն, մեկ նախագիծ՝ մշակված ՀՀ-ում, որը վարչապետը ներկայացրեց ՄԱԿ-ի գլխավոր ասամբլեայում։ Այդ մեխանիզմի գործունեության եւ իրականացման արդյունքում բնապահպանական ոլորտի ծախսերը անգամներով կարող են ավելանալ նաեւ ի հաշիվ միջազգային տարբեր գործընթացների, որ մենք հիմա նախաձեռնել ենք։

Ես բերեմ ընդերքօգտագործման թափոնների հետ կապված հարաբերությունը։ Անկախ ՀՀ-ում երբեւիցե Խորհրդային Միությունից մնացած պոչամբարների եւ թափոնակույտերի որեւէ գույքագրում, որեւէ աշխատանք, որեւէ հետազոտություն չէր  իրականացվել։

Իհարկե, տարբեր միջազգային ծրագրերով որոշակի ուսումնասիրություններ էին կատարվել, սակայն նախորդ տարվա ընթացքում շրջակա միջավայրի նախարարության աշխատակիցներն առանց որեւէ լրացուցիչ աջակցության կամ ծրագրերի իրականացրել են ամբողջ Հայաստանի, Խորհրդային Միությունից մնացած բոլոր թափոնավայրերի, լեռնամետալուրգիայի պոչամբարների գույքագրում, եռաչափ մոդելավորում, բաղադրության ուսումնասիրություն։ Ոչ միայն դա ավարտվել է, արդեն մենք ներկայացրել ենք Կառավարությանը նախագծանախահաշվային աշխատանքների իրականացման նախագիծ։ Ընդ որում՝ հնարավորություն ենք ունեցել այդ նախագիծը ներկայացնել շրջակա միջավայրին տրված գումարների տնտեսման հաշվին, իսկ տնտեսում իրականացրել ենք, քանի որ  այլ ծախսեր, որոնք նախատեսված էին բյուջեով անտառկառավարման պլանների մշակման մասով,  կարողացել ենք այդ ծախսերն իրականացնել այլ միջազգային դրամաշնորհային ծրագրերի շրջանակներում։

Նախագծանախահաշվային աշխատանքների իրականացումից հետո, եթե այդ լքված ընդերքօգտագործման  տարածքների ռեկուլտիվացիայի համար կպահանջվի 1, 2, 5, 10 մլրդ դրամ եւ այլն, հավատացեք, որ այդ  նախագծերով մենք կդիմենք Կառավարությանը, որպեսզի այդ աշխատանքները ֆինանսավորվեն։

Երկրորդ հարցը, որ բարձրացրեցիք՝ կապված «10 մլն ծառ» ծրագրի հետ. ես խորապես զարմացած եմ, ընդհանրապես, հարցի՝ այդ բնույթով ներկայացման հետ, քանի որ ես հստակորեն պատասխանեցի, որ պետական բյուջեով հաջորդ տարի նախատեսված են անտառվերականգնման աշխատանքներ՝ մոտ 1 մլն դոլարի կարգի, որոնք նաեւ այս տարի էին նախատեսված։ Երբեւիցե նախատեսված չէր եղել պետության կողմից այս ծավալով, եւ այս տարվա, հենց այսօր իրականացվող աշխատանքների շնորհիվ մեր մինչեւ 1000 քաղաքացիներ հնարավորություն են ունեցել ժամանակավոր աշխատանք ունենալ եւ զբաղվել անտառվերականգնման աշխատանքներով, որոնցից մի մասը նաեւ նախկինում անտառահատմամբ զբաղվող մարդիկ են, որոնք այսօր հնարավորություն են ստացել, աշխատելով եւ անտառ տնկելով, վերականգնելով՝ իրենց ապրուստն ապահովել, այլ ոչ թե անտառ հատելով։ Այս տարի նույնպես նախատեսված է այդ գումարը։

Իհարկե, չկա բյուջեի մեջ գրված «10 մլն ծառ» համահայկական նախագծի ֆինանսավորում, բայց կա անտառվերականգնման։ Այդ աշխատանքն իր բնույթով անտառվերականգնում է։  Շատ կարեւոր է հարցի մեկնաբանումը ձեր կողմից, տիկին Թանդիլյան, նաեւ լրատվամիջոցների, որ, ա՛յ, տեսեք, ոչ մի բան չեք նախատեսել, ինչպե՞ս եք անելու։ Ես ձեզ ուզում եմ հավաստիացնել, որ արդեն այսօր մեր գործընկեր երկրներից մեկից ակնկալում ենք 1 մլն տնկիների նվիրատվություն, եւ մի քանի այլ երկրներ, մեր հարեւան երկրները, որոնց հետ մենք նամակագրության եւ աշխատանքների հստակեցման մեջ ենք։ Մենք ենթադրում ենք, որ այս աշխատանքը լինելու է համահայկական աշխատանք։ 10 մլն ծառ տնկելու գաղափարը միայն ծառ տնկելու գաղափար չէ, սա գաղափար է, որպեսզի նաեւ Հայաստանի քաղաքացիները եւ ազգությամբ հայերը մասնակից լինեն, իրենց մասնակից զգան։ Այս պահին խոսքը չի գնում գումարի մասին, խոսքը գնում է հասկանալ, թե այդ աշխատանքներն ինչպես պետք է կատարվեն։ Հիմա ստեղծվել են  աշխատանքային խմբեր, ներգրավված են նաեւ մասնավոր սեկտորից, ներգրավված են գիտական կառույցներից, առանձնացված են տարածքներ, առանձնացված են տարածքներ, տեսակներ։ Կփորձենք բոլորով իրականացնել այդ խոստումը եւ 2020 թվականին ունենալ այդ 10 մլն ծառ ծրագիրը։ Եթե չհաջողենք, առնվազն, կա ոլորտ, կա պատասխանատու, որին կարող եք այդ մեղադրանքներն այդ ժամանակ հնչեցնել։

Ինչ վերաբերում է մեր ընթացիկ աշխատանքներին, իրապես, դժվար է իրականացնել բարեփոխումներն այնպիսի օրենսդրական շրջանակներում, որի մոտիվացիան չի եղել խնդիրներ լուծելը։ Մասնավորապես, օրինակ՝ շրջակա միջավայրի ազդեցության գնահատման փորձաքննության համակարգը, ըստ էության, բնապահպանական փորձաքննական  համակարգ չէ, դա ավելի շուտ դագանակ է, որ լավ, ցանկալի ծրագրերը հեշտ ստանում էին, եւ այն ծրագրերը, որոնք որ չպետք է ստանային, խոչընդոտներ են ստեղծում։

Թափոնների կառավարման լավ օրենսդրություն, սակայն սողանքներ, որը հնարավորություն է տալիս, որ որեւէ արտադրական թափոն որեւէ տեղ արտադրական այդ թափոնների պալիգոններում չտեղադրվի։

Ջրօգտագործման թույլտվությունների  համակարգ, որը պետության գործիքակազմը նվազեցրել է այնքան, որ խնդիրներ կան, նույնիսկ, ամենաակնհայտ բնապահպանական եւ սոցիալտնտեսական խնդիրներ ստեղծող ջրօգտագործման հայտերը մերժելու առումով։ Այս շարքը շատ երկար է։

Հիմա փորձում ենք այդ համակարգն ուղղել։ Անտառհատման հետ կապված՝ թվում է, թե կա օրենսդրություն, կա Քրեական օրենսգիրք, հոդվածներ, սակայն այդ ամբողջը հնարավորություն է տալիս անընդհատ եւ պարբերաբար իրականացնել ապօրինի անտառհատումներ։ Դրա համար պատասխանատվությունը կամ ոչինչ էր, կամ համարյա ոչինչ։ Նույնը՝ ջրերի հետ կապված։ Օրինակ՝ ՀՀ օրենսդրությամբ ջրերի ավելի օգտագործման համար որեւէ տուգանք չէր նախատեսված, բացի վարչական տուգանքից։ Այդ ՀԷԿ-երը, մյուս բոլորը, ովքեր ավելի ջրառ էին օգտագործում, միայն 50 հազար դրամ վարչական տուգանք կարող էին, որովհետեւ ավելի օգտագործման համար նախատեսված չէ։ Նույնիսկ, ջրօգտագործման թույլտվության օրենսդրությունով, որ նախատեսվել է, որ մեկ անգամ տրված ջրօգտագործման թույլտվությունն անժամկետ երկարում է, մի պարտականություն է դրված, որ տնտեսվարողը պետք է  վճարի այդ 1000 դրամ պետական տուրքը կամ 10 հազար դրամ պետական տուրքը, երեւի, ջրօգտագործման թույլտվությունը երկարաձգվի, բայց նույնիսկ այդ պարագայում պետական կառավարման մարմինը պարտավոր է գանձապետական համակարգի միջոցով ստուգել՝ վճարե՞լ է, թե՞ ոչ, եւ  իր վրա է դրված այդ պարտականությունը։

Հիմա այս ամբողջ համակարգը, որն ուղղված է շրջակա միջավայրի վատթարացմանը, առանձին շահերի համար պետք է փոխվի։

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, ըստ էության, 2,5 րոպե է մնում մինչեւ ընդմիջում, բայց ելույթների համար հատկացված է 10-ական րոպե։ Կարծում եմ, որ որեւէ մեկի ելույթը չարժե ընդհատել, առաջարկում եմ ընդմիջվել, հետո արդեն շարունակել աշխատանքը։

Պրն Հայրապետյան, դուք կհասցնե՞ք կարճ ժամանակում: Շատ լավ, այդ դեպքում՝ ընդմիջում։


Ժամը 14:30

ՆԱԽԱԳԱՀՈՒՄ Է ՀՀ ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎԻ ՆԱԽԱԳԱՀ ԱՐԱՐԱՏ ՄԻՐԶՈՅԱՆԸ
 

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Շարունակում ենք մեր աշխատանքները, հարգելի գործընկերներ։ Քննարկում ենք 2020 թ. պետական բյուջեի նախագիծը։ Այսօր՝ նոյեմբերի 14-ին ԱԺ «Բաց դռներ» ծրագրի շրջանակներում ԱԺ են այցելել «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցության քաղաքական դպրոցի ուսանողները։ Ողջունենք նրանց։

ԾԱՓԱՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Մտքերի փոխանակության փուլում ենք, հիշեցնեմ։ Բաբկեն Թունյան։

Բ.ԹՈՒՆՅԱՆ

-ԱԺ հարգելի նախագահ, հարգելի գործընկերներ, հարգելի համաքաղաքացիներ, քննարկում ենք 2020թ. պետական բյուջեի նախագիծը։ Ես շատ ցավում եմ, որ հիմա դահլիճում մեր ընդդիմադիր գործընկերներից շատ քիչ մարդ է ներկա թե՛ «Բարգավաճ Հայաստան»-ից, թե՛ «Լուսավոր Հայաստան»-ից։ Բայց հուսով եմ, որ իրենք օնլայն լսում են ու համոզված եմ, որ հետո ինչ հնչեցնեմ, նաեւ իրենց մասին է լինելու, կանդրադառնան։

Նախ՝ երկու մասի բաժանենք՝ բյուջեի ընդհանուր տնտեսության եւ բյուջետային գործընթացի մասի, քանի որ երկուսի մասին էլ խոսվեց ու երկուսի վերաբերյալ էլ դատողություններ հնչեցին։ Քանի որ 12-13 տարի տնտեսական լրագրության մեջ աշխատել եմ, շատ լավ գիտեմ, թե ինչպես կարելի է նույն վիճակագրական զեկույցը ներկայացնել հա՛մ դրական լույսի, հա՛մ բացասական, նայած, թե դու ինչ ես ուզում այդ պահին ցույց տալ։ Ու այստեղ այնպես եղավ, որ վերջին 1,5-2 տարվա ընթացքում զարգացումները հիմնականում որպես բացասական զարգացումներ ներկայացվեցին։ Այդ առումով՝ ես մի քանի հատ թեթեւ գրաֆիկներ եմ պատրաստել, որ հետո կարող եմ նաեւ մեր գործընկերների հետ կիսվել։ Օրինակ՝ այստեղ մեր ՀՆԱ ցուցանիշն է դոլարային արտահայտությամբ, որը հաջորդ տարի պետք է կազմի, մոտավորապես, 14,8 մլրդ դոլար։ Համեմատության համար ասեմ, որ նախկինում ամենաբարձր մինչճգնաժամային ցուցանիշն ունեցել ենք 2008 թ.՝ մոտ 11,7 մլրդ դոլար ՀՆԱ եւ այդ ցուցանիշը գերազանցել ենք դրանից միայն 10 տարի անց՝ 2018 թ։ Սա՝ ՀՆԱ-ի մասով։

Այստեղ ներկայացված են բյուջեի եկամուտներն ու ծախսերը։ Ասենք՝ անգամ վիզուալ երեւում է այս աճը։ Իսկ այստեղ ներկայացված է, թե, օրինակ՝ վերջին 6-7 տարվա կտրվածքով ամեն տարվա բյուջեի եկամուտները նախորդ տարվա բյուջեի եկամուտների համեմատ ինչքանով են աճել։ Ուրեմն, 2020 թ. պետական բյուջեի եկամուտները 2019 թ. հաստատած բյուջեի եկամուտների նկատմամբ աճել են 14 տոկոսով։ Նման աճ երբեք չի եղել։ 2019 թ.-ին 2018 թ.-ի համեմատ աճել էր 12,3 տոկոսով։ Համեմատության համար նշեմ, որ 2015 թ. եկամուտներն աճել էին 3,7 տոկոսով, 2016 թ. նվազել էին, 2017 թ. ընդամենը 6 տոկոս էր։ Այսինքն՝ եթե մենք հիմա փորձենք թվեր գտնել՝ մեկս մյուսիս ինչ-որ բան ապացուցելու համար, համոզված եղեք, որ այս տիպի դրական ցուցանիշներ անվերջ կարելի է գտնել, ու այս մի քանի էջը չի բավարարի։ Սա՝ ընդհանուր տնտեսության մասին, հիմա՝ բյուջեի մասին։ Բյուջեն ընդամենը ծախսերի ու եկամուտների, ժողովրդի լեզվով ասած, դավթար չէ, բյուջեն ծրագիր է ու երբ մեր գործընկերներն այստեղ բյուջեի մասին խոսում են, ես ուշադրություն դարձրեցի, որ հիմնականում էլի թվերի վրա է խոսքը գնում։ Օրինակ՝ այսինչ ոլորտի ֆինանսավորման կամ թերֆինանսավորման։ Ուզում եմ ասել, որ որեւէ ոլորտի ֆինանսավորման ավելացումը կամ նվազեցումն ինքնին չի նշանակում, անպայման, որ այդ ոլորտի նկատմամբ ուշադրությունն ավելացել է կամ նվազել է։ Օրինակ՝ կրթության ոլորտի մասին, եթե մենք պայմանականորեն ասենք, որ ֆինանսավորումն ավելացել է, դա չի նշանակում, որ մենք ունենալու ենք շատ ավելի լավ կրթություն ու հանձնաժողովներում ու, մասնավորապես, տնտեսական հարցերի հանձնաժողովում մենք շատ ակտիվ աշխատել ենք այս ընթացքում, որ հասկանանք, թե գումարը, որը գնալու է կոնկրետ գերատեսչությանը կամ կոնկրետ ծրագրին, ինչ արդյունք է տալու։ Այսինքն՝ այդ աշխատանքը հիմնականում կատարվել է հենց հանձնաժողովներում, ինչի համար նաեւ ընդդիմադիր մեր գործընկերներին եմ շնորհակալ։ Բայց այստեղ քննարկումը մի քիչ այլ ուղղությամբ է գնում։

Բյուջեն, մեծ հաշվով, առք ու վաճառքի գործարքի մասին մի փաստաթուղթ է։ Այսինքն՝ մի կողմից կա վճարող, որը հարկատուներն են, մյուս կողմից կա վաճառող, որը պետությունն է։ Պետությունը ստանում է հարկեր ու դրա դիմաց վաճառում է հանրային բարիքներ։ Ու եթե մենք նայում ենք այն տեսանկյունից, թե նույն գումարի դիմաց ինչքա՞ն հանրային բարիք է մատակարարվել, ի՞նչ որակով, ի՞նչ ծավալով, արդյո՞ք ճիշտ հանրային բարիքն է մատակարարվել, թե՞ սխալ, արդյո՞ք թերի է մատակարարվել, թե՞ ոչ, արդյո՞ք ժամկետանց է եղել այդ ապրանքը, թե՞ ոչ, պայմանական ասած։ Եթե այդ տեսանկյունից նայենք, ապա եթե անգամ բյուջեի ցուցանիշները չփոխվեն, մենք կարող ենք ասել, որ բյուջեն մի քանի քայլ առաջ է, որովհետեւ հանրային բարիք է ճանապարհաշինությունը, հանրային բարիք է կրթությունը, հանրային բարիք է պաշտպանությունը, եւ բյուջեն մի քայլ ավելի առաջ է ավելի լավ ճանապարհի հաշվին, զինվորի ստացած ավելի լավ սննդի ու հագուստի հաշվին ու այդպես կարելի է անվերջ թվարկել։ Մենք՝ որպես ԱԺ պատգամավորներ այս ամբողջ գործընթացի հա՛մ մասնակիցն ենք, հա՛մ վերահսկողը։ Մենք պետք է որոշենք Կառավարության հետ համատեղ, թե ինչքան փող ենք ծախսում, ինչ նպատակի համար, որքանով է այդ նպատակն արդարացված, հետո պետք է հասկանանք, թե այդ արդյունքին հասա՞նք, թե՞ չհասանք ու պետք է ունենանք հստակ ցուցանիշներ՝ դրան հասե՞լ ենք, թե՞ ոչ։ Այդ առումով՝ այն աշխատանքը, որով մենք զբաղվում ենք, նույնպես հանրային բարիք է։ Այսինքն՝ հասարակությունը մեզ նաեւ դրա համար է վճարում։ Ու եկեք մի հատ էլ այդ տեսանկյունից նայենք, թե երբ, օրինակ՝ մենք ժամեր շարունակ խոսում ենք կեղծ օրակարգերի շուրջ, ինչ-որ թվային մանիպուլյացիաներ ենք անում, կամ հասկանում եմ, որ քաղաքականություն է, դա էլ է պետք, բայց, երբ մենք օգտակար, իրոք, կառուցողական աշխատանքով զբաղվելու փոխարեն ուրիշ բան ենք անում, մենք այդ հանրային ռեսուրսները մսխո՞ւմ ենք, թե՞ չենք մսխում։ Մի քիչ էլ այս տեսանկյունից նայենք, իմ կարծիքով մենք այստեղ էլ մտածելու տեղ ունենք ինքներս հենց մեր արածի վերաբերյալ։

Ուզում եմ նաեւ նշել մեր ընդդիմադիր գործընկերների հնչեցրած որոշ մտքեր։ Շատ կարեւոր շեշտադրումներ արեցիք՝ անդրադառնալով բյուջեի քաղաքական ենթատեքստին, տրամաբանությանը, փիլիսոփայությանն ու այդ առումով՝ ինձ մոտ երբեմն անհասկանալի հարցեր են առաջանում՝ պատասխան չունեցող։ Օրինակ՝ «Լուսավոր Հայաստան»-ի մեր գործընկերները նշում են, որ այս բյուջեով արտահանելի հատվածը չի խթանվելու։ Մենք խոստացել ենք արտահանելի հատվածն ավելացնել, բայց ոչ արտահանելի հատվածն է աճում։ Բայց այսպես ասելով՝ կարող են, օրինակ՝ բերել նախագծեր, որոնք խթանում են կառուցապատումը։ Կամ, իրենք լինելով լիբերալ տնտեսական ուժ, որը նշանակում է, որ տնտեսության մեջ պետք է լիբերալ արժեքներ լինեն, կարող են կողմ քվեարկել մի նախագծի, որը սահմանափակում է գործատուի ճկունությունը։ Կամ, օրինակ՝ քննադատում են սոցիալական ծախսերի աճը, բայց բերում են նախագծեր, որոնց ընդունումը կբերեր սոցիալական ծախսերի էական աճ։ Կամ, օրինակ՝ «Բարգավաճ Հայաստան»-ի մեր գործընկերներն արդարացիորեն խոսում են ծախսերի արդյունավետության մասին, բայց բերում են նախագծեր, որոնց միայն վարչարարությունը մի քանի անգամ ավելի մեծ է, քան իր տված օգուտը։ Երբ մենք ասում ենք, որ այդպես չէ, ներկայացվում է, որ մենք չենք ուզում, որ ամեն ինչ լավ գնա։ Կամ, խոսում են ներդրումային ծրագրերի արդյունաբերության մասին, բայց բերում են նախագծեր, որոնց ընդունման դեպքում հանրային ռեսուրսները կուղղվեն ոչ արդյունավետ ճյուղեր։

Վիճակագրությունը, ինչպես նշեցի, ներկայացվում է այնպես, ինչպես ձեռնտու է։ Օրինակ՝ պրն Մելքումյանն այստեղ չէ, նոր խոսում էր պրն Մելքումյանն արդյունաբերության մասին ու ասում էր, որ արդյունաբերությունն աճել է 9,7 տոկոսով, հանքարդյունաբերությունն աճել է 19,5 տոկոսով։ Բայց պրն Մելքումյանը, լինելով տնտեսագետ, շատ լավ կարող է հաշվել, որ եթե մենք նայում ենք ամեն ոլորտի կշիռը, կարող ենք տեսնել, որ այդ 9,7 տոկոսի միջից մշակող արդյունաբերությանը բաժին է ընկնում 6,3 տոկոսը, այսինքն՝ այդ աճի 70 տոկոսը պայմանավորված է մշակող արդյունաբերությամբ։ Հանքարդյունաբերությունը, ընդամենը, 3,5 տոկոսով է նպաստել արդյունաբերության աճին։ Այսպես կարելի է շատ բաներ գտնել։ Ես ուզում եմ, որ մենք իրար հետ ավելի կառուցողական ու անկեղծ աշխատենք։ Դրա համար ես հասկանում եմ, որ, միեւնույն է՝ բյուջեին դուք դեմ եք քվեարկելու, որովհետեւ խոսք կա, որ ասում են՝ բյուջեն մեր չիրականացված հավակնությունների արդարացի բաշխումն է, ու դուք, միեւնույն է՝ ձեր հիասթափությունները, որ առաջարկների տեսքով ներկայացրել եք, հիմք են հանդիսանալու, որ դուք դեմ քվեարկեք։ Բայց, ամեն դեպքում, բյուջեն մի քանի քայլ առաջ է, հեղափոխակա՞ն է, թե՞ ոչ՝ նայած դուք ինչ նկատի ունեք՝ հեղափոխական ասելով, որովհետեւ մենք հեղափոխական ասելով՝ նկատի ունենք մոտեցումների տարբերություն եւ այդ առումով՝ մի վերջին բան էլ ձեզ ցույց տամ, որ ներդրումների մասին եմ խոսում կամ տնտեսության աճի կամ հեղափոխական զարգացումների մասին։ Ես շատ կուզեմ, որ... Սա մի գրաֆիկ է, որը ցույց է տալիս, թե, օրինակ՝ մեր տնտեսությունը ոնց կարող էր զարգանալ, այսինքն՝ անկում, հետո՝ աճ։ Գիտեք՝ սա ի՞նչ է նշանակում։ Սա նշանակում է, որ երբ տնտեսության մեջ կառուցվածքային փոփոխություններ են տեղի ունենում, ռեֆորմներ, կոռուպցիայի դեմ պայքար, կան ընկերություններ, որոնք դրանից տուժում են, որովհետեւ իրենք սովոր են եղել ուրիշ մեխանիզմներով աշխատել։ Հետո ժամանակն ամեն ինչ գցում է իր տեղը։ Բայց սա նաեւ նշանակում է քաղաքական գործիչների վարկանիշ, որովհետեւ, եթե դու անում ես ոչ պոպուլյար քայլեր, քո վարկանիշը կարող է ընկնել, բայց հետո այս փուլում այս վարկանիշի արդյունքում մեկ ուրիշը կարող է շահել։ Հիմա ես ուզում եմ, որ մենք այս ամեն ինչով, օրինակ՝ վատ թվեր գտնելով ու դրանք ցույց տալով՝ չփորձենք այս վարկանիշների վրա կենտրոնանալ։ Մենք անում ենք այն, ինչը համարում ենք, որ լավագույնն է մեր պետության համար, ու եթե դուք այդ հարցում կարող եք մեզ օգտակար լինել, մենք սիրով այդ օգնությունը կընդունենք։ Շնորհակալություն։

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Նազելի Բաղդասարյան։

Ն.ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

-Հարգելի նախագահող, հարգելի գործընկերներ եւ շատ հարգելի մեր համաքաղաքացիներ, որոնք մեզ այս պահին դիտում են։ Իսկապես, նախորդող օրերի ընթացքում քննարկում ենք մեկ կարեւոր փաստաթուղթ՝ երկրի թիվ մեկ ֆինանսական փաստաթուղթը, որն, այնուամենայնիվ, արտացոլում է իր մեջ նաեւ որոշակի քաղաքական մոտեցումներ, որովհետեւ կառավարող քաղաքական ուժը՝ Կառավարությունն արտացոլում է այս փաստաթղթում այն մոտեցումները եւ առաջնայնությունները, որոնք որդեգրված են Կառավարության ծրագրում, որոնք այս դեպքում նաեւ բխում են «Իմ քայլը» դաշինքի նախընտրական ծրագրի տրամաբանությունից։ Եվ, տրամաբանորեն, 2020 թ. պետական բյուջեն արտացոլում է այդ մոտեցումները։ Սա կարեւոր շեշտադրում է, որովհետեւ ես կարծում եմ, որ շատ տնտեսական ցուցանիշներ, շատ թվեր, որոնք ներկայացնում են այս բարձր ամբիոնից, կարող են մի փոքր ընկալելի չլինել մեր շատ քաղաքացիների համար։ Բայց, ցավոք սրտի, այդ թվերի հետեւում շատ հաճախ մոլորեցումներ են տեղի ունենում, թույլ տվեք ասել՝ մանիպուլյացիաներ մեր ընդդիմադիր գործընկերների կողմից։ Հասկանում եմ, որ տվյալ  ֆինանսական փաստաթղթի նկատմամբ կարծիքներ հայտնելիս մեր ընդդիմադիր գործընկերներն առաջնորդվում են սեփական պատկերացումներով եւ, իրապես, քննադատելու իրավունք ունեն, եթե այդ քննադատությունը տեղին է կամ քննադատությունը, գոնե, փաստարկված է կամ օբյեկտիվ է։ Ցավոք սրտի, շատ հաճախ այդ ամենը մենք չենք տեսնում։ Պարզապես այն հանգամանքը, որ պետական բյուջեն ներկայացված է կառավարող քաղաքական ուժի կողմից, թիրախավորվում է՝ նշելով, որ այն հեղափոխական չէ, այն չի արտացոլում մոտեցումները, որոնք պետք է որդեգրված լինեին, այն չի արտացոլում սպասելիքները։ Ցավոք սրտի, այս խոսքերի ետեւում ես կուզենայի նախորդող օրերի ընթացքում լսել, իրապես, հիմնավորումներ։ Եվ եթե դուք ունեք այլ մոտեցումներ եւ պատկերացումներ, որոնք, իրապես, մեր տեսլականներից տարբերվում են, կարծում եմ՝ դեռ հնարավորություն կունենաք ձեր առաջարկությունները ներկայացնել, առավել եւս, այս ամբիոնից, իսկապես, հիմնավորել եւ փաստարկել, ոչ թե թիրախավորել, իմ գործընկեր Տարոն Սիմոնյանն այստեղ չէ, որ դատաիրավական բարեփոխումների մասին մենք խոսում ենք, բայց արտացոլված չէ բյուջեում, որ, ընդամենը, մենք անձերով ենք փորձում փոխել։ Ես հիշում եմ, որ այս հարցն ուղղվեց նաեւ պրն Ատոմ Ջանջուղազյանին, եւ ինձ թվում էր՝ պատասխանը սպառիչ էր։

Ամեն դեպքում տեսեք, երբ քննադատում ենք, ես ուզում եմ, որ քննադատությունների մեջ օբյեկտիվ լինենք, որովհետեւ, ընդամենը, մի քանի ժամ առաջ մեր ընդդիմադիր գործընկերներից մեկի հարցազրույցն էի լսում եւ անտրամաբանական մի միտք է հնչում, որ համայնքներին տրամադրվող համահարթեցված դոտացիաները նվազել են։ Ես հասկանում եմ քննադատությունը, բայց քննադատությունն էլ պետք է լինի տրամաբանության մեջ, որովհետեւ այս դեպքում ձեր նշած համահարթեցման դոտացիաները կարգավորվում են «Տեղական ինքնակառավարման մասին» օրենքի 87-րդ հոդվածով, նաեւ «Հանրապետության բյուջետավորման մասին» օրենքով եւ այնտեղ հստակ նշվում է, որ համահարթեցման դոտացիան չի կարող պակաս լինել ընթացիկ տարվան նախորդող երկրորդ տարվա համախմբված բյուջեի փաստացի եկամուտների 4 տոկոսից։ Այսինքն՝ խոսել երեւույթների մասին, որոնք արտացոլված չեն, որոնք թվային չեն, ըստ երեւույթին, անտրամաբանական է։ Տեսեք, այս տարվա համահարթեցման դոտացիաները 55,378 մլն դրամ է եւ դուք գիտեք, որ բազային գումարը, որը հաշվարկվում է 2016 թ.-ից, փաստացի, 47 մլն դրամ էր։ Այստեղ ունենք հավելաճ 8 մլն եւ մի փոքր ավելի դրամով։ Խոսել նվազման կամ պակասի մասին, պարզապես, ինչ-որ հայտարարություններ հնչելով՝ անտրամաբանական է։

Քննադատություններ ու սպասելիքներ, էլի եմ ասում, կարող էին լինել, բայց անկախ փորձագետները, որոնք գնահատում են 2020 թ. բյուջեն որպես աննախադեպ բյուջե, միանշանակ է։ Եվ միանշանակ է մեկ հանգամանք։ Ես հիշում եմ նաեւ բյուջեի կատարողականի քննարկումը, եւ կրկին քննադատություններ էին հնչում, բայց որեւէ մեկը չի կարող առարկել, որ բյուջեի մեջ արտացոլված թափանցիկությունը, կատարողականի հանդեպ մեր մոտեցումները, իսկապես  հեղափոխական են, որովհետեւ մեկ տարվա կտրվածքով ՀՀ քաղաքացիները տեսել են, թե ո՞ւր է նպատակաուղղվել երկրի բյուջեն։ Սա կարեւոր շեշտադրում է, որովհետեւ տասնամյակներով հնչել են թվեր այս բարձր ամբիոնից, բայց, փաստացի, քաղաքացին չի տեսել աճ, աշխատավարձերի բարձրացում, ճանապարհներ եւ մնացածը։ Մենք այս տարի մեկ տարվա ընթացքում կարողացել ենք ցույց տալ, որ անգամ նախորդ գումարման ԱԺ-ի ընդունած բյուջեով մենք կարողացել ենք հստակ արդյունքներ ցույց տալ։

Շեշտադրումները, որոնք կան, որոնք չեն համապատասխանում իրականությանը, նաեւ խոսում են, որ ուշադրություն չի դարձվում մարզերին եւ հեռավոր բնակավայրերին։ Ընդամենը, ասեմ, որ այս տարվա բյուջեով մոտ 56 մլրդ դրամ նախատեսված է տարածքային զարգացման համար եւ համաչափ զարգացումը, իհարկե, շարունակում է մնալ Կառավարության կարեւոր հենակետերից մեկը։ Ավելին, քաղաքային զարգացման համար շուրջ 43 մլրդ դրամ է նպատակաուղղվելու։ Ճիշտ է, Երեւանին եւ առավելապես Գյումրիին են ուղղվելու, բայց քաղաքային զարգացումն այն հնարավորությունն է, որը թույլ կտա Հայաստանին համաչափ զարգանալ։ Մենք, ընդամենը, մեկ տարվա արդյունքով տեսանք, թե Գյումրիին նպատակաուղղված գումարները տնտեսական ինչ հետեւանքներ բերեցին։ Եվ երբ այսօր Կառավարությունը պատրաստակամություն է հայտնում նման մոտեցում ցուցաբերել նաեւ 10 քաղաքների նկատմամբ՝ արտաքին վարկային միջոցներն ուղղելով այս քաղաքներին, կարծում եմ՝ մենք կունենանք անհրաժեշտ եւ ցանկալի ցուցանիշներ։

Բնականաբար, կողմ եմ քվեարկելու եւ եւս մեկ անգամ եւս մեր ընդդիմադիր գործընկերներին պարզապես հորդորում եմ ազնիվ լինել սկզբունքներում եւ, իսկապես, ասել, որ այս տարվա բյուջեն ոչ թե մեկ, ոչ թե 10, այլ հարյուրավոր քայլերով առաջ է։ Շնորհակալություն։

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Արտակարգ իրավիճակների նախարար Ֆելիքս Ցոլակյանի արտահերթ ելույթը։

Ֆ.ՑՈԼԱԿՅԱՆ

-ԱԺ մեծարգո նախագահություն, հարգարժան պատգամավորներ, Կառավարության հարգելի անդամներ, 2020 թ. նախատեսվում է ԱԻՆ-ին տրամադրել շուրջ 15 մլրդ 184 մլն դրամ, ինչը նախորդ տարվա բյուջեի համեմատ ավելի է շուրջ 2,5 մլրդ-ով։ Գաղտնիք չէ, որ ԱԻՆ-ն իր կառուցվածքով բարդ, բազմաֆունկցիոնալ է, իր մեջ ներառում է իրար լրացնող, բայց իրարից տարբերվող գործառույթներ իրականացնող կառույցներ։ Բավական է միայն նշել փրկարար ծառայությունը, Պետական ռեզերվների գործակալությունը, Տեխնիկական անվտանգության ազգային կենտրոնը, Սեյսմիկ պաշտպանության ՊՈԱԿ-ը, որոնք թեեւ ծառայում են մեկ ընդհանուր նպատակի, բայց ունեն տարաբնույթ գործառույթներ, որոնց լիարժեք իրականացման համար հարկավոր է տարեցտարի բյուջեով ավելացնել հատկացումները։ Առաջիկայում ձեր քննարկմանը կներկայացվի նաեւ կառուցվածքային փոփոխություններով օպտիմալացմամբ եւ ՊՈԱԿ-ների լուծարմամբ պայմանավորված օրենսդրական փոփոխությունների փաթեթը։ Կներկայացվի նաեւ «Նյութական պահուստի մասին» ՀՀ օրենքի նախագիծը, որը թույլ կտա իրականացնել պետական պահուստի ձեւավորման, զարգացման եւ կատարելագործման աշխատանքների համակարգումն ու կառավարման ապահովումը։ Այս փոփոխությունները հարկավոր է անել այնպես, որ պետությունը չտուժի, որ մեր ստորաբաժանումները կարողանան շարունակել մատուցել իրենց ծառայությունները։

Ինչպես գիտեք, Կառավարության սեպտեմբերի 26-ի նիստում բացառիկ որոշում կայացվեց փրկարար ծառայության անձնակազմի եւ, մասնավորապես, ներքին օղակների աշխատակիցների աշխատավարձը պարգեւավճարների տեսքով բարձրացնելու վերաբերյալ։ Բացառիկ՝ այն առումով, որ համակարգում աշխատավարձի նման կտրուկ բարձրացում երբեւէ չի եղել։ Ճիշտ է, քանի որ որոշումն ընդունվել է ավելի ուշ, քան ներկայացվել է 2020 թ. բյուջեն, այս պահի դրությամբ այս փոփոխությունը դեռեւս ներառված չէ բյուջեի մեջ։ Սակայն այն եւս կմտցվի լրացուցիչ։ Տարընթերցումներից խուսափելու համար նշեմ, որ, բացի այս որոշումը, մեզ պարգեւավճարների համար հատկացվել էր նաեւ մոտ 2 մլրդ դրամ։ Բացի այս, ընթացիկ տարվա ընթացքում փրկարարական գույք ձեռք բերելու համար Կառավարությունը միայն վերջին շրջանում պետական բյուջեից նախարարությանը տրամադրել է ավելի քան 260 մլն դրամ։ Խոսքը գնում է տարրական գործիքների ձեռքբերման մասին, որոնք առ այսօր ծառայությունը չի ունեցել։

Հրշեջ փրկարար ջոկատների վերանորոգման համար հատկացվել է 1 մլրդ դրամից ավելի գումար, եւ այս պահին 34 հրշեջ փրկարարական ջոկատներ իրականացնում են լայնածավալ աշխատանքներ։ Կադրային սոցիալ-կենցաղային պայմանների բարելավումն էլ ավելի է ոգեւորել մեր տղաներին, իսկ մենք պայմաններ ստեղծելուց հետո կարող ենք նաեւ խստացնել պահանջները նրանց նկատմամբ։

Ցավալի է, բայց պետք է նշեմ, որ առ այսօր փրկարարները չեն ունեցել ամենօրյա գործիքներ, աշխատանքային պայմաններ։ Դա նախատեսված չի եղել նաեւ բյուջեով։ Բյուջեով նախատեսված չի նաեւ ԱԻՆ-ի ավտոպարկի թարմացումը։ Այդ իսկ պատճառով մենք այդ բացը փորձում ենք լրացնել միջազգային համագործակցության միջոցով։

Հարգելի պատգամավորներ, 2020թ. բյուջեով նախատեսված կատարվելիք աշխատանքներն ուղղակի բխում են Կառավարության ծրագրից եւ ամբողջությամբ տեղավորվում են ՀՀ 2020-2050 թթ. ռազմավարական տրամաբանության մեջ։ Նախարարության առաջիկա անելիքներում նախարարության կողմից մատուցվող ծառայությունների որակի բարձրացմանը զուգահեռ՝ կան նաեւ հասարակությանը կրթելուն միտված մի շարք պլաններ, որոնք, կարծում ենք՝ հետագայում եւս պետք է նախատեսել բյուջեով։ Սա չափազանց կարեւոր հարց է, եւ մենք դրա մասին բազմիցս ենք խոսել։ Յուրաքանչուր քաղաքացի՝ լինի աշակերտ, թե ուսանող, հողագործ, թե արհեստավոր, նախարար, թե պատգամավոր պետք է ընկալի աղետի վտանգները։ Հաճախ մենք չենք ընկալում, եւ աղետի ընկալման բացակայության պատճառով դեպքերի եւ՛ որակն է փոխվում, եւ՛ քանակը։ Յուրաքանչյուրիս թվում է, թե այս կամ դեպքը մեզ հետ չի կարող լինել։ Մենք մեր քաղաքացիներին, ժողովրդին խաբելու շռայլություն այլեւս չենք կարող թույլ տալ։ Այո, մենք պետք է անենք հնարավորն ու անհնարինը՝ մեր ժողովրդին պաշտպանելու համար։ Բայց պետք է նաեւ առանց վարանելու եւ վախենալու կարողանանք ասել, որ կան դեպքեր, որ քաղաքացիները եւս պետք է պատրաստ լինեն դիմակայել այս կամ այն արտակարգ իրավիճակին։ Պետք է կարողանանք հասնել նրան, որ յուրաքանչյուր քաղաքացի իր գիտելիքներով  եւ ունակություններով լինի փրկարար ընտանիքի եւ հարեւանի համար։ Այս առումով՝ քաղաքացիների հետ տարվող աշխատանքները պետք է կրեն մշտական բնույթ, ու այստեղ մենք շատ անելիքներ ունենք։ Պատահական չէ, որ մենք ցանկանում ենք հանրակրթական դպրոցներում քաղաքացիական պաշտպանություն առարկան ներդնել, որն իր մեջ կներառի աղետների ողջ բլոկը եւ որը կդասավանդվի ոլորտում բարձր պրոֆեսիոնալիզմ ունեցող մասնագետների կողմից, իսկ քաղպաշտպանության ուսուցիչը միաժամանակ կլինի այդ դպրոցի պատասխանատուն եւ մշտական կապի մեջ կլինի ԱԻՆ-ի հետ։  Մեր քաղաքացիների զգոնությունը եւ աղետների հանդեպ զգուշավորության դրսեւորումը պետք է դառնա կենսակերպ։ Չափազանց կարեւոր է նաեւ մեր կողմից եւ, մասնավորապես, փրկարար ծառայության կողմից մատուցվող ծառայությունների որակի բարձրացումը։ Մենք պետք է ունենանք մաքսիմալ արդյունք մինիմալ կորուստներով։ Մենք պետք է գիտակցենք, որ աղետների հետեւանքները վերացնելն ավելի թանկ է նստում պետության վրա, քան դրա կանխարգելումը եւ հարկավոր է բյուջեով գումարներ նախատեսել առաջնահերթ կանխարգելիչ գործողություններ իրականացնելու համար։ Մատուցվող ծառայությունների որակի վերաբերյալ մենք շատ քննարկումներ ենք ունենում։ Այս համատեքստում ոստիկանության, շտապօգնության, փրկարար ծառայությունների սպասարկման միասնական համակարգի՝ 911 ծառայության արդիականացումը ՀՀ քաղաքացիների խնդիրների լուծումներն ավելի օպերատիվ եւ համակարգված կդարձնի։

Հարգելի խորհրդարան, որպես վերջնարդյունք՝ մեր նպատակն է ԱԻՆ-ն  աղետների հետեւանքները վերացնող մարմնից վերածել առաջին հերթին անհատ եւ հասարակություն կրթող կառույցի, ինչն, իր հերթին, ուղղակի եւ անուղղակի կերպով կնպաստի հնարավոր դեպքերի նվազեցմանը։ Հարկավոր է, որ ԱԻՆ աղետների հետեւանքները վերացնող կառույցից առաջնահերթ վերածվի աղետներ կանխարգելող կառույցի։ Ի տարբերություն այլ ոլորտների՝ այս ոլորտում մեր կողմից երկու կարեւոր անելիք կա։ Կարծում ենք ստեղծել պայմաններ փրկարար ծառայողների համար եւ բարձրացնել մատուցվող ծառայությունների որակը։ Այսինքն՝ ստեղծել պայմաններ, ինչը պետք է նպաստի մատուցվող ծառայությունների որակի բարձրացմանը։

Եզրափակելով ելույթս՝ հիշեցի մի դեպք, երբ նախորդ անգամ իմ տեղակալներից մեկը մասնակցում էր բյուջեի քննարկմանը հանձնաժողովում, պատգամավորներից մեկը, ուղղակի, էսպիսի պահանջ դրեց. պահանջում եմ բարձրացնել որակը փրկարարների նկատմամբ ծառայությունների։ Եթե ես լինեի այնտեղ, ես կասեի, որ ես էլ եմ պահանջում։ Բայց առաջին հայացքից թվում է, թե պետք է նեղսրտենք այդ բանից։ Ոչ, դա նշանակում է, որ կա հոգատարություն, կա վերաբերմունք եւ մտածում է մարդը եւ, ընդհանրապես, պատգամավորն այդ համակարգի մասին։ Մենք դրանից ավելի լավ ենք զգում. եւ հավատացեք, որ այս վերաբերմունքը ոգեւորում է մեզ, եւ դա շատ օգտակար է։ Շնորհակալություն։

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն նախարար։ Արտակ Մանուկյան։

Ա.ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ

-Հարգարժան նախագահող, հարգելի գործընկերներ, կփորձեմ հնարավորինս հակիրճ լինեմ։ Բայց առաջին դրվագը՝ էլի, ինչպես միշտ, փորձենք որոշակի պարզաբանումներ մտցնենք թվերի տեսքով, հետո սկսենք քննարկումը, թե ինչո՞վ է այս բյուջեն առանձնահատուկ։

Առաջինը. անկեղծ, երբ ես լսում էի, փորձել եմ հերթով բոլորիդ քննադատությունները գույքագրել, թե ինչ ենք մենք ասում։ Մենք քննարկում ենք հիմա, իմ կարծիքով՝ ձեր քննադատությունների հիմնական թիրախը, այն է՝ լավի եւ ամենալավի միջեւ։ Երբ մենք 4,9 տոկոսը միջինի հետ ենք համեմատում եւ ասում ենք, որ ավելի արագ տեմպերով ենք աճում, դուք ասում եք՝ կարծում ենք, որ ավելի արագ կարող ենք ավելի արագ աճել։ Եթե այդպես է, ես ձեզ պետք է ուրախացնեմ։ Մենք 2019 թ. համար բոլորս պլանավորել ենք 4,9 տոկոս տնտեսական աճ, ունենք 6 տոկոս աճ։ Բայց, այնուհանդերձ, կարեւոր մեսիջն այստեղ ոչ թե քանակական, այլ որակական գնահատականն է, թե այդ աճն ինչքանով է տեսանելի սովորական քաղաքացու համար։

Անկեղծ, մի քննադատություն էլ կարող ենք ասել։ Իմ գործընկեր պրն Գեւորգյանը խոսեց տարատեսակ խմբակների մասին։ Կարող ենք ասել, որ այդ տարատեսակ խմբակները սննդի արդյունաբերության, մասնավորապես, պիցցայի արդյունաբերությունն աճում է, դա եւս պայմանավորված չի Կառավարության քաղաքականության գործունեությամբ եւ քննարկենք՝ աճի որ տոկոսն է պայմանավորված այդ խմբակների կողմից տարբեր, տարատեսակ ֆինանսական ներարկումներով։ Բայց, այդուհանդերձ, ես չէի ուզենա՝ այս մակարդակի քննարկումներ անենք, որովհետեւ նույն մեր գործընկերոջ... Ցավոք, այս հարցերը հնչում են, ու ես շատ կուզենամ, որ սրանց եւս պատասխան լինի։ Խոսվեց լեռնամետալուրգիայի, հանքարդյունաբերության մասին։ Ասում է՝ ֆակտի վեշչ ուպրյամիե։ Եթե մենք դիտարկում ենք նույն հունվար-սեպտեմբերի թվերի տվյալները, մշակող արդյունաբերության մասնաբաժինն ընդհանուր արդյունաբերության կառուցվածքում 2018 թ. հունվար-սեպտեմբերին եղել է 65 տոկոս։ 2019 թ. եղել է 68 տոկոս, 3 տոկոս աճ, եւ սա է կարեւորը, երբ մենք ասում ենք՝ քանակական տեսանկյունից կարող է՝ հանքարդյունաբերությունը որոշակիորեն ավելի արագ է, ավելի շատ է աճել, բայց, այնուհանդերձ, կառուցվածքի, որակական տեսանկյունից մշակող արդյունաբերությունը մի քանի անգամ ավելի է լինում։

Մյուսը. հատկապես տնտեսագետները, երբ խոսում ենք պոտենցիալ հնարավորությունից, մենք պետք է հասկանանք բազա։ Ինչքա՞ն բազա մենք ունենք։ Այս բազան մեծացնելու համար մեծ հաշվով երկու գործոն է պետք, մեկը՝ տեխնոլոգիա եւ մեկը՝ մարդկային կապիտալ։ Մարդկային կապիտալի մոտ 800 մլրդ դրամանոց ծախսերը դրված են այս բյուջեում։ Սա այն ծախսն է, ի դեպ, որից օգտվելու են հաջորդ սերունդները։ Այսինքն՝ սա պատահական ծախս չէ։ Բայց դրան զուգընթաց՝ մենք փորձում ենք նաեւ ընթացիկ ծախսերի մասով՝ այսինքն՝ աշխատավարձեր եւ այլն, ավելացնել։ Իհարկե, ցանկալի կլինի, որ 800 չլինի, լինի մեկ տրիլիոն։ Բայց սրան հասնելու համար մենք մեր պոտենցիալը պետք է մեծացնենք։ Իսկ առանց երկարաժամկետ ծախսերի մենք չենք կարող մեր պոտենցիալը մեծացնել։

Խոսվեց Վրաստանի հետ համեմատություններ եւ այլն։ Ինչո՞ւ է միջին երկրի հետ համեմատությունն ավելի կոռեկտ, քան սպեցիֆիկ երկրի։ Օրինակ՝ հիմա ես կարող եմ Ուկրաինայի հետ համեմատել եւ սկզբունքորեն լրիվ այլ պատկեր ստանալ։ Ակնհայտ է, որ այս համատեքստում երբ խոսում ենք, մենք խոսում ենք պոտենցիալի մասին։ Վրաստանում միշտ չէ, որ 11 տոկոս է աճը։ Եթե միջինը նայեք, կտեսնեք, որ, հատկապես, հեղախոխությունից հետո Հայաստանի տնտեսությունը շատ ավելի արագ տեմպերով է աճում, քան նույն Վրաստանի տնտեսությունը։

Մյուսը. տիկին Թանդիլյան, խոսեցիք վերականգնող էներգետիկայի մասին, ասացիք՝ այդ տողը չկա։ Բայց հատուկ ձեզ համար ես, ճիշտն ասած, փորձեցի հանրային ծառայությունների կայքից հանել արեւային էլեկտրակայանների կողմից արտադրած եւ առաքած էներգետիկայի թվերը եւ նաեւ հողմային էլեկտրակայանների թվերը։ Ասեմ, որ այս պահի դրությամբ, այսինքն՝ 2019 թ. առաջին կիսամյակի թվերի դրությամբ սրանք գերազանցում են 2018 թ. տարեկան ծավալները։ Այսինքն՝ սեզոնայնություններից որ կիսամյակը կիսամյակի հետ համեմատենք, շատ ավելի լավ պատկեր կլինի, բայց ես համեմատում եմ 2008-2018 թթ. տարին 2019 թ. առաջին կիսամյակի հետ։ Հիմա սա որակական գնահատակա՞ն է. կարծում եմ՝ այո։ Ասում եք՝ բյուջեով սրա մասով տողը նշած չէ։ Բյուջեում նշված չէ, բայց վեկտորն ակնհայտ է։ Վեկտորը հասկանալու համար ես փորձել եմ վերցնել տեխնոլոգիական զինվածություն բնութագրող փաստեր, տեխնոլոգիական զարգացվածությունը բնութագրող այնպիսի մի գործիք, ինչպիսին Կառավարության կողմից գերակա ոլորտներում տարատեսակ ներդրումային նախագծերի դիմաց տրվող արտոնություններն են։ Այս արտոնությունները որո՞նք են։ Սարքավորում են ներմուծում կամ հումք, սրա գծով մաքսատուրք չի գանձվում, եւ ԱԱՀ-ը հետաձգվում է։ Այսինքն՝ պարզ է, որ ներդրողը, որոնք հիմնականում այս պահի դրությամբ տեղական ներդրողներն են, որ այս սարքավորումները բերում է, չի բերում պահեստի մեջ փակի եւ այլն։ Ինչ-որ պահից հետո այս նոր սարքավորումները կյանքի են կոչվելու եւ էլ ավելի մեծ չափով են նպաստելու մեր տնտեսական աճին։

Հիմա ես թվեր կհնչեցեմ, որոնք, ի դեպ, կարող եք Կառավարության որոշումներով ստուգել։ 2018 թ. մայիսից մինչեւ այս տարվա նոյեմբերն այս գործիքակազմով տրամադրել է ներդումային նախագծերի շրջանակներում սարքավորումների գծով մոտավորապես 95 մլրդ դրամի արտոնություն։ Այսինքն՝ այսքան սարքավորում եկել է ՀՀ։ Հիմա, որ դուք ասեք՝ ե՞րբ է այդ հեղափոխական կամ շատ ավելի մեծ աճին նպաստելու, ես կասեմ, որ, առնվազն, երեք տարվա ընթացքում, որովհետեւ ԱԱՀ հետաձգումն էլ երեք տարի հետո, ըստ էության, հավելյալ ներհոսք է լինելու մեր պետական բյուջե։

Գայթակղությունը, ի դեպ, շատ մեծ է։ Հա, ներդրումները։ Էլի, Վրաստանի հետ համեմատությունը։ Իսկ դուք նայե՞լ եք, ընդհանրապես, Վրաստանի կառուցվածքը, որ նայում եք ներդրումները, օրինակ՝ Ադրբեջանից եւ Թուրքիայից ներդրումներն ինչքա՞ն են։ Մի հատ կարո՞ղ ենք վարժություն անել՝ Ադրբեջանից եւ Թուրքիայի ներդրումների մակարդակը հանենք ու սկսենք գնահատել։ Հասկանալի է, որ Հայաստանում Ադրբեջանից եւ Թուրքիայից ներդրումներ ակնկալելը, առնվազն, ներկա աշխարհաքաղաքական իրավիճակի պայմաններում, այնքան էլ կոռեկտ չէ։ Դեռ չեմ խոսում ծով, բնական եւ այլ հանգամանքներ։

Մյուսը. երբ այս առումներով քննարկեցինք, մի կարեւոր մեսիջ։ Ես չեմ իմանում մի երկրի Կառավարություն կամ այնպիսի նախաձեռնություններ, որոնք պոպուլիստական նախագծեր բերեն եւ ըստ էության, կարճաժամկետ շահն ավելի ստորադասեն, քան երկարաժամկետ շահը։ Ես հիմա ձեզ վստահեցնում եմ եւ թվերով կարող եմ ամրապնդել, որ այս բյուջեի նախագծում ամբողջովին դրված է երկարաժամկետ շահը, այսինքն՝ չգիտեմ՝ հնարավորություն կլինի՞, որ սրա բարիքներից, այս բյուջեի ծախսային ուղղությունների բարիքներից օգտվենք մենք, թե՞ ոչ, բայց, վստահաբար, հաջորդ սերունդներն օգտվելու են։

Այս համատեքստում ես էլի մի քանի բաների կուզեի անդրադառնալ։ Հիմա ասում ենք, օրինակ՝ այս բյուջեն ինչո՞վ է աննախադեպ։ Ես էլի պետք է կրկնվեմ, բայց կուզենամ թվերը հնչեցնել։ 7 տրիլիոն ՀՆԱ. առաջի՞ն անգամ է. իհարկե, առաջին անգամ է դրամային։ Այն պարագայում, երբ բազմիցս քննադատում են էդ խմբակները, որ, ա՛յ, տեսեք, ավտոմեքենաների մաքսատուրքեր չեն լինելու 2020 թ., բայց մեկ էլ՝ 2020 թ. համար բյուջետային հարկային եկամուտներն ենք նայում, տեսնում ենք 200 մլրդ դրամով աճ։ Բա սա ինչի՞ հաշվին է, չե՞նք ուզում հասկանալ: Բացասական միտումներ կան, սցենարում դրված է պղնձի գների նվազեցում, բայց այս համատեքստում աճում է։ Հիփոթեքային վարկավորման հետ կապված տոկոսադրույքի վերադարձը շատ մարդիկ են օգտագործում։ Մեր այս բանավեճը, կարծես թե, էլի քննարկում ենք։ Ասում եք՝ ակնկալիքները շատ մեծ են այս Կառավարությունից։ Իհարկե, կենսաթոշակառուի ակնկալիքները շատ մեծ են, մենք էլ ենք կիսում, որ պետք է կրկնապատկենք։ Բայց մեզ համար կարեւոր է վեկտորը, որովհետեւ եթե մենք գրենք, որ հաջորդ տարի մենք կրկնապատկելու ենք եւ չենք կարողանալու մեր ՀՆԱ պոտենցիալ, այսինքն՝ եւ՛/եւ՛-ն իրականացնել, սա էլ կլինի հենց դասական պոպուլիստական մոտեցում։ Կարծում եմ՝ այս առումով մենք պետք է քննարկենք նաեւ որակը։ Հիմա 10 տոկոսով են կենսաթոշակները բարձրացնում։ Ես էլ եմ գտնում, որ սա քիչ է։ 41 հազար ստացող միջին կենսաթոշակառուի համար, իհարկե, 10 տոկոսը քիչ է, բայց սա լինելու է շարունակական։ Այսինքն՝ երբ մենք քննարկում ենք, մենք պետք է քննարկենք՝ ի՞նչ անենք, որ եկամտային ուղղությունները ստանանք եւ դա հնարավորինս արդյունավետ, հավասարաչափ եւ հնարավորինս մեծ շահառուներով բաշխենք։

Ի դեպ, իմ գործընկեր Նազելի Բաղդասարյանն էլ ներկայացրեց որոշակի դիտարկումներ։ Մի հատ երկրի հիմնական ֆինանսական փաստաթուղթ ասեք, որ, ըստ էության, ապակենտրոնացմանը միտված այնպիսի քաղաքականություն է վարել, ինչպես այս բյուջեն։ Ըստ էության, նաեւ քաղաքական նկատառումներով Գյումրին միշտ անտեսվել է։ Այստեղ որեւէ ծախսային նախաձեռնություն չի եղել։ Ինչո՞ւ։ Կարող եք նայել ստացած ձայները եւ տեսնել՝ ինչի է սա իրականացվել։ Այսինքն՝ այստեղ իշխող Կառավարությունը ձայներ չի հավաքել, միշտ պատժել է Գյումրիին, եւ Գյումրին անկյունում պատժի կանգնած վիճակում է մնացել։ Հիմա նայեք՝ ո՞նց է Գյումրին շնչում։ Սա որակական փոփոխությո՞ւն է, թե՞ ոչ։

Իմ կարծիքով՝ մեր կամայական քաղաքացու համար կարեւոր է ներառականությունը։ Եվ ի տարբերություն նախորդ իշխանությունների, երբ, օրինակ՝ գեներացված եկամուտներն ավտոմատ copy-paste-ով հայտնվում էին հայտարարագրերում, այստեղ գեներացված եկամուտները հնարավորինս շահառուների վրա են բաշխում։ Հիմա սա լա՞վ է, թե՞ վատ, արա՞գ է, թե՞ դանդաղ՝ այդ արդեն թող գնահատեն ընտրողները։ Շնորհակալություն։

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Եղիշե Սողոմոնյան։

Ե.ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ

-Մեծարգո նախագահող, հարգելի գործընկերներ, Կառավարության հարգելի անդամներ, այս պահին քննարկում ենք ամենակարեւոր նախագծերից մեկը՝  2020 թ. պետական բյուջեի նախագիծը։ 2020թ. բյուջեի նախագիծը  Կառավարության ֆինանսական ծրագիրն է առաջիկա մեկ տարվա համար՝ եկամուտների հավաքագրման եւ ծախսերի իրականացման։ Այս ծրագիրը մանրամասն քննարկել ենք գլխադասային եւ ոլորտային հանձնաժողովներում։ Կառավարության ներկայացուցիչները մանրակրկիտ պատասխանել են պատգամավորների հարցերին, եղել են բազմաթիվ առաջարկություններ, քննադատություններ։ Այս քննարկումները, որոնք կատարվել են գլխադասային հանձնաժողովում եւ ոլորտային հանձնաժողովի նիստերում, խոսում են այն վառ ապացույցի մասին, որ կա առողջ համագործակցություն ԱԺ-ի եւ Կառավարության։ Ես վստահ եմ, որ այդ քննարկումների արդյունքում հնչած առաջարկների մի մասը տեղ կգտնի նաեւ բյուջեի նախագծում։

Ես չեմ անդրադառնա առանձին ծրագրերին, կխոսեմ ավելի ֆաբրիկացված թվերի մասին, մաքուր դասական երեւույթների մասին, որոնք տեղ են գտել 2020 թ. բյուջեի նախագծում։ Նախ՝ 2020 թ. բյուջեի նախագիծը ես կանվանեի ներառական բյուջե։ Փորձեմ հիմնավորել, թե ինչո՞վ եմ ես առաջնորդվում՝ ներառական բյուջե ասելով, դրա տակ ի՞նչ եմ տեսնում։

Կառավարությունը 2020 թ. բյուջեում նախատեսել է ՀՆԱ-ի աճ 4,9 տոկոսով։ Դա պայմանավորված  է մի քանի գործոնով։ Կառավարությունը ոչ թե կարեւորում է ՀՆԱ-ի աճի քանակական կողմը, այլ որակական կողմը, այսինքն՝ դրա ներառականությունը։ Տարիներ շարունակ, եղել են տարիներ մենք, երբ տեսել ենք ՀՆԱ-ի երկնիշ աճ, բայց դրա արդյունքում ի՞նչ է շահել հասարակությունը։ Հասարակության կյանքում գրեթե ոչինչ չի փոխվել երկնիշ տնտեսական աճի հետեւանքով։ Այս Կառավարության նպատակը ոչ թե ուղղակի թվեր ապահովելն է, ինչը եղել է նախորդ իշխանությունների նպատակը, այլ որակական կողմը։ Կառավարության ծախսերը միտված են ոչ թե ընթացիկ կարճատեւ լուծումների, այլ ավելի հեռանկարային խնդիրների լուծման՝ ավելի հեռանկարային տնտեսական աճի ապահովման համար։

Այժմ կներկայացնեմ Կառավարության ծախսային մասը, որը կվկայի իմ ասածի բովանդակությունը։ Կառավարությունը 2020 թ. բյուջեի նախագծով նախատեսում է ծախսերի 270 մլրդ աճ, որը կազմում է նախորդ տարվա նկատմամբ 17 տոկոս։ Այստեղ է այն բանավեճի տեղը, թե այդ ավելի ծախսերը, որ գեներացվում են եկամուտների հաշվին, որ ոլորտներին պետք է ուղղվեն։ Կառավարությունն ունենալով հնգամյա ծրագիր՝ միանշանակ, պետք է առավելություն տար այն ոլորտներին, որոնք ներառված են իր հնգամյա ծրագրում, որն էլ իրականացնում է Կառավարությունը։ Կառավարությունն առաջնահերթությունը տվել է մարդկային կապիտալի զարգացման ուղղություններին, ինչպիսին է առողջապահությունը, կրթությունը, սոցիալական ոլորտը։ Առողջապահության ոլորտում ծախսերի աճը նախատեսվել է 19,5 տոկոսով, կրթության ոլորտում՝ 12,6 տոկոսով, սոցիալական ոլորտում՝ 10,9 տոկոսով։ Ես վստահ եմ, որ սրանք այն աճերը չեն, որոնք այս ոլորտներում խնդիրները լուծում են, բայց եղած հնարավորությունների շրջանակներում լավագույն այլընտրանքներն են, որոնք տեղ են գտել բյուջեի նախագծում։ Աճ է նախատեսվել նաեւ ենթակառուցվածքների ոլորտում։ Այս ոլորտում ծախսերի աճ է նախատեսվել 17,6 տոկոսով, որի մեծ մասն ուղղվել է ճանապարհաշինությանը եւ ջրամբարաշինությանը։ Կարծում եմ՝ սա ճիշտ որոշում է։ Սրանք այն ոլորտներն են, որոնք մեզ ապահովելու են երկարաժամկետ աճ։ Այսինքն՝ մենք խոսում ենք տուրիզմի զարգացման մասին, խոսում ենք գյուղական համայնքների կամ Հայաստանի համաչափ զարգացման մասին, բայց երբ գնում ենք մարզեր, տեսնում ենք քանդված ճանապարհներ, գյուղեր, որոնք դատարկվում են։ Այս պարագայում ամենաառաջնային խնդիրն այդ համայնքների  ճանապարհների կառուցումն է, այդ համայնքների ակտիվացումն է, որն էլ Կառավարությունն իր առաջնային նպատակն է դրել եւ առավելությունը տվել է հենց այդ ենթակառուցվածքների զարգացմանը։ Աճ է գրանցվել նաեւ գյուղատնտեսության ոլորտում։ Ծախսերի մի շարք նոր ծրագրեր են նախատեսվել, որ իրականացվեն։ Այդ ծրագրերի մասին ես չեմ բարձրաձայնի, որովհետեւ իմ գործընկերների հետ արդեն խոսեցինք։ Այս ծրագրով նախատեսված ծախսերի աճն իրականում կարճաժամկետ ՀՆԱ-ի աճ չի կարող նախատեսել, որովհետեւ դրանք այն ոլորտների հետ են կապված, որոնք այս պահի ներդրումները, օրինակ՝ ճանապարհ կառուցելը չի կարող... Հենց այս տարի դրա տնտեսական աճի ազդեցությունը  չի երեւա։ Դրա ազդեցությունը կերեւա մի քանի տարի հետո։ Վստահ ենք, որ երկարաժամկետ հատվածում այս պահին կատարած ներդրումներն արդարացված են։ Իմ գործընկերներն այն հարցը բարձրաձայնեցին, որ կան ծախսեր, որոնք հնգամյա ծրագրում նախատեսված են եղել գերակա ոլորտներում, որոնք տեղ չեն գտել այս տարվա բյուջեում։ Այդ մասով կուզեմ նշել, որ բյուջեն մեկ տարվա ծրագիր է։ Իսկ Կառավարության ծրագիրը հնգամյա ծրագիր է  եւ վստահ եմ, որ առաջիկա տարիների բյուջեում տեղ կգտնեն եւ կիրականացվեն։

Պետք է նաեւ խոսեմ այն երեւույթի մասին, այն խզման մասին, որ առաջացել է տարիներ շարունակ։ Մենք բարձրացնում ենք թոշակները 10 տոկոսով, կրթության ոլորտում աշխատավարձը՝ 10 տոկոսով։ Մենք վստահ ենք, որ դա այն արդարացի աշխատավարձը չէ, ինչ պետք է մեր ուսուցիչները ստանան։ Բայց դրա պատճառը տարիներ շարունակ այդ աշխատավարձը չբարձրացնելն է եղել, որը բերել է այդ մեծ խզմանը։ Այդ խզումը վերականգնելու համար պահանջվում են բյուջեի համար բավականին մեծ գումարներ, որն այս պահին մեր հնարավորությունները չեն ներում։ Բայց վստահ ենք, որ երկարաժամկետ հատվածում մեր կողմից իրականացված քայլերի արդյունքում կունենանք, կգեներացնենք լրացուցիչ եկամուտներ եւ հնարավորություն կունենանք այդ ծախերը ֆինանսավորելու համար:

Այժմ անդրադառնամ որոշակի մակրոտնտեսական ցուցանիշների, որոնք 2020 թ. նախատեսվում են բյուջեի նախագծում։ Խոսք գնաց տնտեսական աճի ոչ լավ կառուցվածքի մասին։ 2020 թ. բյուջեի նախագծով նախատեսվում է, որ արդյունաբերության աճը կկազմի 5 տոկոսով։ Այսինքն՝ տնտեսական աճը, եթե ՀՆԱ-ի աճը համեմատենք, ապա համարյա նույն չափով ենք նախատեսում, ինչքան որ ՀՆԱ-ի աճն է։ Շինարարության ոլորտում 4 տոկոս է, ծառայության ոլորտում՝ 6 տոկոս։ Դրական դինամիկա ենք նկատում վճարային հաշվեկշռի կառուցվածքում։ 2020 թ. նախատեսվում է, որ արտահանման աճը կլինի 10,2 տոկոս, իսկ ներմուծման աճը՝ ընդամենը 6 տոկոս։ Այս փոփոխությունների արդյունքում ընթացիկ հաշվի պակասորդը կնվազի։ Եթե 2019 թ. ընթացքում ընթացիկ հաշվի պակասորդը կազմում էր 7 տոկոս, ապա 2020 թ. այն կնվազի եւ կկազմի 6,1 տոկոս։ Դրական  դինամիկա է նախատեսվում գրանցել նաեւ պետական պարտքի կառավարման ոլորտում։ 2020 թ. նախատեսվում է, որ պետական պարտք-ՀՆԱ հարաբերակցությունը կկազմի 52,2 տոկոս 2019 թ. 53,9 տոկոսի փոխարեն։ Հարկ եմ համարում նշել, որ 2019 թ. ընթացքում Կառավարության կողմից բազմաթիվ ծախսեր են ֆինանսավորվել, տեղի են ունեցել աշխատավարձերի բարձրացումներ, կենսաթոշակի բարձրացումներ, բայց 9 ամսվա ընթացքում պետական պարտքը, ընդհանուր առմամբ, փոխվել է 8 մլրդ դրամ կամ 0,22 տոկոսային կետով։ Այսինքն՝ եթե նախկինում Կառավարությունն աշխատավարձի կամ թոշակի որոշակի բարձրացում էր անում, դա պետական պարտքի հաշվին էր անում, բայց այս Կառավարությունն իր լրացուցիչ գեներացված եկամուտների հաշվին է իրականացրել։

Չեմ կարող չխոսել այնպիսի երեւույթի մասին, որը մենք ժառանգել ենք նախորդ համակարգից։ Երբ ծախսերի կառուցվածքն ուսումնասիրում ենք, տեսնում ենք, որ պետական ծախսերի մեջ բավականին մեծ տոկոս է կազմում պետական պարտքի սպասարկմանն ուղղված ծախսը՝ մոտ 150 մլրդ դրամ կամ բյուջեի 8 տոկոս։ Դա մենք ստացել ենք ժառանգություն եւ, ուզած-չուզած, այդ պարտքը պիտի սպասարկենք։ Պատկերացրեք, եթե այդ պետական պարտքը չլիներ, այսինքն՝ այդ գումարի չափը համարժեք է կրթության ոլորտում հատկացված մեր ծախսերին, այսինքն՝ կրթության ծախսերը կրկնապատկեինք։ Բայց դա պետք է, անկախ ամեն ինչից, սպասարկենք։

Բյուջեի ծախսերում մեծ տեսակարար կշիռ են կազմում կենսաթոշակներին ուղղված ծախսերն այն պարագայում, երբ մենք կենսաթոշակային երկու համակարգ ենք սպասարկում։ Մեկը սերունդների համերաշխության կենսաթոշակային համակարգն է եւ կուտակային կենսաթոշակային համակարգը։ Երբ գա ժամանակը, եւ մենք անցնենք միայն կուտակային կենսաթոշակային համակարգին եւ ծախսը չուղղենք սերունդների համերաշխության ոլորտին, ապա մեր բյուջեի ծանրաբեռնվածությունը 15 տոկոսով կպակասի, այսինքն՝ մոտավորապես 300 մլրդ դրամով։ Այսինքն՝ հիմա լրացուցիչ ծախսեր ենք անում, նոր համակարգ ենք ներդնում, որ ապագայում մեր կյանքում ավելի լավ երեւույթների համար լրացուցիչ գումարներ ունենանք բյուջեում։

Բյուջեն սովորաբար ոչ միայն ծախսերի մասից է բաղկացած, այլեւ եկամուտների մասից։ Մեր գործընկերներն ավելի շատ իրենց խոսքը կառուցեցին ծախսերի մասով, բայց պետք է տեսնենք նաեւ եկամուտների կառուցվածքը տեսնենք, եկամուտների դինամիկան։ Եկամուտների մասը բավականին դրական դինամիկա է արձանագրում 2020 թ. եւ այդ դինամիկան կարեւոր է նաեւ 2018-2019-2020 թթ. համատեքստում։ 2019-2020թթ. ընթացքում բյուջեի եկամուտները, հատկապես, հարկային եկամուտների աճը կգրանցվի 345 մլրդ դրամ, որը կազմում է 28 տոկոս, որը պայմանավորված է ոչ միայն տնտեսական աճով, այլեւ ստվերի դեմ պայքարով եւ վստահ ենք, որ գործող Կառավարությունը հետագա տարիներին ստվերի դեմ արդյունավետ պայքար կտանի եւ լրացուցիչ եկամուտներ կգեներացնի մեր ապագա ծախսերի ֆինանսավորման համար։

Մի հարցի մասին էլ եմ ուզում խոսել։ Երբ մեր գործընկերները նշում են, որ պետք է որոշակի ծախսեր ավելի շատ իրականացնել, օրինակ՝ ուսուցիչների աշխատավարձերը բարձրացվեն, կենսաթոշակները բարձրացվեն, պետք է իրենք ոչ միայն չափը նշեն կամ ծախսերը, այլեւ պետք է ասեն ինչի հաշվին պետք է բարձրացվեն։ Այսինքն՝ ո՞ր ծախսերը պետք է կրճատվենք ուսուցիչների աշխատավարձը բարձրացնելու համար, կենսաթոշակները բարձրացնելու համար, որովհետեւ այդ գումարները սահմանափակ են։ Միայն ծախսերի ավելացման առաջարկը, կարծում եմ՝ կրում է հասարակության ականջները շոյելու լոզունգներ եւ իրականության հետ ոչ մի աղերս չունի։ Շնորհակալություն։

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Հաջորդ ելույթը. Արսեն Ջուլֆալակյան։ Մինչ մեր գործընկերը կմոտենա, տեղեկացնեմ, որ բառացիորեն մեկ-երկու օր առաջ պրն Ջուլֆալակյանը հերթական անգամ չեմպիոն է դարձել մրցաշարում։ Շնորհավորում ենք, պրն Ջուլֆալակյան, համեցեք։

ԾԱՓԱՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ա.ՋՈՒԼՖԱԼԱԿՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Փոքրիկ լրացում ձեր ասածին, պրն նախագահ։ Շաբաթ, կիրակի էր, որոշեցի գնալ, մրցումների մասնակցել, հետ գալ։ ԱԺ-ից ազատ էինք, ասացի՝ ազատ օրերը բաց չթողնեմ։

ԱԺ մեծարգո նախագահ, հարգարժան պատգամավորներ, Կառավարության հարգելի ներկայացուցիչներ, մի քանի օր է արդեն, որ քննարկում ենք կարեւորագույն փաստաթուղթ՝ 2020 թ. բյուջեն։ Ինչո՞վ է այն շատ կարեւոր։ Փաստորեն, բյուջեում արտացոլված են թվերն ըստ բնագավառների, որոնք նախանշում են մեր պետության ծրագրերը, առաջնահերթությունները յուրաքանչյուր ոլորտում, եւ առաջին անգամ ունենք նման մեծության հասնող բյուջե։ Աննախադեպ բյուջե է, ինչը շատ լավ է եւ, փաստորեն, արտահայտում է հեղափոխության նվաճումները։

Երեկ եւ այսօր պրն Մանուկյանը հանգամանալից ներկայացրեց բոլոր մանրամասները բավականին պարզ, հասկանալի ձեւով, ուստի՝ չկրկնվեմ։ Փորձեմ հնարավորինս անդրադառնալ այն խնդիրներին, որոնց մասին համեմատաբար քիչ է խոսվել, այն է՝ մշակույթ, սպորտ, ենթադրում եմ, եւ, առհասարակ, կրթություն, գիտություն, քանի որ այսօր ունենք այդպիսի նախարարություն, որը ներառում է էդ չորս ոլորտները։

2019 թ. համեմատ կրթության, գիտության, մշակույթի, սպորտի նախարարությանը հատկացվել է 12,7 տոկոս ավել գումար, 140 մլրդ-ից հասցվել է 158-ի։ Սակայն երբ բացվածքով ենք նայում, մշակույթի եւ սպորտի բաժնի թվերը գրեթե չեն փոխվել 2019 թ. համեմատ։ 2018թ. համեմատ էական է փոփոխությունը, զգալի է։ Իսկ այդ ոլորտները՝ կրթություն, գիտություն, մշակույթ, սպորտ բոլորս ենք ընդունում եւ բարձրաձայնում ենք, որ գերակա ճյուղեր են եւ պետական առաջնահերթությունների մեջ են։ Իրականում այլ կերպ չէր էլ կարող լինել, քանզի չունենալով կրթված, դաստիարակված, առողջ սերունդ՝ մնացածը երբեք չենք հաջողի այն նպատակները, որ դրել ենք մեր պետության առջեւ։ Ուստի, կարծում եմ, որ անչափ կարեւոր է նպաստել առողջ ապրելակերպի տարածմանը, հայրենասիրական ուղղվածության տարբեր կրթական, մշակութային դաստիարակչական ծրագրեր դարձնել հնարավորինս հասանելի, շատ եւ որակյալ։ Հատկապես մարզերում դրանց կարիքը շատ է զգացվում։ Անհրաժեշտ է բացօթյա մարզումային անվճար տարածքներ կառուցել, խաղահրապարակներ, մշակութային, երիտասարդական կենտրոններ, մարզադահլիճներ։ Իհարկե, այդ ամենը լրացուցիչ ծախսեր է ակնկալում։

Ելնելով այս ամենից՝ մեր պատգամավորներից Հովհաննես Հովհաննիսյանը, գործընկերներս եւ Մխիթար Հայրապետյանն առաջարկությամբ են հանդես եկել՝ տրամադրել լրացուցիչ 2,7 մլրդ դրամ գումար հիմնականում կրթության, գիտության, սփյուռքի հարցերով ծրագրերի իրականացմանը։ Փոքրիկ բացվածք տանք. առաջարկությունները հիմնականում վերաբերում են հայրենադարձության ծրագրին, Հայաստան-սփյուռք գործակցության ծրագրին։ Ապա ունենք պետական հիմնարկների եւ կազմակերպությունների աշխատողներին սոցիալական փաթեթի ապահովում, ինչի մասին այստեղ բազմիցս խոսվել է։ Արտադպրոցական դաստիարակության ծրագրեր՝ մասնավորապես, դասական երաժշտություն «Դաս Ա», եւ կրթության որակի ապահովում միջոցառմանը։ Ուստի, այն ելույթը, որով սկզբում հանդես եկա, խոսում էր հենց այդ բնագավառների կարեւորության մասին։ Հույս ունեմ, որ կկարողանանք մեր լրացուցիչ հնարավորությունները տրամադրել այս ծրագրերի իրականցմանը եւ հնարավորության դեպքում գործընկերներիս առաջարկը կապահովվի, կբավարարվի։ Շնորհակալություն։

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Մխիթար Հայրապետյան։

Մ.ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

-ԱԺ մեծարգո նախագահ, հարգելի գործընկերներ, Կառավարության հարգելի անդամներ, նախ ուզում եմ առանձնահատուկ կերպով շնորհակալություն հայտնել գործընկերներիս՝ տիկին Թանդիլյանին եւ պրն Մանուկյանին, ինչպես նաեւ ֆինանսների նախարար պրն Ջանջուղազյանին 2020 թ. պետբյուջեի նախագծի այս քննարկումների, այս աշխատանքներում մեծ ծավալով աշխատանք իրականացնելու համար։ Իսկապես, հետեւելով նախկինում ԱԺ-ի նախորդ գումարումներում եւ 7-րդ գումարման ժամանակ ԱԺ-ի՝ որպես վերահսկողի բյուջեի քննարկման որակին, ծավալին, իսկապես, մեծ տարբերություն կա, որը, վստահաբար, ակնհայտ է նաեւ մեր քաղաքացիների համար։ Բայց, այնուամենայնիվ, պետք է հերթական անգամ նշեմ, որ օրինակ՝ համատեղ հանձնաժողովների նիստերում մեր ընդդիմադիր գործընկերների եւ լիագումար նիստում մեր ընդդիմադիր գործընկերների հնչեցրած գնահատականներում, ցավոք սրտի, կան տարբերություններ։ Մենք շատ խոսեցինք թվերից, որ 4,9 հեղափոխական չէ, բյուջեն իներցիոն է եւ այլն։ Առհասարակ, բյուջեի ոչ հեղափոխական լինելուց ավելի շատ խոսեցին հատկապես այն պատգամավորները, որոնք, որպես կանոն, այլ դեպքերում խուսափում են հեղափոխություն բառն օգտագործել։

Ինչ վերաբերում է իներցիոն բնույթին, ապա պետք է նշեմ, որ այո, 2020 թ. բյուջեի մեջ պետք է լինեն նաեւ իներցիոն մասեր։ Ի վերջո, հեղափոխությունից հետո մենք շարունակում ենք ունենալ կենսաթոշակառուներ, նպաստառուներ եւ բնական է, որ իներցիոն մաս, այնուամենայնիվ, բյուջեն պետք է ունենա։ Եվ անընդհատ շեշտելով, որ բյուջեն չի արտացոլում հեղափոխության տրամաբանությունը, էությունը, այնուամենայնիվ, օրինակ՝ նույն դատական բարեփոխումների հետ կապված՝ իմ հարգարժան գործընկերներից մեկն այս ամբիոնից ելույթ ունենալով՝ նշում էր, որ տրամաբանությունն արտահայտված չի հաջորդ տարվա բյուջեում։ Բայց չէ՞ որ իշխող ուժը՝ Կառավարությունը նույն դատաիրավական բարեփոխումների հետ կապված՝ շատ անկեղծորեն, բաց տեսքով ասել էր, որ նույն ֆինանսական մասը նախատեսում է միջազգային գործընկերների, դոնորների հետ միասին, համատեղ ջանքերով միջոցներ ներգրավելով դրանք իրականացնել եւ դասական իմաստով այն չպիտի ներգրավված լիներ հենց այս բյուջեի նախագծում։ Ես առավել քան վստահ եմ, որ իմ հարգարժան գործընկերները սրանք հիշում են, բայց չեմ հասկանում, թե ինչու են փորձում այլ ճանապարհով տանել այս բովանդակությունը։

Այնուամենայնիվ, ես ուզում եմ ասել, որ ինձ համար որպես կրթության, գիտության եւ մյուս մի քանի ոլորտների համակարգող, վերահսկող հանձնաժողովի նախագահ առանձնահատուկ կարեւորություն ունի գիտության եւ կրթության ոլորտը։ Այո, իսկապես, մի կողմից մեր գոհունակությունը հայտնելով նույն գիտության եւ կրթության ոլորտում նախարարությանը 2020 թ. բյուջեով նախատեսված գումարները, ի վերջո, չմոռանանք, որ նույն կրթության բնագավառում շուրջ 20 մլրդ դրամի հավելյալ գումարներ են հատկացված, որի մասին, ցավոք սրտի, մենք չենք խոսում։ Եվ, առհասարակ, ինչ ինձ պակասեց վերջին այս երկու օրերի ընթացքում. շատ էին թվերը, բայց մենք, ըստ էության, բովանդակության շուրջ դիսկուրս չունեցանք։ Իսկ ես ուզում եմ մի հարց տալ։ Համատեղ մշտական հանձնաժողովներից զատ քանի՞ ընդդիմախոս, քանի՞ ընդդիմադիր պատգամավոր պահանջեց, որպեսզի պրոֆիլային հանձնաժողովները, օգտվելով «ԱԺ կանոնակարգ» օրենքի թույլ տված հնարավորությունից, նաեւ ոլորտային քննարկումներ անցկացնեն եւ մի բան, ինչ արել է մեր հանձնաժողովը։ Ես հարց եմ տալիս. քանի՞ ոլորտային, պրոֆիլային հանձնաժողով է նիստ գումարել եւ կոնկրետ բովանդակային քննարկում անցկացրել մշտական հանձնաժողովներից հետո. մեկ հանձնաժողով։ Եվ ես հույս ունեմ, որ, այնուամենայնիվ, որովհետեւ ես կարծում եմ, որ, օրինակ՝ նույն նախարարի առջեւ պիտի հարցադրումներ արվեին, թե, օրինակ՝ այս ծրագիրը, ի վերջո, չմոռանանք, որ բյուջեն ծրագրային է, այս ծրագրի նպատակահարմարությունը, պիտի պահանջ դրվեր նախարարների առաջ, որպեսզի նրանք համոզվեին, որ բոլոր այն ծրագրերը, որոնք տեղ են գտել 2020թ. բյուջեում, որքանով են առաջնային, որքանով են բխում Կառավարության ծրագրի առաջնահերթություններից։ Նման հարցադրումներ, ըստ էության, չեն եղել։ Եվ ես ցավում եմ, որ նաեւ ընդդիմադիր իմ գործընկերները, երբ ասում են, որ առաջարկներով հանդես են եկել, այնուամենայնիվ, պետք է դրանք համադրել Կառավարության բերած ծրագրերի հետ։ Որպես այդպիսին՝ բովանդակային քննադատություն  Կառավարության բերած բյուջեի ծրագրերի մասով եւ միջոցառումների մասով, ցավոք սրտի, ես չեմ լսել, եւ դա ինձ, իսկապես, պակասեց։ Բայց, այնուամենայնիվ, այս նոր խորհրդարանն իր հետ բերում է նոր մշակույթ, քաղաքական մշակույթ եւ ես հույս ունեմ, որ ժամանակի ընթացքում մենք ոչ միայն տուրք կտանք թվերին, այլեւ բովանդակությանը եւ էությանը եւ բյուջեի ոգուն։

Ինչ վերաբերում է կոնկրետ ոլորտներին, քանիցս նշվել է, պրն Ջանջուղազյան, եւս մեկ անգամ եւ կարծում եմ՝ վերջին անգամ օգտվելով այս առաջարկներ ներկայացնելու պատասխանից, հնարավորությունից՝ իսկապես, ուզում եմ կարեւորել գիտությանն ու կրթությանն ուղղված միջոցները եւ այդ մասին են վկայում նաեւ բազմաթիվ պատգամավորների, օրենսդիրների ելույթներն այս վերջին երկու օրերի ընթացքում։ Առհասարակ, գիտությունն ուղղակիորեն կապված է թե՛ անվտանգության նկատառումների հետ, որովհետեւ գիտենք, որ աշխարհի տարբեր զարգացած երկրների բանակները, անվտանգության ուժերն ուղղակիորեն հենված են գիտության վրա, գիտելիքահեն անվտանգային անվտանգություն են եւ եթե այնտեղից հանում ես գիտությունը, ապա բանակները դառնում են մարմիններ առանց որեւէ հեռանկարի։ Եվ նույնը վերաբերում է նաեւ տնտեսությանը։ Քանիցս մեր քաղաքական թիմը, առհասարակ, պառլամենտը հանդես է եկել գիտելիքահենք տնտեսության շահերից՝ նշելով, որ չենք կարող ունենալ զարգացած տնտեսություն, եթե չկա գիտություն՝ դրա հիմքում դրված։ Հետեւաբար` գիտության եւ կրթության ոլորտում անհամեմատ ավելի մեծ միջոցներ է հարկավոր ներգրավել։ Սրան էր միտված նաեւ իմ եւ իմ գործընկերոջ՝ պրն Հովհաննիսյանի առաջարկների փաթեթը, որը, հույս ունեմ, որ, այնուամենայնիվ, կքննարկվի, որովհետեւ դրանք բացառապես բխում են Կառավարության առաջնահերթություններից։ Ի վերջո, պետք է նշել, եւ մենք քանիցս խոսում ենք ուղեղների արտահոսքի մասին, պետք է հստակ արձանագրել, որ առանց նոր հավելյալ միջոցներ, ֆինանսական միջոցներ գեներացնելու գիտության ոլորտում, առանց խրախուսելու երիտասարդ գիտաշխատողներին, ոգեւորելու նրանց, նրանց պահելու պետության ներսում, առանց իրականացնելու նաեւ, մենք քանիցս խոսել ենք, որ երբ խոսում ենք գիտական կադրերի մասին, որ մենք անհրաժեշտ է,  որպեսզի այդ համընդհանուր ծերացման դեմ պայքար մղվի, այս պայքարը մենք չենք կարող հաջողել առանց նոր հավելյալ ծախսերի եւ միջոցների։ Մենք պետք է ներարկենք այդ միջոցները գիտության բնագավառում։ Ես, անշուշտ, հասկանում եմ, որ մեր առաջարկների դրական արձագանքը ձեր կողմից կնշանակի որոշակի այլ ծրագրերի հաշվին այլ ծրագրերի կրճատում, բայց, այնուամենայնիվ, ես գտնում եմ, որ սրանով նաեւ շատ ճիշտ քաղաքական ուղերձ ենք հղում մեր քաղաքացիներին, մեր հանրությանը եւ ոչ միայն գիտական շրջանակներին։ Մենք ասում ենք, որ մեր ապագան կապում ենք կրթության եւ գիտության հետ։ Մենք սրանով ասում ենք, որ այո, այդ 2-2,5 մլրդը չենք համարում բավարար, բայց համարում ենք, որ առաջին կարեւորագույն քայլն արված կլինի համատեղ գործադիր եւ օրենսդիր իշխանությունների կողմից։ Շնորհակալություն։

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, ինչպես հիշում եք, մինչեւ խմբակցությունների ելույթները, արտահերթ ելույթով կարող են հանդես գալ Կառավարության մինչեւ 7 անդամ։ Եվ ահա Կառավարության անդամներից վերջին արտահերթ ելույթը ֆինանսների նախարար Ատոմ Ջանջուղազյան։

Ա.ՋԱՆՋՈՒՂԱԶՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ։ ԱԺ մեծարգո նախագահ, հարգելի պատգամավորներ, ուզում եմ նախ՝ շնորհակալություն հայտնել վերջին օրերի ընթացքում ծավալված բուռն քննարկումների համար։ Տիկին Թանդիլյան, ձեզ հատկապես ուզում եմ շնորհակալություն հայտնել հետեւողականորեն եւ համակարգային մոտեցմամբ ամբողջ գործընթացը կազմակերպելու համար։ Համոզված եմ, որ մեր բոլորի նպատակները, առնվազն, վերջնարդյունքի տեսակետից խոշոր հաշվով տարակարծությունների տեղիք չեն տալիս։ Մենք ենթադրում ենք, որ  քննարկում ենք, ըստ էության, այդ վերջնարդյունքին հասնելու ճանապարհները, գոնե ես այդպիսի վստահություն ունեմ։ Բայց, այդուհանդերձ, ձեր թույլտվությամբ կուզեի անդրադառնալ մի քանի հարցերի, որոնք արծարծվել են այս քննարկումների ընթացքում եւ հայցել նրանց ներողամտությունը, ում հարցերին կամ մտքերին այս կարճ ժամանակի ընթացքում չկարողանամ արձագանքել։ Խոսքը, բնականաբար, ամենեւին չի վերաբերում ըստ կարեւորության դասակարգելուն։ Պարզապես կարծում եմ, որ որոշ բաներ կան, որոնք, այնուհանդերձ, պետք է որոշակի արձագանքի արժանանան։ Եվ, ըստ այդմ, կուզենայի սկսել նախ՝ հարկաբյուջետային կանոններին անդրադարձից, որովհետեւ շատ երկար քննարկվեց։ Այս ամբողջ քննարկումների ընթացքում մշտապես հետեւողականորեն անդրադարձ եղավ, ընդհանրապես, խախտումներին կամ օրենքի մեկնաբանությանը կամ օրենքի հետ կապված տեղի ունեցած զարգացումներին: Որպես խախտում որակելու ուղղությամբ տեղի ունեցած զարգացումները հաշվի առնելով՝ ուզում եմ մի փոքր մանրամասնել, թե ինչի մասին է խոսքը, որպեսզի մենք ոչ թե դատողություններ անենք համակարգի վերաբերյալ ամբողջապես, այլ իմանալով, թե կոնկրետ ինչի մասին է խոսքը։ Խոսքը վերաբերում է նրան, որ 2017 թ. դեկտեմբերին Կառավարության նախաձեռնությամբ ԱԺ-ի կողմից հավանության են արժանացել եւ օրենքի մաս են դարձել հարկաբյուջետային կանոններ, որոնք ենթադրվում է, որ երաշխիք են ստեղծում մակրոտնտեսական կայունության համար։ Ուզում եմ վստահություն հայտնել, որ մենք՝ բոլոր ներկաներս, առնվազն, ունենք, գոնե, այդ հարցի հետ կապված փոխհամաձայնություն կամ կոնսենսուս, որ մակրոտնտեսական կայունությունը նախադրյալ է անհրաժեշտ պայմանների զարգացման համար, որեւէ զարգացման համար, դա լինի էվոլյուցիոն զարգացում, թե հեղափոխական՝ էական չէ։ Այդ նախադրյալի բացակայության դեպքում նույնիսկ պատահականորեն զարգացում ունենալ չենք կարող։ Այդ փոփոխություններով նախատեսված է շատ պարզ տրամաբանություն, որ մեր կապիտալ ծախսերը պիտի լինեն ավելի, քան մեր ներգրաված պարտքը, եթե մեր պարտք-ՀՆԱ հարաբերակցությունը գերազանցում է 40 տոկոսը։ Սա օրենքի բնույթ է։

Հաջորդ կարգավորումը վերաբերում է պարտքի այլ միջակայքի։ Եթե մեր պարտք-ՀՆԱ հարաբերակցությունը գերազանցում է 50 տոկոսը, բայց դեռ չի հատել 60 տոկոսի շեմը։ Այս դեպքում առաջին կանոնին միանում է երկրորդը, որը նախատեսում է, որ ընթացիկ ծախսերը պիտի աճեն նախորդ ժամանակահատվածի ՀՆԱ-ի աճի տրամաբանության մեջ։ Եվ լիազորությունը՝ սահմանել, թե տրամաբանությունն ինչպիսին պետք է լինի, օրենքը տվել է Կառավարությանը։ Կառավարությունն իր որոշմամբ սահմանել է որոշակի մոտեցում. տվել է կանոն, որը մանրամասնում է օրենքով սահմանված այս վեկտորի ուղղությունը։ Ըստ այդ կանոնի՝ նախատեսվել է, որ 2020թ. նախագծի համար եւ այդուհետեւ որպես հիմնարար մոտեցում՝ ընթացիկ ծախսերի աճը 50 տոկոսը գերազանցելու դեպքում պարտք-ՀՆԱ հարաբերակցությունը չպետք է ավելին, քան նախորդ 7 տարիների միջին ՀՆԱ-ի անվանական աճն է։

Ներկայացված նախագիծն արդարացիորեն գնահատվում է, եւ մենք դա չենք թաքցրել, որովհետեւ սա թաքցնելու բան չէ, որ ընթացիկ ծախսերն աճել են ավելին, քան Կառավարության որոշմամբ, ուզում եմ՝ սրա վրա ուշադրություն դարձնենք բոլորս, սահմանված մոտեցումն է։ Իհարկե, տեխնիկայի տեսակետից մենք հնարավորություն ունեինք Կառավարության որոշումը վերանայել եւ ներկայացնել նախագիծ, որը որեւէ քննադատության, գոնե այս տեսակետից չէր արժանանա։ Բայց գիտակցելով, որ, հայտնի ստեղծագործության նման, երբ հարցին՝ թե արդյո՞ք այս կամ այն իրադարձությանը վկաներ կան, պատասխանը հնչում է՝ այո, եւ հետո հարց է հնչում, թե իսկ ի՞նչ է պատահել, որպեսզի վկայություն տրվի, հասկանում ենք, որ քննադատությունն անխուսափելի է եւ դա նորմալ է, մենք դրան կարող ենք հանգիստ վերաբերվել։ Բայց երբ դրան ավելանում է նաեւ արտաքին աշխարհի հիշատակումը, դա արդեն, առնվազն, մի փոքր անջրպետ է առաջացնում ընկալումների մեջ, որովհետեւ նախ՝ արտաքին աշխարհը մեզ շատ համարժեքորեն է ընկալում։ Ուզում եմ տեղեկացնել, առիթ չի եղել այս բարձր ամբիոնից շատ մանրամասնել, հիմա էլ, ցավոք, ժամանակը, այդքան հնարավորություն չի ընձեռնի, որ մեզ տասնյակներով ինստիտուցիոնալ ներդրողներ իրենց վստահության քվեն են տվել։ Ընդ որում, այդ վստահության քվեն տվել են ոչ միայն այն տրամաբանությամբ, թե մենք որ դիրքում ենք այժմ գտնվում, այլ թե մենք որ ուղղությամբ ենք գնում։ Եվ վստահեցնում եմ ձեզ, որ պակաս քննադատաբար չեն մոտենում եւ իրավափորձաքննության չեն ենթարկում մեզ մինչեւ ներդրում կատարելը մեր թողարկած արժեթղթերի մեջ եւ որեւէ շեղում խոսքի եւ գործի մեջ նկատելու պարագայում, վստահեցնում եմ ձեզ, որ չեն կարող առաջարկել այնպիսի պայմաններով դրամական միջոցներ, որը մեզ համար ընդունելի կլինի, գոնե, մեր սպասումների իմաստով այս տեսակետից։ Հետեւաբար՝ երբ մենք ասում ենք, որ մենք խաբկանք ենք ստեղծում, կարծում եմ՝ լավ ուղերձ չենք հղում ոչ միայն հայ հասարակությանը, այլ նաեւ միջազգային կառույցներին, հատկապես, երբ դա իրականության հետ փոքր աղերս ունի։ Ենթադրում եմ, որ մենք խաբկանք ստեղծելու մտադրություն չունենալու հավաստիացման բացարձակ կարիք չունենք, մենք ավելի քան թափանցիկ ենք, որեւէ բան չենք թաքցրել եւ չենք պատրաստվում թաքցնել, որովհետեւ դրա կարիքը բացարձակապես չենք տեսնում։

Ինչ վերաբերում է մի քանի այլ հարցերի, ես մի քիչ ավելի շատ ժամանակ օգտագործեցի այս նպատակով, որովհետեւ չափազանց կարեւորում եմ։ Չեմ ուզում կրկնվել նաեւ իմ վերաբերմունքը վերահաստատելու համար՝ կապված նրա հետ, թե որն է խախտում կամ որը՝ ոչ։ Բայց, այդուհանդերձ, պարտքի հետ կապված հնչած մտքին կուզեի անդրադառնալ։ Այո, մենք նույնպես կարծում ենք, որ մենք պետք է փոխենք մեր մտածելակերպը եւ հորիզոնը եւ ավելի շատ մասշտաբային ծրագրերի մասին պետք է մտածենք։ Բայց այստեղ շատ կարեւոր է, որ մենք սկսենք ոչ թե դա անել պարտք ներգրավելուց, այլ հենց այս ծրագրերը գեներացնելուց եւ հետո նոր քննարկելուց, թե էդ որ աղբյուրների հաշվին պետք է ֆինանսավորեն։ Իրականում պետք է բյուջեին վերաբերվել որպես սահմանափակում։ Ինքը, իհարկե սահմանափակումներ ունի, բայց ծրագրերը, որոնք կենսունակ են, որոնք կարող են արդյունք ստեղծել, եւ այդ ստեղծած արդյունքը կարող է նոր արդյունքներ գեներացնել եւ, ի վերջո, մենք կարող ենք փոխել մեր երկրի դիրքն աշխարհի երկրների մեջ դրա արդյունքում, միշտ հնարավոր է գտնել դրանց համար ֆինանսավորում։

Հաջորդը, որին կուզեի անդրադառնալ, որոշակի առումով մեր կարծիքով՝ թյուրընկալման արդյունքն է, որին հիմնավոր անդրադարձա հարցերից մեկին պատասխանելիս, բայց կրկին շարունակում է տարակուսանք առաջացնել մեր գործընկերների մոտ, թե արդյո՞ք այս բյուջեի նախագծում, եթե չկա, օրինակ, հակակոռուպցիոն ռազմավարության կամ դատաիրավական բարեփոխումների ռազմավարության արտացոլումը, դրանք արվելու են, թե՞ ոչ։ Դրանք արվելու են։ Ես դրան անդրադարձա, քիչ առաջ էլ ասացի, որ պետք չի բյուջեին վերաբերվել որպես ծրագրերի սահմանափակումներ։ Եթե դրանք գերակայություններ են, եթե հայտարարվել է, որ դրանք մեզ համար առաջնահերթ են, ապա դրանք արվելու են՝ անկախ նրանից, թե ի՞նչ աղբյուրից կֆինանսավորվեն։ Բայց այս դեպքում անտրամաբանական կլինի, եթե մենք չօգտագործենք եղած հնարավորությունները։ Այսինքն՝ եթե այդ հարցում՝ այդ բարեփոխումների շրջանակում մեզ պատրաստ է աջակցություն ցույց տալ Եվրամիությունը, ինչո՞ւ մենք պետք է հրաժարվենք այդ աջակցությունից։ Ոչ մի տրամաբանություն, առնվազն, սրա մեջ չկա։ Հետեւաբար՝ այդ ֆինանսական հատկացումներն իրենց տեղը կգտնեն բյուջեում այն պահին, երբ դրանց որոշումները կկայացվեն՝ այդ պահին համապատասխան կարգավորումների համաձայն։

Հաջորդը կուզեի անդրադառնալ ԵԱՏՄ-ի հետ կապված մեր ընկալումներին։ Սա նույնպես բավականին կարեւոր ասպեկտ է մեր գործունեության։ Պետք է, հավանաբար, մենք այս դեպքում նույնպես դիտարկենք մեր վերաբերմունքի փոփոխության հնարավորությունը։ Ենթադրվում է, որ ինչ-որ պահից սկսած պիտի հավատանք այն հայտարարությանը, որ մենք միասնական մաքսային տարածքի մաս ենք եւ չփորձենք գտնել այդտեղ սպեկուլյատիվ հնարավորություններ։ Ամենեւին չստորադասելով մեր երկրի շահը, մեր տնտեսության շահը՝ պետք է փորձենք օգտվել ընձեռված հնարավորությունից, բայց ոչ թե սպեկուլյատիվ ճանապարհներ փնտրենք ԵԱՏՄ-ից օգտվելու համար, այլ, ընդհակառակը, քաղաքակիրթ ժամանակակից տեխնիկական եւ տեխնոլոգիական հնարավորությունների միջոցով մեր շահերը պաշտպանենք։

Ես այս ժամանակի ընթացքում այսքանը հասցրեցի ասել։ Եվս մեկ անգամ շնորհակալություն։

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն նախարար։ Այժմ՝ խմբակցությունների անունից ելույթները։ «Լուսավոր Հայաստան» պատգամավորական խմբակցության անունից ելույթ կունենա տիկին Մանե Թանդիլյանը։

Մ.ԹԱՆԴԻԼՅԱՆ

-Հարգելի նախագահող, հարգելի գործընկերներ, ակնհայտորեն խոսքս մի փոքր ավելին է լինելու, քան 10 րոպե։ Պրն նախագահող, պետք է խնդրեմ մի փոքր հնարավորություն տալ՝ արտահայտել մտքերս մինչեւ վերջ։

Երբ խոսում ենք հետեւողականության մասին, որ չենք հնչեցրել հանձնաժողովներում, հնչեցնում ենք այստեղ, պրն Հայրապետյան, հետեւողականորեն այս բոլոր հարցերը, ինչի մասին այստեղ խոսել եմ, հնչեցրել եմ հանձնաժողովների բոլոր նիստերում, բավարար չէին, մինչեւ այդ էլ տարբեր ձեւաչափերով այնքան, որ ձանձրանում եմ նույնիսկ ինքս իմ ասելուց, թե ինչքան եմ խոսել կապիտալ ծախսերի մասին, բյուջետային համակարգի օրենքի խախտման մասին։ Դրա համար, երբ ասում եք, ասեք հասցեական։ Հետեւաբար՝ հետեւողականություն է ցուցաբերում նաեւ, պրն Թունյան, «Լուսավոր Հայաստան»-ի դիրքորոշումը՝ որպես լիբերալ ուժ, միեւնույն ժամանակ չի մոռանում մեր ուժը եւ խմբակցությունը, որ մեր պետությունը սոցիալական պետություն է։ Եվ այն առաջարկները, որոնք արվում են, օրինակ՝ մեր նաեւ քաղաքացիական պայմանագրով աշխատող աշխատակիցներին հավասարեցնել աշխատանքի աշխատավարձի որպես վարձատրություն եւ այդ ուղղությամբ կատարել փոփոխություն հիփոթեքային վարկերում, դա արդարացված է։ Երբ խոսում ենք տարածքային համաչափ զարգացման մասին, որը «Լուսավոր Հայաստան»-ի առաջնահերթություններից է եւ նաեւ ասում են, որ երկրորդային շուկայից, իսկ մարզերում հնարավոր չէ ձեռքբերումներ անել նորակառույց շենքերում, դա մեր ծրագրերից է եւ մոտեցումներից է։ Հետեւաբար՝ որեւէ հակասություն ու հակադրություն այս առումով, իհարկե, չկա եւ դուք լավ գիտեք։

Ինչո՞ւ ենք համեմատություն անում Վրաստանի հետ։ Իսկ ու՞մ հետ անենք, երբ հասկանալի է, որ երբ ներդրողը մտածում է՝ որտեղ ներդրում անել տարածաշրջանում, համեմատելու է մեզ Վրաստանի հետ։ Եվ մենք էլ իրավամբ համեմատում ենք ոչ թե Ուկրաինայի հետ, ինչպես ասում եք, այլ Վրաստանի։ Եվ երբ ասում եք՝ իսկ կառուցվածքը նայե՞լ եք, թե այնտեղ որտեղից է ներդրում արվում՝ Թուրքիայից, եւ Հայաստանը, բնականաբար, չէր կարող ունենալ, իսկ դուք մոռանո՞ւմ եք, որ մենք ԵԱՏՄ անդամ ենք եւ մենք ունենք պոտենցիալ Ռուսաստան, Ղազախստան եւ այլն։ Հետեւաբար` թերագնահատել, կներեք, կարծում եմ՝ տեղին չէ եւ մենք ունենք այդ պոտենցիալը եւ խոսքն այն մասին է, որ այն պոտենցիալը, որ ունենք, որքանով ենք կարողացել իրացնել այս երկու տարում եւ պատրաստվում ենք առաջիկա տարում։ Հենց սրա մասին է խոսքը։ Եվ բնական է, որ սա տեղին համեմատություն է։

Հարգելի իմ գործընկերներն այստեղ մեծ հաճույքով խոսում են պարտք-ՀՆԱ հարաբերակցության աճի նվազման մասին, որը լավ կլիներ, լավ ցուցանիշ կարելի էր համարել, եթե չիմանայինք դրա պատճառները։ Դրա համար ուզում եմ խնդրել, որ երբ խոսում եք այդ մասին, բացատրեք, թե ինչու է դա տեղի ունենում։ Բանն այն է, որ կապիտալ ծախսերը, որոնք էականորեն թերակատարվում են տարիների ընթացքում՝ նախորդ եւ այս, հիմնականում արտաքին վարկերի միջոցով են իրականացվում։ Հենց այդ պատճառով է, որ մեր պարտք-ՀՆԱ հարաբերակցությունը նվազում է։ Եվ արդյո՞ք մենք չենք ուզում կապիտալ ծախսեր անել՝ ի համեմատություն պարտք-ՀՆԱ հարաբերակցության նվազման։ Բնականաբար, մեծ ցանկություն ունեինք, բայց չկարողացանք, եւ այդ ցուցանիշը դրա արդյունքում նվազեց։ Հիմա սա լա՞վ է, թե՞ վատ։ Էլ չեմ ասում, որ այդտեղ մենք ունենք coomitment կոչվածը, որը վճարում ենք հենց միայն պատճառով, որ այդ պարտավորությունները ստանձնել ենք, բայց աշխատանքները չենք կատարում։ Իհարկե, լավ է, որ այդ ցուցանիշը նվազի, բայց ուզում եմ, անպայման, դրան անդրադառնալիս խոսեք նաեւ պատճառների մասին, որն արդարացի պատկեր կստեղծի։

Պրն Գեւորգյանը խոսում է միջին ՀՆԱ-ի մասին։ Միգուցե, ես լավ չհասկացա, որովհետեւ զարմանայի, որ նման վրիպակ լիներ։ 2019-2020 թթ. միջին ՀՆԱ-ի ցուցանիշը, թե 10 տոկոս է, ես կարծում եմ, որ ոչ։ Եթե 2019-2020 թթ. մենք դիտարկում ենք անվանական արտահայտմամբ, այնուամենայնիվ, այդ ցուցանիշը չէ։ Կարծում եմ՝ դա թվաբանություն է, որի շուրջ կարելի է համաձայնության գալ։ Բայց եւ այնպես, 10 ցուցանիշն ընդունելի եւ պարզ չէ։ Երբ խոսում ենք հանքերի եւ կառուցվածքի մասին, հարգելի գործընկերներ, հանքերի շահագործումն այս եւ նախորդ տարիների ընթացքում, ըստ էության, ցուցանիշը նվազել է այն պատճառով, որ Ամուլսարի հանքը չի շահագործվել եւ ակնհայտորեն, եթե անգամ այդ ցուցանիշը նվազում է, ապա այն պատճառով, որ շահագործում տեղի չի ունեցել, այլ ոչ թե, որ այլ արտադրություններ սրընթաց աճ են արձանագրել։ Հետեւաբար՝ այստեղ նույնպես պետք է հասկանալ պատճառները եւ ճիշտ արձանագրել իրավիճակը։

Երբ ես խոսում եմ, որ տուրիզմի մասով, պրն Դանիելյան, չենք արձանագրում եւ չունենք ծրագրեր, որոնք կհամապատասխանեն Կառավարության ծրագրին, որտեղ նշեցի, թվարկեցի, թե որն է ակնհայտորեն ճանապարհը, անհրաժեշտ պայմանը, անհնար է առանց դրա։ Անհրաժեշտ, բայց ոչ բավարար, որովհետեւ ճանապարհները պետք է նպաստեն ոչ միայն տուրիզմին, այլեւ տնտեսական մնացած աճին տարբեր ոլորտներում։ Հետեւաբար՝ խոսել դրա ուղղակի կապի մասին, կներեք, չենք  կարող։ Բայց կարող ենք խոսել, որ ճանապարհաշինարարությունը, որը թերակատարվել է եւ այդ մասին պարբերաբար եմ խոսում, այնուամենայնիվ, միայն ասֆալտը չէ։ Մենք պետք է կահավորենք, գծանշում անենք, ընդլայնենք, որը, կներեք, ես անցնում եւ տեսնում եմ, թե ինչ է կատարվում։ Օրինակ՝ եթե դուք գնաք Ամբերդ, հավատացնում եմ ձեզ, որ կկորեք։ Խաշի ճանապարհն ավելի հեշտ է գտնվում, քան Ամբերդ տանող ճանապարհը։ Այսինքն՝ տեսեք, ես հրաշք եմ համարում, որը շատ մոտ է Երեւանին եւ դեպի որը ճանապահը պետք է լինի ամեն տեղ ցուցանակված, որ կարողանանք գտնել։ Իսկ հետադարձին ինձ երբեմն թվում է՝ ես զբոսաշրջիկ կգտնեմ այդտեղ մորուսով, որովհետեւ անհնարին է, ուղղակի, գտնել, թե ինչպես հետ գալ Ամբերդից  Երեւան։

Երբ ես խոսում եմ էկոտուրիզմի, գաստրոտուրիզմի եւ էթնոտուրիզմի մասին, այսինքն՝ այս ուղղությամբ ծրագրեր, որոնք հենց սրանց կխթանեն, ինչը նշված է ծրագրում, իրականում չկա։ Դրաֆթինգի փորձ են անում անհատ անձինք Դեբեդ գետի վրա իրականացնել, բայց արի ու տես, նաեւ խոսում են զուգահեռաբար ՀԷԿ-ի մասին եւ այս առումով՝ լուրջ անհանգստություն կա, որովհետեւ մի փոքր փորձում է սաղմնային վիճակում գտնվող երեւույթը տուրիզմի զարգացման իմաստով զարգանալ, բայց համայնքի բնակիչներն անհանգստացած ու մտահոգված են այդտեղ ՀԷԿ-ի կառուցման նպատակներով, որը չի կառուցվի ՇՄԱԳ-ի եւ այլն... Զրույցներ են, բայց դա տարածվում է, բայց ես հույս ունեմ, որ, իսկապես, այդ ՀԷԿ-ը չի կառուցվի եւ, գոնե, այդ հատվածում իմ նշած տուրիզմը եւ տեսակը կզարգանա, որովհետեւ շատ կարեւոր եւ հետաքրքիր բան կարող է դառնալ։ Բայց կյանքը ցույց կտա։

Նորից, երբ կապիտալ ծախսերին անդրադառնամ, խոսել են եւ այս ամբիոնից հնչեցրել, որ սովորաբար կապիտալ ծախսերը թերակատարվում են եւ նաեւ նախորդ ժամանակաշրջանում է եղել։ Ես մինչեւ 2015 թ. եմ հետ գնացել, ուզեցել եմ հասկանալ, թե դա բնորոշ է, թե ոչ եւ պարզել  եմ, որ 2015 թ., օրինակ՝ 99,5 տոկոս է կատարվել, 2016թ. գերակատարվել է 101,7 , 2017թ.՝ 89 տոկոս եւ այս պահին արդեն նշել եմ թվերը՝ հոկտեմբեր ամիսը ներառյալ՝ 28,9 տոկոս կատարում ունենք։ Եթե սա գոհացուցիչ է կամ արդարացնում է կապիտալ ծախսերի չկատարումը, ամբողջ հարգանքով կոռուպցիայի դեմ պայքարին, բայց եւ այնպես այն տուգանվելու է մեր տնտեսական աճով եւ մեր հնարավորությունների սահմանափակությամբ։ Հետեւաբար՝ այստեղ արդարացում փնտրելը, կներեք, տեղին չէ։

Բնապահպանությունը, ես, իհարկե, շեշտեցի, որ բացառիկ կարգավորում կա, որը պետք է պաշտպանի բնապահպանական ծրագրերի կատարումը եւ այդ ուղղությամբ մեր աշխատանքները։ Եվ պրն նախարարը խոսեց, որ այնտեղ կա 500 մլն-ի դրույթ։ Այո, 500 մլն դրամի, ընդամենը։ Եվ ես այն մարդն եմ, ով չի կարող թերագնահատել ծառատունկի կարեւորությունը, որովհետեւ այն քաղաքից եմ, որի օդի աղտոտվածությունից խեղդվել եմ իմ ամբողջ մանկության եւ պատանեկության ընթացքում։ Երբ այդ մասին ես մի քիչ հուզական եմ խոսում, կներեք, արդարացված է, որովհետեւ այնքան կարեւոր է դա ունենալ։ Եվ ես շատ ուրախացել էի, որ լսել էի այդ մասին հայտարարություն։ Բայց ամենահամեստ հաշվարկով՝ 10 մլն ծառ կարելի է տնկել 20 մլրդ դրամ հատկացնելով, եթե մեկ ծառի հաշվով 2 հազար հաշվարկես, իսկ այդպիսի թիվ չկա։ Ինքնարժեքն եմ ասում։ Չեմ խոսում աշխատուժը եւ մնացած ամեն ինչը։ Մեկ միլիոն նվեր կտան, լավ, իսկ 9 մլն-ը՞։ Այսինքն՝ արդյո՞ք երբ մենք ինստիտուցիոնալ զարգացումների մասին ենք խոսում եւ խոսում ենք, որ մեր պետությունը պետք է ուժեղանա, նվերների հույսին չպետք է մնա, ինչի հետ շատ համաձայն եմ, բայց մյուս կողմից մտածում ենք՝ դե, նվեր կտան, լավ, դա՞ է մոտեցումը։ Մի կողմից մի բան ասել, մյուս կողմից մի ուրիշ։

Երբ խոսում ենք դատաիրավական համակարգի զարգացման մասին, ասում ենք՝ գրանտներ կան։ Հարգելի գործընկերներ, գրանտներով դատաիրավական համակարգ բարեփոխելը որքանո՞վ է հարիր պետական ուղղվածություն որդեգրած պետությանը, որ դատաիրավական համակարգը կարեւորագույնն է, որը թերացած, ամենավատ վիճակում է, թերեւս, ՀՀ-ում։ Եվ հույսը դնել դրա վրա, չգիտեմ, դա ձեր որոշումն է։

Եվ բյուջետային համակարգի մասին օրենքի խախտումները. պրն Ջանջուղազյան, դուք կարող եք այստեղից բացատրել, թե ինչու է դա տեղի ունեցել, եւ դուք խախտել եք ոչ թե օրենք, այլ Կառավարության որոշումը, բայց Կառավարության որոշումն ինքնանպատակ չեք ընդունում։ Կառավարության այս որոշումը բյուջետային համակարգի նշած հոդվածի պարտադիր նորմ է, հենց այդ պատճառով եք ընդունել, ոչ թե որովհետեւ բարի եք, այլ որովհետեւ այո, մակրոտնտեսական կարեւորագույն պայման ու նորմ է, որը չի վտանգի մեր պետության տնտեսական զարգացումը։ Հենց այդ պատճառով կա նա այնտեղ, եւ հենց այդ պատճառով եք դուք հաշվարկել եւ 7 տարի միջին ՀՆԱ-ի համեմատությամբ ձեր հաշվարկները ներկայացրել, որը, ըստ էության, հետագայում խախտել եք։ Սա օրենքի խախտում է, ոչ թե Կառավարության որոշման, իմ գնահատմամբ, որովհետեւ այդ որոշումը բխել է օրենքի պահանջից։ Դուք դա իրականացել եք, չէիք կարող չանել, հաշվարկ եք արել, ինչն անտրամաբանական էր, թույլ էր, սխալ էր, եկեք այդ մասին ասեք, փոխեք Կառավարության որոշումը, իմանանք՝ ի՞նչ է կատարվում։ Բայց Կառավարության որոշումը կա, կա օրենքը, պարտադիր է ունենալ այդ որոշումը եւ դրան հետեւել, եւ դուք չեք հետեւել։ Սա է իրականությունը, որեւէ ավելի կամ պակաս բան չեմ ասում։  Ես համարում եմ սա ֆինանսների նախարարի լիազորությունների չարաշահում, որովհետեւ երբ ասում եմ՝ խաբկանք, նկատի ունեմ, որ այստեղ բարձրաձայնեցինք, իմացանք, որ դա այդպես է։ Արդյո՞ք որեւէ մեկը ձեր կողմից հայտարարել է, որ, գիտեք, խախտել ենք հոդված 21-ը եւ մակրոտնտեսական ցուցանիշների կարեւորագույն զարգացումն ապահովող կանոն ենք խախտել։ Իհարկե, ոչ, եւ այստեղ դա հայտնաբերել ենք։ Եվ նորից վերահսկողական ֆունկցիա կատարելով՝ օրենսդիր մարմինը, այո, գտել է այդ բացթողումը եւ շտկելու կոչ է անում։ Երբ պրն Դանիելյանն ասում է՝ արդյո՞ք մեր հանձնաժողովին դիմելիս մենք վերահսկողական ֆունկցիան լավագույնս իրականացնում ենք, իհարկե, աճելու զարգանալու տեղ կա։ Բայց, եթե այն, ինչ գտել ենք ու վերահսկել ենք ու օրենքի խախտում ենք արձանագրել, դա չի փոխվում, ուրեմն մենք անատամ օրենսդիր մարմին ենք։ Մենք կարող ենք խոսել թերացումների մասին, հետո կողմ քվեարկել, անցնի գնա, որովհետեւ Կառավարությունը հենց այդ հույսն էլ ունի, քանի որ դրանից բխող, անգամ եթե դեմ քվեարկելով, որեւէ պատասխանատվություն չի պատրաստվում կրել։ Հետեւաբար` իմ գործընկերներին կոչ եմ անում շատ զգոն լինել այս հարցում եւ, այո, թույլ տալ մեր վերահսկողական ֆունկցիան լիարժեքորեն իրականացնել եւ Կառավարությանը պարտադրել փոխել բյուջեն եւ չխախտել որեւէ օրենք բյուջետային համակարգի մասին, այլապես պետք է ասեմ, որ հետագայում այս առերեւույթ նաեւ սեփական լիազորությունների չարաշահման հոդվածով մենք պետք է իրավական ճանապարհով լուծենք, որովհետեւ նաեւ պետք է ասեմ, որ իրավաբաններն էլ այստեղ չեն կարող օգնել Կառավարությանը, քանի որ նորից ուժի մեջ է մտնում այն կարգավորումը, որն ավելի վաղ է ընդունվել։ Իսկ սա «Բյուջետային համակարգի մասին» օրենքն է։ Հետեւաբար՝ պրն նախարար, ձեզ պետք է նորից հորդորեմ այս խախտումը վերացնել, այլապես ստիպված կլինենք, նաեւ որոշակի քրեական օրենսգրքով նախատեսված տուգանքներ, տույժեր եւ պատասխանատվություն կա, եթե այդ հարցը չլուծվի ԱԺ դահլիճում։ Ես հույս ունեմ, որ դա, իսկապես, այդպես կլինի, եւ իմ գործընկերները կկասեցնեն Քրեական օրենսգրքին դիմելու հաջորդ հնարավորությունը։ Շնորհակալ եմ։

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-«Բարգավաճ Հայաստան» պատգամավորական խմբակցության անունից ելույթ կունենա պատգամավոր Միքայել Մելքումյանը։

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Հարգելի նախագահող, հարգելի գործընկերներ, շատ կարծիքներ հնչեցին, դա բնական է, այդպես էլ պետք է լինի։ Բայց ես չեմ ուզում։ Երկու բան եմ ասել, մեկը չեմ անդրադառնալու ինչ-որ երկրների փորձի, որովհետեւ մենք պետք է հայաստանյան լուծում գտնենք եւ շատ տարբեր են եւ քիչ համադրելի են, եւ երկրորդը. չեմ անդրադառնալու, թե տարբեր մարդիկ ինչ են հնչեցրել, որովհետեւ ես իմ ասելիքն եմ ասում եւ համոզված եմ ինչի մասին, որ ասում եմ։ Իհարկե, եթե շատ անհրաժեշտություն լինի, այս պահին չեմ գտնում։

Նախ եւ առաջ, մենք պետք է հասկանանք, որ տնտեսական հեղափոխությունը, որի մասին շատ խոսվեց, դա մեր պատմական հայրենիքի նման մի բան չէ կամ եվրոբոնդերի, որ պետք է հեռու գցենք։ Հռչակել եք տնտեսական հեղափոխություն, բարի եղեք տնտեսական հեղափոխություն իրականացնել։ Քայլերով ասեք, որ 1,5 տարի հետո մենք հասնելու ենք այսինչին, 2,5 տարի հետո հասնելու ենք այսինչ նպատակին։ Բայց այն թվերը, որ դրված են, թույլ են տալիս արձանագրել, որ դրանք ստարտային բավարար պայմաններ չեն, որ մենք գնանք հասնենք այդ նպատակներին։ Դա ամենեւին չի նշանակում, որ առանձին գործիչներ ցանկություն ունեն, բոլորն էլ ցանկություն ունեն՝ եւ՛ ընդդիմությունը, եւ՛ իշխանությունը, տենց մարդ չկա Հայաստանում, որ դրական բարեփոխումներ չլինեն։ Բայց երբ արդեն այն բավարար ժամանակը, որ անցնում է եւ տեսնում ես, որ ինքը շեղվել է, մեծ ռեզերվներ կան, այդ ռեզերվները չեն օգտագործում, մենք պարտավոր ենք դրա մասին զգուշացնել, որ մենք գնում ենք այսինչ ուղղությամբ։ Երբ խոսում ենք ներդրումների մասին, պետք չի դրա մասին ասել, որ հիմա այսինչի տեսակարար կշիռը սենց է, մենք գիտության մեջ հիմա փորձում ենք դնել... Հասկանալի է, դա նորմալ երեւույթ է, բայց դա բավարար չէ։ Մենք պետք է արդյունքը տեսնենք։ Հիմա դուրս եկեք փողոց եւ հարցրեք ոչ թե քաղաքական, հակակոռուպցիոն եւ այլն, ասենք՝ շուկաներ մուտքի ազատություն, ելք, հարցրեք ձեր ապրելակերպում բան փոխվե՞լ է, թե՞ ոչ։ Ես բացառում եմ, որ ասեն՝ մեր ապրելակերպում ինչ-որ բան փոխվել է։ 70 հազար աշխատատեղը, որ ասում եք, դա եղե՞լ է, թե՞ նոր է ստեղծվել։ Միգուցե, էկոնոմիկայի նախարարն ասեր՝ դրա ո՞ր մասն է ստվերից դուրս եկել, ո՞ր մասն է, որ նոր է ստեղծվել։ Ախր, այդ հարցերի պատասխանները չունենք։ Պարզ է, չէ՞։ 70 հազարից ո՞րն է նորը եւ ո՞ր ոլորտում է, հասցեներն ասեք։

Շատ խոսվեց աշխատանքի արտադրողականության մասին։ Սա մենք վաղուց ասում ենք։ Խայտառակ ցածր թիվ է։ Մեկ մարդու հաշվով, մարդ/ժամի հաշվով՝ 4,1 դոլար։ Սա բազմապատկեք 8 ժամով, ստանում եք 32 կամ 33, սա էլ բազմապատկեք 24 կամ 25 աշխատանքային օրով, ստանում եք 600-700 դոլար։ Ինչի՞ մասին է խոսքը։ Վիճակագրական կոմիտեի հատուկ ատչյոտներ կան՝ 5-Ն ատչյոտները, որտեղ արդյունաբերության ոլորտի աշխատողների թվաքանակն է եւ այլն, կտեսնեք, որ էական որեւէ փոփոխություն չի կատարվել։ Հիմա ի՞նչ անենք, ասենք՝ եւս 1,5 տարի սպասենք, թող դառնա հեղափոխությունից հետո 3 տարի, նորից վերցնենք պաշտոնական թվերը եւ տեսնենք՝ էական բաներ չկա՞ն։ Էլի եմ ասում, ցանկությունները կան, բայց դրա իրացման հնարավորությունները չեն երեւում։ Սա՝ աշխատանքի արտադրողականության մասով։

Բոլորիս պարզ է, որ առանց սեփական տեխնոլոգիաների զարգացման զարգացում, ընդհանրապես, չի կարող լինել։ Հայաստանը տեխնոլոգիական փոխակերպում պետք է ունենա։ Բայց դրա մասին ասելը շատ հեշտ է, հայտարարենք եւ ժամը 6-ից հետո գնանք, զբաղվենք մեր ընտանիքներով եւ բնակարաններով։ Ո՞նց է կատարվում այդ տեխնոլոգիական վերափոխումը, եթե կապիտալները դուրս են հոսում մեր երկրից։ Կապիտալը գնո՞ւմ է, վերլուծվե՞լ է, թե ո՞ր կապիտալն է գնում՝ անշարժ գույք է, որ վաճառում են, մեքենասարքավորումներ են, բիզնեսներ են։ Ես հետ եմ գալիս շուկաներ մուտքի եւ ելքի ազատություններին։ Էդ որ ասում են, թե վերացվել են մուտքի եւ ելքի արհեստական մենաշնորհները, բա սրանից տարիներ առաջ բենզինի գնի մասին էին խոսում, որ էս ի՞նչ է, բենզինը 2-3 սուբյեկտ է, ի՞նչ է կատարվում այդ շուկայում։ Բենզինի գինն իջե՞լ է, որ շուկաներում այս, այս պրոցեսները կան։ Սա՝ մեկ։ Երկրորդը՝ շուկա մուտք եւ ելք։ Շուկա ոչ միայն պետք է մտնես, պետք է դուրս գաս։ Ի՞նչ է նշանակում դուրս գալ. նշանակում է, որ քո բիզնեսը ողջամիտ գնով կարող ես վաճառել։ Եղե՞լ է տենց տրանսֆորմացիա, որ  բիզնեսներ են վաճառել, նոր խաղացողներ են մտել եւ հենց պետական ծախսերի թերի կատարումը մեկ անգամ եւս ապացուցում է, որ այդ իգրոկները չկան, չեն առաջանում եւ պատասխանը եղել է, որ այդ երկու-երեք խոշոր խաղացողներն են, նորերը չեն գալիս։ Այսինքն՝ նոր ինվեստիցիա բիզնեսի մեջ չի կատարվում։ Բերեք թվերով նայենք, էլի։ Զարմացած նայում են։ Եկեք հասկանանք, թե որ ոլորտում ինչ նոր խաղացողներ են գտել, որպեսզի հասկանանք, թե որտեղ ինչ է կատարվում։

Մենք մեր հանձնաժողովում քննարկեցինք ատոմակայանի վարկի հարցը՝ 270 մլն պլյուս 30 մլն։ Հրավիրեցինք ատոմակայանի տնօրենին, եկավ տարածքային կառավարման նախարարի տեղակալն այդ գծով եւ ի՞նչ էր պատասխանը. այս վարկը 2 տարով հետաձգել են, որովհետեւ ճիշտ չի պլանավորվել։ Անցել է 1,5, տարի, ի՞նչ է նշանակում՝ ճիշտ չի պլանավորվել։ Դա պատասխան չէ, եւ դրա պատճառով մենք միլիոններ ենք վճարում «Ռոսատոմսերվիս»-ին։ Սա լա՞վ է, թե՞ վատ, արդյունավետ աշխատանքի արդյունք է, թե՞ չէ։ Եվ սրա հետ կապված՝ ես հստակ եմ ասում, որ նաեւ ազնիվ կլինի, որպեսզի այս քննարկումների ժամանակ ասեք, որ այսինչ ոլորտում մենք պրոբլեմներ ունենք։ Ի՞նչ է, Կառավարության բոլոր ոլորտներում գերազանց աշխատո՞ւմ են պետական կառավարման պաշտոնյաները։ Մի ոլորտ չկա՞, որ գան ասեն՝ այս ոլորտում այսինչ պատճառով պրոբլեմ կա։ Եթե չկա, սա շատ տարօրինակ է։ Տենց երկիր չկա, որ տարբեր ոլորտներում պետական կառավարման համակարգի արդյունավետությունը ցածր լինի։ Իսկ ես արձանագրում եմ, որ ոչ թե միջին, այլ միջինից ցածր է այսօր։ Մտեք, տեսեք, թե պետական կառավարման համակարգում ի՞նչ կոնստրուկցիա ունենք։ Ես միայն շեշտադրում չեմ անում միավորված սուպերնախարարությունների վրա։ Եվ հիշեք, սրա մասին շատ եմ ասել, որ նախարարը չի կարող 5-6 ոլորտի համար քաղաքական պատասխանատվություն կրել, բացառված է։ Դրա համար, երբ հրավիրում ենք ԱԺ, գալիս են տեղակալները եւ նախարարը չի խորացել, մինչեւ վերջ չի տիրապետում այդ ոլորտին, ո՞նց է կրելու քաղաքական պատասխանատվություն։ Այդ դեպքում բերեք նախարարի տեղակալների վրա դնենք նաեւ քաղաքական պատասխանատվության ինստիտուտը։ Ես կարծում եմ՝ պետք է սրանց վրա ուշադրություն դարձնենք։

Երկար ժամանակ մենք խոսում ենք, այստեղ հնչեց լեռնամետալուրգիա եւ այլն, նորից եմ կրկնում, մեկը մեկի հաշվին չէ։ Մենք արդեն 5 տարի եւ ավելի չենք կարողանում Հայաստանում մաքուր պղնձի արտադրություն դնել։ Խնդիրը միայն պղնձի մեջ չէ։ Խնդիրը նրա մեջ է, որ հավելյալ արդյունքը ստեղծվի Հայաստանում։ Երբ արդեն 10-րդ անգամ հարցնում եմ էկոնոմիկայի տարբեր նախարարների, հայտնի ինչ-որ պատճառներ են ասում։ Ընդունենք՝ ներդրող է եկել, ձեզանից մեկը գիտի՞, թե նա ուր պետք է գնա եւ տեղյա՞կ եք, էդ անալիզը կա՞, որ այդքան ներդրող է եկել, այսքան պատասխան է ստացել, թե չի ստացել։ Այստեղ ասում էին, որ հասցե կա, թե ո՞ւր գնան։ Մի հատ այդ հասցեն ասեք, էլի։ Այդ հասցեն որտեղ է, որ ներդրողները գալիս են, զանգահարում են, նամակներ են գրում, դժգոհում են, այդ հասցեն մեզ ասեք, մենք գնանք եւ տեսնենք, թե ներդրողների հետ ինչ է կատարվում։

Գիտության մասին խոսեցինք։ Ի վերուստ, եթե միջազգային շուկայում գին կա, մի ապրանք իր գին ունի, եթե այդ գնից 10 անգամ քիչ փող ես դու դնում, ի՞նչ ես ստանալու։ Այստեղ նշվեցին 2-3 կարեւորագույն ուղղությունները, ոը միջազգային արենայում փայլատակելու են, որ, ասենք՝ այս ոլորտում ներդնում ենք ամբողջ ներուժը, որպեսզի արդյունքներ ստանանք։ Թե՞ չասվեց դրա մասին։ Որո՞նք են այդ 2-3 ոլորտները։ Ի՞նչ է, մենք այստեղ ասում ենք՝ բյուջետային գործընթացը կազմակերպված է այսպես, որո՞նք են այդ ոլորտները։ Բերեք ասեք, որպեսզի գիտության այսինչ ոլորտում դնենք, որ Հայաստանը, ասենք՝ սպորտի բնագավառում է ունենում չեմպիոններ, բերեք, էստեղ ներկայացրեք, որ հասկանանք եւ հաջորդ տարվա բյուջեն քննարկելիս մենք հասկանանք, թե ինչ է լինում։

Ամփոփելով ելույթս՝ ես գալիս եմ այն եզրակացության, իհարկե, հարցերը շատ են, մի բանի մասին էլ ասեմ ու ամփոփեմ։ ԿԲ նախագահն էլ շեշտադրեց, որ սպառողական վարկերի ծավալն այնքան մեծացել է այս հեղափոխությունից հետո, բայց մարդկանց եկամուտները չեն մեծացել։ Այսինքն՝ ի՞նչ է կատարվում։ Այդ վարկերի աճը բերելու է նրան եւ մտահոգում է նրանց, որ ավելի ու ավելի շատ են պարտքերի տակ մնալու։ Այսինքն՝ եկամուտը չի աճում, սպառողական վարկերն աճում են։ Հետո պարզ չի լինելու՝ ինչի՞ հաշվին է։ Սա գոնե ԿԲ-ի պաշտոնական ներկայացումն էր, որ ասվեց։ Ես չեմ էլ ուզում հնչեցել, որ ամեն ընտանիքում արդեն 3 վարկ կա, 3 միավոր վարկ կա։ Սա մենք պետք է ուշադիր նայենք, որովհետեւ մարդիկ չեն կարողանում ազատագրվել այդ վարկերից։

Ամփոփելով՝ պետք է ասեմ, որ մենք մեր դիրքորոշումը հայտնել ենք։ «Բարգավաճ Հայաստանը», բնականաբար, չի կիսում այս բյուջեի իրականացման քաղաքական պատասխանատվությունը, բնականաբար, չի էլ կարող կիսել եւ մենք, միանշանակ, դեմ ենք քվեարկելու այս բյուջեի նախագծին։ Շնորհակալություն։

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Ընդմիջում։


Ժամը 16:30

ՆԱԽԱԳԱՀՈՒՄ Է ՀՀ ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎԻ ՆԱԽԱԳԱՀ ԱՐԱՐԱՏ ՄԻՐԶՈՅԱՆԸ
 

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, խնդրում եմ զբաղեցնել տեղերը: Շարունակում ենք 2020 թվականի պետական բյուջեի նախագծի քննարկումը, եւ խմբակցությունների անունից ելույթների փուլում ենք: «Իմ քայլը» պատգամավորական խմբակցության անունից ելույթ կունենա Բաբկեն Թունյանը: Դահլիճում խնդրում եմ լռություն: Բոլորդ զբաղեցրեք ձեր տեղերը, հարգելի պատգամավորներ եւ Կառավարության անդամներ:

Բ.ԹՈՒՆՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ ես, իրոք չէի ցանկանա, որ այս կարեւոր փաստաթղթի քննարկումը վերածեինք կրկին մեր ընդդիմադիր գործընկերների հետ մեկս մյուսի դիտարկումներին պատասխանելու հնարավորության, բայց, էլի, ստիպված եմ շատ արագ մի քանի կետերի վրայով անցնել:

Նախ` «Լուսավոր Հայաստան» խմբակցությանը: Տիկին Թանդիլյանն այստեղ չէ: Նշում եք, որ «Լուսավոր Հայաստան»-ը լիբերալ ուժ է, բայց սոցիալական կոմպոնենտի մասին պետք չէ մոռանալ: Իհարկե, պետք չէ, բայց երբ ձեր բերած նախագծերն ու ձեր քվեարկությունները նայում ենք, դուք, մեղմ ասած, ընդհանրապես, լիբերալ ուժ չեք: Հետո, այնպիսի ձեւակերպումներ եւ արտահայտություններ կամ տվյալներ են հնչում, որոնք, ընդհանրապես իրականության հետ կապ չունեն: Օրինակ` հանքարդյունաբերության կշռի նվազումը պայմանավորում եք Ամուլսարի ոսկու հանքով, բայց Ամուլսարի ոսկու հանքը ոչ աշխատել է, այսինքն` ոչ արտադրանք է տվել, ոչ էլ տալիս է, այսինքն` դա, ընդհանրապես, այդ թեմայի հետ կապ չունի:

Կապիտալ ծախսերի մասին, թե՛ դուք եք խոսում, թե՛ ԲՀԿ մեր գործընկերներն են խոսում, թե՛ մենք ենք խոսում, իհարկե, այդ խնդիրը կա: Ամբողջությամբ չենք կատարել, բայց այդտեղ էլ պետք է հասկանանք, թե դրա պատճառը ո՞րն է, նախկինում, որ կատարվել են, ինչպե՞ս են կատարվել: Որ լիարժեք պատկերացնենք՝ ինչպե՞ս են կատարել, կարող եք գնալ Հյուսիս-Հարավ մայրուղու Նորագավիթի կողմից սկսվող ճանապարհի սկիզբը, նայել բետոնի որակը, եւ կհասկանաք՝ ո՞նց են կատարվել: Բա, եթե մարդիկ դրա մեջ փող են ունեցել, բնական է, որ այդ ծախսերն ամբողջությամբ, դեռ մի բան էլ ավելի կկատարվեին, եւ եթե հիմա եղած նույն աշխատանքը շատ ավելի փոքր գումարով է կատարվում, այնտեղ ավելցուկային միջոցներ են ավելանում, բնական է, որ կլինեն գումարներ, որոնք չեն ծախսվի:

Կամ, ասում եք, պրն Մելքումյանը հիշատակեց, ասում է` ներդրողը գիտի՞, թե ուր գնա: Այս թեման արդեն մի քանի անգամ քննարկել ենք, թե՛ հանձնաժողովի նիստում ենք քննարկել, թե՛ այստեղ, առիթն օգտագործելով՝ ես մեկ անգամ էլ ասեմ. փոքր ներդրողների մասին է խոսքը, կարող են դիմել էկոնոմիկայի նախարարություն, Արամ Վարդանյանին: Հեռախոսահամարը` 011-597-109, 091-010-808: Այս թիվը մեկ անգամ էլ է հնչել, առիթն օգտագործելով՝ մեկ անգամ էլ եմ հնչեցնում:

Ասում եք` դուրս եկեք փողոց եւ հարցրեք` բան փոխվե՞լ է, թե՞ ոչ: Իմ կարծիքով, մենք բոլորս էլ մեր մասով այդ գործն ամեն օր անում ենք, եւ այդ փոխվելն ամեն մեկը սուբյեկտիվ է դատում, բայց ի՞նչն է հետաքրքիր. դուք խնդիրների մի ամբողջ շարան եք թվարկում, որոնք մի 10-15 տարվա վատ գործունեության արդյունք են: Ես ձեզ առաջարկում եմ՝ մի հատ նայեք, տեսեք, թե էդ վերջին 10-15 տարում մենք որտեղ ենք եղել, դուք որտեղ եք եղել: Որ նայում ենք, այդ ամբողջ ժամանակահատվածի, երեւի, 1/3-ը, առնվազն, դուք որոշում կայացնողների մեջ եք եղել, եւ այսօր, եթե մենք ունենք վատ ճանապարհներ, մենք ունենք վատ կրթություն, մենք ունենք ոչ լավ ճանապարհային նշաններ կամ վատ ճանապարհներ, այդ ամենը, բնական է, որ մի օրում չի փոխվի, բայց դրա մասին խոսելիս կխնդրեի նաեւ ձեր արածն ու չարածը նույնպես հիշատակել: Կամ, օրինակ` այնպես եք ներկայացնում, որ մենք ամեն ինչը ձախողում ենք:

Հիմա, ես նայում էի, ընդհանուր, պատգամավորների կողմից բյուջեում փոփոխություններ կատարելու այդ ամբողջ փաթեթը գնահատված է 216 միլիարդ դրամ: Ես խնդրեցի պրն Ջանջուղազյանին, ինձ թվերը տվեց: Ուրեմն, 94.4 միլիարդ դրամի առաջարկներ ներկայացրել է «Լուսավոր Հայաստան» խմբակցությունը, 38.5 միլիարդ դրամի առաջարկներ ներկայացրել է ԲՀԿ-ն, եւ միայն Միքայել Մելքումյանի առաջարկները գնահատվում են 77.2 միլիարդ դրամ: Մենք, ընդամենը, 3 միլիարդ դրամ էինք ուզում, մի քանի անգամ այդ մասին հիշատակեցիք:

Հիմա, եթե 216 մլրդ դրամի ձեր առաջարկներն ընդունվեն, պետք է պետական բյուջեն կամ այդքան ավելի գտնի փող կամ ինչ-որ տեղի հաշվին կրճատի: Բա, եթե բյուջեում այդքան վատ վիճակ է, տնտեսության մեջ ոչ մի դրական բան չի կատարվում, դուք այդ 216 միլիարդը ո՞նց եք ուզում: Բայց, էլի եմ ասում, ամեն դեպքում, ես շնորհակալություն են հայտնում այն բոլոր քննադատությունների համար ու էդ կատարված աշխատանքի համար, որովհետեւ կարող է՝ շատ բաների հետ համաձայն չլինենք, բայց այդ ամեն ինչը պետք է, այսպես թե այնպես, կատարվի: Չեք կարող դուք մեր առաջարկների հետ ամբողջությամբ համաձայն լինել, մենք` ձեր: Ավելին ասեմ, ուղիղ մեկ տարի առաջ, երեւի, 1-2 օրվա շեղում կլինի, ես հիշում եմ,  որ ես գրեցի, որ առաջադրվել եմ պատգամավորության թեկնածու «Իմ քայլը» խմբակցության ցուցակում: Այդ պահին ես չէի պատկերացնում, որ երբեւէ կգամ եւ այստեղ կոչ կանեմ քվեարկել բյուջեի օգտին: Բայց հիմա, որ ես մեկ-մեկ նայում եմ՝ մենք այս ընթացքում ի՞նչ ենք արել, ի՞նչ աշխատանք ենք կատարել, եւ մեկ-մեկ նայում եմ, որ մարդիկ կան, որ այդ ընթացքում, մինչեւ այդ պահն ինչ են արել եւ մեր խոսելու տարբերությունը, ինձ մոտ այնպիսի տպավորություն է, որ մեր երկրի տնտեսական խնդիրների մեծագույն մասի պատճառը ես եմ, այդ թվում նաեւ՝ իմ գործընկերները:

Ես խնդրում եմ՝ եկեք այդ մեղադրական տոնից դուրս գանք, եւ ամեն ինչ չփորձենք մենակ վատ գույներով ներկայացնել:

Իսկ ինչ վերաբերում է բյուջեի նախագծին, հանձնաժողովներում մանրամասն քննարկել ենք, այդ թվում նաեւ՝ նախնական քննարկումների ժամանակ, հատուկ ուզում եմ շնորհակալություն հայտնել բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարար Հակոբ Արշակյանին, որովհետեւ շատ էֆեկտիվ աշխատել ենք, էկոնոմիկայի նախարարության հետ՝ նույնպես: Հատուկ տիկին Թանդիլյանին ուզում եմ շնորհակալություն հայտնել այդ քննարկումները կազմակերպելու համար, ու Կառավարությանը եւ ուզում եմ, ընդամենը, մի բան հիշեցնել, որ մենք եւ՛ գործընկերներ ենք, նկատի ունեմ մեր խմբակցության պատգամավորներին, եւ ինչ-որ տեղ նաեւ ձեր քննադատներն ենք, որովհետեւ տեղեր կան, որ շատ խնդիրներ գալիս են եւ մեզ մոտ են երեւան գալիս, եւ խնդրում եմ այնպես անել, որ ձեր աշխատանքի արդյունքն ավելի չափելի լինի, այդ չափորոշիչների հարցում մենք, իսկապես, նորմալ աշխատենք, որովհետեւ ԱԺ-ը, անկախ նրանից, թե ով  այստեղ մեծամասնություն կլինի, ով չի լինի, ինստիտուցիոնալ կառույց է, եւ եթե անգամ նախորդ գումարման ԱԺ-ների հետ ինչ-որ պայմանավորվածություններ եղել են, օրինակ` ծրագրային չափորոշիչների առումով, ճիշտ կլինի, որ դրանք, առնվազն, հիմա չվերանան, որովհետեւ այդ ամեն ինչը մեզ թույլ է տալու պատկերացում կազմել, թե ինչքանով այդ ծրագիրն իրականություն դարձավ:

Եվ, վերջապես, տնտեսական հեղափոխության մասին. 4.9 տոկոս հեղափոխակա՞ն  աճ է, թե՞ հեղափոխական աճ չէ: Գիտեք, այդտեղ կարելի էր ըստ ցանկության գրել 10 կամ 14 տոկոս, բայց եթե 14 տոկոս գրեինք, պետք է 14 տոկոսին էլ համարժեք հարկեր հավաքվեին, եւ այդ դեպքում, ես համոզված եմ, որ քննադատություններ կհնչեին, որ պետությունը բիզնեսից բոլոր փողերը, կոպիտ ասած, քաշում է: Գրվել է ամենաիրատեսական չեմ ուզում ասել, որովհետեւ այդ բառն էլ արդեն քննադատության արժանացավ, ամենազգուշավոր սցենարն է գրվել, եւ ես համոզված եմ, որ եկող տարի տնտեսական աճը շատ ավելի բարձր է լինելու, քան նախատեսված 4.9 տոկոսը, ինչպես որ 2019 թվականին եղավ: Համոզված եմ նաեւ, որ այդ աճի կառուցվածքը գնալով բարելավվելու է, եւ տնտեսական հեղափոխությունն էլ մեզ համար ոչ միայն ցուցանիշներն են, այլեւ կառավարման կամ տնտեսվարողների վարքագծի կամ հարաբերությունների այն որակն է, որի սկիզբը մենք արդեն շուտվանից դրել ենք: Շուտվանից, նկատի ունեմ` 1-1.5 տարի առաջ:

Կոչ եմ անում բոլոր գործընկերներիս կողմ քվեարկել բյուջեի նախագծին: Ընթացքում, բնական է, կլինի ճշտումների, փոփոխությունների կարիք, եթե պետք լինի, դրանց կգնանք, բայց ես ուզում եմ, որ հետագա աշխատանքներում որեւէ մեկս կաշկանդված չլինենք մեր արտահայտած դիրքորոշումներով, որովհետեւ, եթե այնպես լինի, որ եթե մեր առաջարկները չընդունվեն, ուրեմն ամեն ինչ վատ է, ուրեմն այս ԱԺ-ում, ընդհանրապես, որեւէ առաջարկ եւ օրենքի նախագիծ չպետք է ընդունվեր: Ես կոչ եմ անում, որ մենք իրար հետ բարեկամաբար, կառուցողական աշխատենք: Շնորհակալություն:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Շնորհակալություն: ԱԺ նախագահի արտահերթ ելույթով հանդես կգամ ես:

Մեծարգո պրն վարչապետ, հարգելի պատգամավորներ, հարգելի Կառավարության անդամներ, եթե ես բնութագրեի Կառավարության սկզբունքները կամ դեւիզը, որով առաջնորդվում է Կառավարությունն իր տնտեսական քաղաքականությունն իրականացնելիս, ես պիտի մեջբերեի 2 բառ` մասնակցայնություն եւ ներառականություն: Իմ ընկալմամբ` առնվազն, հենց այս 2 բառերով է առաջնորդվում Կառավարությունը:

Հայցում եմ ձեր ներողամտությունը, բայց ավելի մանրամասն այս մասին խոսելու համար ես պետք է հղում անեմ այս ամբիոնից ունեցած իմ իսկ սեփական ելույթին Կառավարության ծրագիրը ներկայացնելիս: Ավելի ճիշտ, ոչ թե պետք է հղում անեմ, այլ շարունակեմ այն մտքերը, որոնք հնչեցրել եմ այն ժամանակ:

Գուցե, կմտաբերեք, ես այն ժամանակ խոսում էի այն մասին, որ դարերով այլ պետության, օտարի լծի տակ լինելու հանգամանքի բերումով, ապա անկախ պետականության վերականգման ժամանակ, այնուամենայնիվ, կոռուպցիայի, թալանի եւ այլ հանգամանքների բերումով, ՀՀ քաղաքացին օտարված էր պետությունից, իրեն այդ պետության սեփականատեր չէր զգում, հետեւաբար՝ չէր հասկանում հարկեր վճարելու իմաստը, որովհետեւ չէր տեսնում, թե այդ հարկերն ինչպես են իրեն հետ գալիս: Ես մի քիչ պարզունակ, ձեր թույլտվությամբ, ներկայացրեցի իրողությունները, բայց, միով բանիվ, սրանք էին այն օբյեկտիվ պատճառները, որոնք բերել էին այն վիճակին, որը  կար:

Եվ հիմա, իբրեւ Կառավարության հիմնական մարտահրավեր, ես հարցնում էի, այսպես, հռետորական հարցադրում էի անում. կհաջողվի Կառավարությանը փոխել այս վերաբերմունքը, ուրեմն` կհաջողի Կառավարությունը: Եվ հիմա, ամիսներ անց, իսկ հեղափոխությունից արդեն 1.5 տարի անց, թերեւս, իսկապես, ժամանակն է, որ ոչ թե մեկնաբանություններ անենք, այլ թողնենք, որ թվերը խոսեն: Այո, իսկապես, եկել է թվերի խոսելու ժամանակը: Այս առումով՝ ես ուզում եմ ձեզ հետ միասին թերթել պետական բյուջեի նախագիծն ու որոշ մեջբերումներ անել:

Ի՞նչ ենք մենք կարդում հենց եկամուտների մասով: 2020 թվականի նախատեսվող պետական բյուջեի եկամուտը շուրջ 1.7 տրիլիոն դրամ է: Այսպիսի բան երբեք չի եղել: Ես ուզում եմ ձեզ հիշեցնել, որ 2017 թվականի՝ նախահեղափոխական տարվա փաստացի համադրելի ցուցանիշը եկամուտների 1.2 տրիլիոն էր, եւ 2018-ի համադրելի փաստացի ցուցանիշը՝ 1.3 տրիլիոն` 1 տրիլիոն 341 միլիարդ: Այսինքն` մենք նախահեղափոխական շրջանից միայն եկամուտների մասով, իսկ եկամուտների մեջ, իհարկե, առյուծի բաժինը, գերակշիռ մեծամասնությունը հենց հարկերն ու տուրքերն են, եւ այստեղ միայն մենք ունենք շուրջ 500 միլիարդ դրամի տարբերություն: Ի՞նչ է սա, եթե ոչ շատ շոշափելի, շատ ապացուցելի վկայություն այն բանի, որ քաղաքացիները մասնակցում են երկրի տնտեսությանը, քաղաքացիները հավատում են տնտեսական աճին, քաղաքացիները հավատում են պետությանը եւ պետական ինստիտուտներին: Համաձայնվեք, միայն վարչարարության բարելավմամբ հնարավոր չէ՝ այսքան տարիների ընթացքում ապահովել եկամուտների այսպիսի աճ: Սա արդյո՞ք սահմանն է: Իհարկե, ոչ: Իհարկե, միշտ կա ավելացնելու տեղ եւ՛ վստահության ավելացման առումով, եւ՛ վարչարարության, եւ՛ զանազան գործիքների, եւ ես ուրախ եմ, որ տառացիորեն օրեր առաջ վարչապետը խոսեց նաեւ կանխիկի շրջանառության նվազեցման մասին: Անշուշտ, սա էլ է գալու համալրելու եկամուտների հավաքագրման ցուցանիշի բարձրացումը, բայց, մեծ հաշվով, այստեղ հոգեբանական ֆունդամենտ կա, եւ այդ հոգեբանական ֆունդամենտը հետեւյալն է. քաղաքացին հավատում է պետությանը, քաղաքացին հավատում է տնտեսական աճին եւ մասնակցելու է տնտեսական աճին:

Ի՞նչ է մնում այս պայմաններում շարունակել անել Կառավարությանը: Կրկին ես մի փոքր պարզունակ կներկայացնեմ, որովհետեւ, իհարկե, բազմաթիվ մանրաթելերով ամեն ինչ իրար հետ կապված է իհարկե, ավելի բարդ եւ համալիր է խնդիրը, բայց, եթե պարզ ասեմ, 2 բան պիտի շարունակի Կառավարությունն անել. ավելացնել սոցիալական ծախսերը, որ իր վճարած հարկից քաղաքացին տեսնի` ինչպես է հետ գալիս իրեն շատ շոշափելի կերպով եւ ավելացնի երկարաժամկետ ներդրումները, այն է` իմ ընկալմամբ՝ կապիտալ ծախսերը, այն է՝ առաջին հերթին` ենթակառուցվածքների զարգացումը: Եվ առաջարկում եմ կրկին թերթել պետական բյուջեի նախագիծը եւ տեսնել, թե այս առումով ինչպիսի ցուցանիշներ ունենք:

Առողջապահության նախարարության կողմից իրականացվող ծրագրերի առումով միայն մենք 2020 թվականի համար նախատեսում ենք ավելացնել 20 մլրդ դրամ, սա բյուջեում չի ամբողջը, ամբողջը 106, 109-ն է` ավելացումը 2019-ի փաստացի, ճշտված բյուջեի նկատմամբ` 20 մլրդ դրամ՝ միայն առողջապահությունով: Սա, իհարկե, վերաբերում է տարբեր ծրագրերի, բայց, օրինակ` «Սոցիալապես անապահով եւ առանձին խմբերի համար բժշկական օգնություն» ծրագրով` միայն 8.5 մլրդ դրամ ավելի, քան 2019 թվականին: Հասկանում եք, չէ՞, որ սրանք ահռելի թվեր են:

Սոցիալական ոլորտը նայենք: Ուրեմն, աշխատանքի եւ սոցիալական ապահովության նախարարության կողմից իրականացվող ծրագրերի ամբողջ ծախսերը շուրջ 500 միլիարդ դրամ են` 492, եւ սա 2019-ի հաստատված մակարդակից ավել է շուրջ 48 միլիարդ դրամով: Այստեղ են մինչեւ 2 տարեկան երեխայի խնամքի նպաստը, երեխայի ծննդյան միանվագ նպաստը, բնակարանային ապահովման ծրագիրը, ի դեպ, երկրաշարժի հետեւանքով անօթեւան մնացած ընտանիքների բնակարանային ապահովումը: Միայն 2020 թվականին համար նախատեսվում է 457 ընտանիքի անհրաժեշտ գումարի չափով վաուչերների տրամադրումը: Սա՝ միայն 2020 թվականի համար միայն այս ծրագրով: Հիշում ենք, որ երկրաշարժը տեղի է ունեցել 30 տարի առաջ:

Կենսաթոշակային ապահովության ծրագիրն է այստեղ: Ընդ որում, ես նշում եմ այն խոշոր մասերը, որտեղ էական տարբերություն կա 2019-ի նկատմամբ, իսկ, գուցե, մենք թերթենք եւ տեսնենք՝ որտե՞ղ 1 մլրդ, 5 մլրդ տարբերություն կա 2019-ի նկատմամբ, բայց առավել հանգամանալից հետազոտությունը ցույց է տալիս, որ արդեն 2019-ին 2018-ի համեմատ էական տարբերություն է եղել: Հիմա, մեկ-երկու պայմանական թիվ ասեմ, օրինակ` որեւէ ծրագրով 20 մլրդ-ով 2019-ին է ավելացել 2018-ի նկատմամբ, եւ հիմա ավելացվում է այս ուղղությունով, այս ծրագրով, ասենք՝ եւս 4-5 մլրդ: Բայց հիմա, երբ մեջբերում եմ, ես մեջբերում եմ միայն այն ծրագրերը, որտեղ նախատեսված է 2020-ին ավելացնել:

Կրթությունը. կրթության եւ գիտության ուղղությամբ արվող ծրագրերի աճը 20 թվականին լինելու է շուրջ 18 մլրդ դրամ: Ես համաձայն եմ բազմաթիվ գործընկերների այն դիտարկումներին, ովքեր առաջարկում են կրթության վրա արվող ծախսը դիտարկել ոչ թե որպես սոցիալական ծախս, այլ որպես երկարաժամկետ ներդրում: Այո, միանշանակ, բայց այստեղ մենք մեծ անելիքներ ունենք, որովհետեւ կարող է ստացվել, որ մենք գումարներ ավելացնենք, բայց դրանք դառնան մի կաթիլ ծով օվկիանոսում եւ արդյունքի չբերեն: Համաձայնեք, չարժե ավելացնել փողն այն պայմաններում, երբ որեւէ ինստիտուտում հաստատվում են գիտական թեմաներ, որոնք, ընդհանրապես, արդիական չեն եւ տնտեսության արդիականացման եւ հետագա հոսքեր ապահովելու առումով՝ կոնտեքստից կտրված, մաքուր գրասենյակային գիտություն են:

Ես հիշում եմ, որ 2005 թվականին, երբ ես էի պաշտպանում թեկնածուական ատենախոսություն, զուգահեռաբար հաստատվում էին թեմաներ, որոնք մոտավորապես հնչում էին այսպես. «67-80 թվականների իքս կոլեկտիվ տնտեսության տեխնոպարկը,,,» չգիտեմ ինչ,: Ի՞նչ էր դա տալու ՀՀ զարգացմանը, այդպես էլ չեմ հասկանում: Այնպես որ, ես առաջարկում եմ, այո, կրթության եւ գիտության ոլորտում լուրջ, էական ներդրումներ են պետք, բայց մենք կառուցվածքային եւ բովանդակային փոփոխություններ պետք է անենք, եւ հետո նոր կարողանանք անհրաժեշտ գումարներն այդտեղ ուղղել:

Ես ասացի, որ Կառավարությանը 2 բան է պետք անել եկամուտներ ապահովելուց հետո: Նախ` սոցիալական ծախսերն ավելացնել, որպեսզի կարճաժամկետ մարդիկ շոշափելի զգան, իրենք ավելացնում են ներառականությունը, իրենք մուծում են հարկերը, տեսնում են, որ դա անմիջապես, այդ տարում հետ է գալիս, բայց նաեւ կա երկրորդ գործառույթը` երկարաժամկետ ենթակառուցվածքների զարգացում, կապիտալ ներդրումներ, եւ այստեղ մենք պետք է նայենք ենթակառուցվածքներին: Կարծում եմ` ակնհայտ է, նույնիսկ սոցիալական ցանցերում կարող եք տեսնել ամեն օր գրառումներ այն մասին, թե ինչպիսի աննախադեպ ճանապարհաշինարարություն է ընթանում, եւ ես ուզում եմ ասել, որ այս տեմպը Կառավարությունը մտադիր է պահպանել եւ ավելացնել: Նայեք, օրինակ` միջպետական եւ հանրապետական նշանակության ավտոճանապարհների բարելավման եւ անվտանգ երթեւեկության ծառայությունների գծով հատկացվելու է 10 մլրդ դրամ` մի փոքր ավելի, քան 2019-ին, իսկ, օրինակ` պետական նշանակության ավտոճանապարհների հիմնանորոգման գծով` 22 մլրդ դրամ՝ 2019-ին հաստատված 9 մլրդ-ի ուղղությամբ:

Ժամանակս սպառվում է, ես փորձեցի, էսպես, ծաղկաքաղ արած որոշ ցուցանիշներ բերել այն մտադրությամբ, որպեսզի բոլոր նրանք, ովքեր կարծում են, որ լավատեսական տրամադրությունները, ներառականությունը, կոռուպցիայի դեմ պայքարը, ի վերջո, չեն վերածվում եւ չեն արտացոլվում կոնկրետ թվերի տեսքով եւ մարդկանց հետ չեն գալիս, այդ բոլոր մտահոգությունները տեղին չեն: Իսկապես, մեկնաբանություններն ավելորդ են, խոսում են թվերը, խնդրում եմ կարդացեք: Սա նշանակում է արդյո՞ք, որ մենք տեղ ենք հասել եւ ունենք մեր երազանքների բյուջեն: Իհարկե, ոչ, երբեք ոչ, եւ այդպիսի բան երբեք չի կարող լինել, բայց սա շատ շոշափելի, սա շատ վառ ապացույց է այն բանի, որ մեր գնացքը ճիշտ ռելսերի վրա ենք դրել եւ մենք ընթանում ենք ճիշտ ուղղությամբ: Ես պետք է մեզ` բոլորիս մաղթեմ հաջողություններ այս ընթացքի մեջ: Շնորհակալություն:

Հարգելի գործընկերներ, մտքերի փոխանակությունն ավարտվեց: Եզրափակիչ ելույթի համար ձայնը տրվում է ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանին: Պրն վարչապետ, մինչեւ 30 րոպե ժամանակ է հատկացված:

Ն.ՓԱՇԻՆՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ: Ազգային ժողովի մեծարգո նախագահ, Ազգային ժողովի մեծարգո պատգամավորներ, Կառավարության մեծարգո անդամներ, 2020 թվականի պետական բյուջեի նախագծի այս փուլի եզրափակիչ խոսքում ուզում եմ անդրադառնալ երկու, այսպես ասած, օդից կախված հարցադրման:

Հարցադրում առաջին. արդյո՞ք 2020 թվականի բյուջեն` նախագիծը, հեղափոխական բյուջե է:

Երկրորդը. իսկ ե՞րբ են մարդիկ փոփոխություն զգալու իրենց կյանքում:

Հիմա, արդյո՞ք այս բյուջեն հեղափոխական է: 2018 թվականին, հեղափոխության շրջանում, երբ ես դեռեւս ՀՀ վարչապետ չէի, հրապարակային հայտարարել եմ, որ 1-2 տարվա ընթացքում Հայաստանի Հանրապետության բյուջեն կարող է կամ պետք է ավելանա 30-35 տոկոսով: Սա եղել է հեղափոխության կարգախոսներից մեկը կամ խոստումներից մեկը: Հիմա, 2020 թվականի պետական բյուջեի նախագծում 2018 թ. եկամտային մասը գերազանցում է 27.4 տոկոսով: Եթե սրան գումարում ենք նաեւ 2018 թ. ընթացքում բյուջեի գերակատարման ցուցանիշները, որոնք արդեն 62 մլրդ-ով գերակատարված են, ես արդեն փաստացիի մասին եմ խոսում, եւ ոչ մի տեղ հաշվառված չեն, ուրեմն բյուջեի համախառն աճը կազմում է 33 տոկոս: Եթե սրան ավելացնում ենք այն բյուջետային կորուստները, որ մենք մեր որոշումների արդյունքում ունեցել ենք Հարկային օրենսգրքի փոփոխության արդյունքում, կուտակային պարտադիր կենսաթոշակների արդյունքում, այսինքն` մենք պետք է բյուջեի այդ փողերը հավաքեինք, բայց կամավոր հրաժարվել ենք այդ փողերից, մեր աճն արդեն կազմում է ավելի քան 35 տոկոս:

Սա ուղիղ պատասխան է այն հարցին, թե արդյո՞ք այս բյուջեն հեղափոխական է: Այո, այս բյուջեն հեղափոխական է, որովհետեւ ճշգրիտ իրագործումն է այն խոստման, ոչ թե նախընտրական, այլ նախահեղափոխական խոստման, որ ես անձամբ հնչեցրել եմ:

Էլ ի՞նչ կա հեղափոխական: 2020թ. նախատեսված կապիտալ ծախսերը 2018-ի փաստացի ցուցանիշի նկատմամբ ավելի են 135.1 տոկոսով, այսինքն` այլ կերպ, քան հեղափոխական, սա չի կարելի անվանել, ընդ որում, տեմպի առումով շատ կարեւոր է արձանագրել մի բան. ես եկամտային աճի մասին խոսեցի, նախկինում` հեղափոխությունից առաջ, եկամտային մասի մեր միջին վիճակագրական աճը եղել է 7 տոկոս: Մենք այս տեմպը կրկնապատկել ենք: Այսինքն` եթե այս ցուցանիշը հաշվի ենք առնում, նույնիսկ այն պլանավորվածը, մեր բյուջեի միջին տարեկան աճը կազմում է 14 տոկոս` նախկին 7 տոկոսի փոխարեն: Բա, հեղափոխությունը պոզով-պոչո՞վ է լինում:

Ուրեմն, 2020 թվականի ընթացքում ճանապարհների կառուցման, նորոգման, հիմնանորոգման համար 2020 թ. բյուջեով նախատեսվում է այնքան գումար, ինչքան 2015, 2016, 2017 թվականների բյուջեներով՝ միասին վերցրած: Բա, հեղափոխությունն ուրիշ ո՞նց է լինում:

Բնակարանային շինարարության, կոմունալ ծառայությունների բնագավառներում 2018 թ.-ի ցուցանիշի նկատմամբ աճը նախատեսվում է 120 տոկոս: Աշխարհի շատ տեղերո՞ւմ եք պատմության մեջ տեսել, որ բյուջեում խոսեն 100, 110, 125, տո, ընդհուպ 40, հեսա կշարունակենք, տոկոսի մասին: Բա հեղափոխությունն ուրիշ կերպ ո՞նց է լինում:

Առողջապահության ոլորտի ծախսերը 2018 թվականի նկատմամբ աճել են 39.5 տոկոսով:

Կրթությանն ուղղված ծախսերն աճել են 34 տոկոսով, աշխատանքի եւ սոցիալական բլոկում «Սոցիալական նպաստներ եւ կենսաթոշակներ» հոդվածով նախատեսված ծախսը 2018 թվականի նկատմամբ աճել է 74 մլրդ դրամով: Սոցիալական բլոկի ծախսերն աճել են 21 տոկոսով, պաշտպանության նախարարության ծախսերը` 28 տոկոսով, շրջակա միջավայրի նախարարության ծախսերը` 41 տոկոսով: Պետական պարտք-ՀՆԱ ցուցանիշը 2020 թ. կկազմի 52.2 տոկոս` 2017 թ. 58.9 տոկոսի դիմաց:

Եվ ես ուզում եմ արձանագրել, որ այսօրվա դրությամբ Հայաստանի միջազգային պահուստները գտնվում են պատմական ամենաբարձր մակարդակի վրա: Հիմա հարց. այս ամեն ինչը փոխո՞ւմ է, փոխե՞լ է եւ ինչպե՞ս է փոխում մարդկանց կյանքը: Շատ պարզ. սկսենք ամենապրիմիտիվ բանից. այն, որ մարդիկ այսօր երթեւեկում են եւ մյուս տարի երթեւեկելու են բարեկարգ ճանապարհներով, իրենց կյանքը փոխո՞ւմ է, թե՞ ոչ: Իհարկե, փոխում է, որովհետեւ իրենք, կներեք արտահայտությանս, ինչպես ասացի, ընթացագետի մոտ, դա հայտնի խադավիկն է, շատ ավելի քիչ են գնում եւ համապատասխանաբար, քիչ գումար են ծախսում, քանի որ երբ իրենց գյուղմթերքը բերում են շուկա վաճառելու, իրենց մեքենան քիչ է վերեւ-ներքեւ թռչում, քիչ են ապրանք փչացնում, ավելի շատ ապրանք են ունենում:

Հաջորդը. էս կապիտալ ծախսերը. բացվում են աշխատատեղեր, մենք խոսում ենք գործազրկության մասին, բայց մենք այսօր երկրում թափուր աշխատատեղերի պրոբլեմ ունենք: Ես վերջին 15 օրվա ընթացքում գնացել եմ, մասնավոր ներդրողների երկու արտադրական ձեռնարկության բացման եմ մասնակցել, եւ այդ երկու ձեռնարկություններում, սեփականատերերի հավաստիացմամբ, ավելի քան 1000 թափուր աշխատատեղ կա, եւ մարդիկ այսօր աշխատող են փնտրում ու չեն կարողանում գտնել: Այսօր հանրապետության բոլոր շինարարական կազմակերպությունները խրված են պատվերների մեջ, ոչ թե պարտքերի մեջ, այլ պատվերների մեջ: Կան, որ խրված են պարտքերի մեջ, բայց դա հին պատմություն է` Հյուսիս-հարավ եւ այլն, իրենցով համապատասխան մարմիններն են զբաղվում: Մյուս տարի այս տենդենցն ավելի է շատանալու, նոր աշխատատեղեր են ստեղծվելու, նոր ձեռնարկություններ են ստեղծվելու: Այս կապիտալ շինարարությունների համար անհրաժեշտ նյութերը գնվում են մասնավոր հատվածից: Բա, կյանքը ո՞նց է փոխվում:

Հաջորդը. առողջապահության ոլորտում, երբ մարդը գիտի, տնից-տեղից հեռու, որ ինսուլտ ստանա, չի գնալու հարեւաններից կամ բարեկամներից պարտք անի, իր հիվանդը չի մնալու պատգարակի վրա: Դա մարդու կյանքի փոփոխությո՞ւն է, թե` ոչ: Երբ գիտի, որ ինֆարկտ է ստանալու, հիվանդանոցում չեն ասելու` մեր պետպատվերի փողը մարտի կեսերին վերջացել է, գնացեք, մյուս տարի կգաք. դա մարդու կյանքի փոփոխությո՞ւն է, թե՞ ոչ: Երեխայի մինչեւ 18 տարեկանը հիվանդանոցային ծառայությունն անվճար է լինելու եւ անվճար է, դա մարդու կյանքի փոփոխությո՞ւն է, թե՞ ոչ: Որ ուսուցչի աշխատավարձը բարձրանում է, դա մարդու կյանքի փոփոխությո՞ւն է, թե՞ ոչ: Զինվորականների աշխատավարձերը բարձրացել են, դա մարդու կյանքի փոփոխությո՞ւն է, թե՞ ոչ: Բանակում զինվորականների սննդի համակարգ է փոխվել, դա մարդու կյանքի փոփոխությո՞ւն է, թե՞ ոչ, դա երկրի մարտունակության բարձրացո՞ւմ է, թե՞ ոչ: Այո, որովհետեւ այն զինվորը, որն ուտում է ոչ թե սնունդ, որից հետո պետք է 3 օր պետք է բուժվի, կամ 2 տարի ուտելուց հետո պետք է 4 տարի էլ բուժվի, բա մենք չե՞նք մտածում էդ զինվորի մասին: Մենք դեռ ասում ենք` վայ, ուտում են` այրոց է առաջանում, դա էլ իզժոգան է, դա այրոց չէ, դա զինվորի զգոնությունն է, զինվորի մարտունակությունն է: Բա, ինքն իր պոստին ի՞նչ աչալրջությամբ է հետեւում: Մյուսը. այսօր զինվորը տեսնում է, որ իր Կառավարությունը, իր պաշտպանության նախարարությունը հոգ է տանում իր մասին, այդ զինվորի ինքնազգացողությունը, այդ մարդու կյանքը, տասնյակ հազարավոր մարդկանց մասին է, ո՞նց է փոխվում: Բա էդ զինվորի ծնողը, որ այսօր չի մտածում, որ վայ, երեխաս, էսօր չէ դեռ, էսօր կան բազմաթիվ ծնողներ, որ մտածում են՝ բա, երեխաս այսօր ի՞նչ կերավ: Այն զինվորի ծնողը, որ տեսակցության գնալիս չի մտածում, որ հարեւանից պարտք անի, որ մի քիչ մարդավարի սնունդ տանի` այդ մարդու՝ զինվորի ծնողի կյանքը դրանից չի՞ փոխվում: Իսկ ո՞նց է լինում կյանքի փոփոխությունը, օրումեջ ասում են` իսկ ե՞րբ է փոխվելու մարդու կյանքը: Մարդ ասելով՝ ոմանք ո՞ւմ ի նկատի ունեն: Դրանք ասողների կյանքը սրանից հետո մենակ վատանալու է, ուրիշ բանի հույս հանկարծ չունենան:

Այդ նույն տրամաբանությամբ՝ բա, քրեակատարողական հիմնարկի դատապարտյալը, որի հարազատը չի մտածում` տունս ծախեմ, ունեցվածքս ծախեմ... Այն էլ հայկական միջավայրում, պատկերացնում եք՝ մարդիկ ինչի են պատրաստ, որ իրենց հարազատը, որը հայտնվել է դատապարտյալի կարգավիճակում, նորմալ արժանապատիվ կյանքով ապրի: Մարդը, որն այդ հոգսից, ազատվել է, այդ մարդու կյանքը չի՞ փոխվել, այդ մարդու կյանքը չի՞ փոխվում:

2020 թ. հունվարի 1-ից միայն հարկային փոփոխությունների արդյունքում 230 հազար մարդու աշխատավարձ բարձրանալու է, եթե մենք այսօր հաշվենք, թե 2018 թ. հուլիսի 1-ից ի վեր ՀՀ-ում քանի մարդու աշխատավարձ, թոշակ, նպաստ է բարձրացել, ահռելի մի թիվ կկազմի, բայց այսօր մեր ընդդիմությունը մեզ տերմինախեղդ է ասում, ասում է` ֆիսկալ կանոնները խախտում եք, գետինը մտնեք դուք, ֆիսկալ կանոնները խախտում եք: Եկեք թարգմանեք ձեր ասածը, դուք ի՞նչ եք ասում. դուք ասում եք՝ աշխատավարձ մի բարձրացրեք, թոշակ մի բարձրացրեք, նպաստ մի բարձրացրեք, կանգնեք, ուղիղ դա ասեք, ի՞նչ եք՝ գիտահետազոտակա՜ն, միտահետազոտակա՜ն... Նենց բառեր եք ասում, որ ոչ ոք գլխի չընկնի՝ ի՞նչ եք ասում, կանգնեք ուղիղ ասեք: «Լուսավոր Հայաստան» կուսակցություն. կանգնեք ուղիղ ասեք, որ մենք դեմ ենք, որ դուք բարձրացնեք աշխատավարձերը, թոշակները:

Եվ, ընդհանրապես, ամենակարեւորը, որ փոխվել է. փոխվել է մարդու կյանքի փոփոխության մասին պատկերացումը, փիլիսոփայությունը, գաղափարաբանությունը, որովհետեւ այն ժամանակ էր, որ երբ այս ամբիոնից մարդուն ասում էին՝ կյանքդ կփոխվի, ասում էին՝ քեզ 4 կգ ավել բրինձ կտանք որպես ողորմություն եւ գթասրտություն:

Այսօրվա Կառավարությունն ասում է` սիրելի հայրենակիցներ, կյանքը փոխում են աշխատանքով, Կառավարությունը չի կարող մտնել ձեզնից յուրաքանչյուրի տուն եւ փոխել ձեր կյանքը: Կառավարությունը կարող է ձեր համար ստեղծել հնարավորինս լայն, իդեալում անսահմանափակ հնարավորություններ, որ դուք ազնիվ, արդար աշխատանքով ձեր բարեկեցությունը վաստակեք: Արդյո՞ք սենց պայմաններ կայի՞ն երկրում: Ես արդեն ասացի, մասնավոր սեկտորում ինչ է կատարվում: Այսօր երկրում աշխատուժի պրոբլեմ կա, բայց, բացի դա, եկեք նայենք. մեր սոցիալական քաղաքականության փիլիսոփայությունն է փոխվել: Մենք մարդուն ոչ թե ասում ենք` այ, ես քեզ նպաստ կտամ, գնա հաց առ, մյուս ամիս էլ կգա, կրկին նպաստ կտանք էլի, որ հացի փող ունենաս, մյուս ամիս էլ կգաս, որ հացի փող տանք քեզ, եւ տենց անընդհատ հացի փող կտանք քեզ մինչեւ ընտրություններ, որ ընտրությունների վախտ էլ հաց ու պանրի փող տանք քեզ, որ դու գաս, մեր օգտին քվեարկես:

Մենք այսօր ասում ենք, որ Հայաստանի Հանրապետության գյուղական վայրերում 1000 ընտանիքի տալիս ենք անասնագլխաքանակ, տալիս ենք գումար` կեր առնելու համար, տալիս ենք կեր, խորհրդատվություն, որ մարդն իր աշխատանքով իր կյանքը փոխի:

Մենք ասում ենք` սիրելի հայրենակիցներ, ներդնում ենք, այսպես կոչված, խելացի գոմերի ծրագիր, կառուցեք այս խելացի գոմերը, մենք ձեր ծախսի 50 տոկոսը ձեզ կանխիկ հետ կտանք: Մենք ասում ենք` սիրելի քաղաքացիներ, այսօր մեր երկրից գյուղմթերքի արտահանման ահռելի մեծ պոտենցիալ կա: Հնարավորություն ենք ստեղծում` կառուցեք ջերմատներ եւ մենք ձեր ծախսի 30 տոկոսը, սահմանամերձ գյուղերում` 50 տոկոսը հետ կտանք, ստեղծեք ինտեսիվ այգիներ. մենք ձեր ծախսի 30 տոկոսը, որոշ դեպքերում` 50 տոկոսը հետ կտանք: Այս ծրագրերում դեպքեր կան, որ սահմանամերձ գյուղերում 70 տոկոսը հետ ենք տալիս: Պատկերացնո՞ւմ եք` մարդը 1000 դրամ ծախսում է, մենք արձանագրում ենք, որ ինքը ծախսել է, իր աղքատությունը հաղթահարելու գործիք է ստեղծել, մենք այդ ծախսի 700 դրամն իրեն հետ ենք տալիս: Բա, մարդու կյանքի փոփոխությունը ո՞նց է լինում:

Հարկային փոփոխությունները. մենք այսօր անում ենք հեղափոխական քայլ, այո, այս բյուջեով, միկրոբիզնեսն ազատում ենք հարկերից: Իհարկե, այս հայտարարությունները, քանի որ իր ծավալը, փաթեթը բավական մեծ է, այնտեղ որոշ բացառություններ կան, բայց այդ բացառությունները վերաբերում են կամ Երեւանի տարածքից առեւտրի դեպքում, կամ այնպիսի գործունեության տեսակետից, որ մասնագիտական որակավորում է պահանջում: Այսինքն` եթե մարդը որակավորում ունի, իրեն աղքատությունը հաղթահարելու գործում աջակցելու տրամաբանությունն այնքան էլ չկա: Մենք ամբողջ հանրապետությունում ասում ենք` ժողովուրդ ջան, հարկ չենք հավաքում մինչեւ 24 մլն դրամ տարեկան շրջանառություն ունեցող բիզնեսից, ասում ենք` ապրեք, աշխատեք: Մենք ասում ենք` այսօր Հայաստան եկող տուրիստները, տարեկան հաշվարկը դեռ կճշտենք, բայց մեր նախնական հաշվարկներով՝ 200 միլիոն դոլար այս տարի, գուցե ավելի, 200-250 մլն դոլար ավելի գումար են ծախսել տուրիստները մեր երկրում:

Մենք մեր քաղաքացուն ասում ենք` այս գումարի ձեր բաժինն աշխատեք, այ, ազատում ենք միկրոբիզնեսը հարկերից, ամեն ինչից, որ դուք ձեր բարեկեցությունը վաստակեք, որովհետեւ սա միայն քաղաքացուն բարեկեցություն վերադարձնելու ճանապարհ չէ, սա մարդուն արժանապատվություն վերադարձնելու ճանապարհ է, որովհետեւ արժանապատիվ մարդը, քաղաքացին աշխատող մարդն է:

Միայն պետական մակարդակում չէ այդպես: Այդպես է նաեւ ընտանեկան մակարդակում, մեր միջավայրում: Ընտանիքում ո՞վ է հարգված մարդը. նա, ով աշխատում է, իսկ ո՞նց են մեր իրականության մեջ վերաբերվում առավոտից երեկո նստած մարդկանց. համապատասխան: Իհարկե, բնականաբար, խոսքը չի վերաբերում այն մարդկանց, ովքեր ունեն աշխատունակության, աշխատանքի սահմանափակումներ: Եվ մեր քաղաքականությունը նաեւ դրան է ուղղված, որ մենք սահմանափակումներ ունեցող մարդկանց հնարավորություններն ընդլայնենք էլի այդ տրամաբանությամբ, որ մարդը կարողանա աշխատել եւ արժանապատիվ աշխատանքով զբաղվել: Մեր աշխատանքի եւ սոցիալական հարցերի նախարարը դրա ամենավառ օրինակն է: Եվ դա քաղաքական մեսիջ է:

Եվ այո, եթե հարցը նրա մասին է, թե արդյո՞ք այս բյուջեն հեղափոխական է, այո՛, այս բյուջեն հեղափոխական է, որովհետեւ ավելի հեղափոխական բյուջե ուղղակի չի լինում:

Հիմա` հաջորդ, ամենապոպուլյար հարցին, որն ինձ թվում էր, թե արդեն բավարար չափով քննարկել ենք, նրա մասին, թե ինչու է բյուջեի հիմքում դրված 4.9 տոկոս տնտեսական աճ: Երեկ, թե այսօր, մենք ռազմարդյունաբերության համալիրի զարգացման հարցերն էինք քննարկում, եւ ես խնդիր դրեցի նախարարի առաջ ու ասացի` գիտեք ինչ, պետք է նշաձողն այնպես դնել, որ հանկարծ չստացվի, որ չենք կարողանում այդ նշաձողը հաղթահարել, որ ինքներս մեզ եւ համակարգը ֆրուստրացիայի չենթարկենք: Մի քիչ ցածր դնում ենք, բարձր թռնում ենք:

2019 թվականի բյուջեի ժամանակ էլ է այս խոսակցությունը տեղի ունեցել, այս նույն դահլիճում, որովհետեւ 2019 թվականի բյուջեի նախագծում էլ է դրված եղել 4.9 տոկոս տնտեսական աճ: Իսկ այսօր` 2019 թվականի նոյեմբերին, ո՞վ է խոսում 4.9 տոկոս տնտեսական աճի մասին: Ոչ ոք չի խոսում, որովհետեւ 4.9 տոկոս տնտեսական աճն այսօրվա Հայաստանի համար աբսուրդ է, այսօր բոլոր կանխատեսումներով 2019 թվականի տնտեսական աճը կլինի, 6 տոկոսը կգերազանցի, լավատեսական կանխատեսումներով` կհասնի 7 տոկոսի: Համենայնդեպս, 10 ամսվա ցուցանիշներով տնտեսական ակտիվության ցուցանիշը 7.5 տոկոս է:

Եվ այն պատճառով, որ այո, ինչպես նախկինում եմ ասել, բյուջեն ունի պլան մինիմում եւ ունի պլան մաքսիմում: Եվ մենք Կառավարությունում էլ ենք այդ թեմայով շատ վիճել: Ես համաձայն եմ, որ բյուջեն պետք է պլան մինիմումն ապահովի, այն է` ապահովի մակրոտնտեսական կայունությունը եւ չդնի ցուցանիշներ, որոնք կարող են ազդեցություն ունենալ մակրոտնտեսական կայունության վրա: Եվ դա ոչ թե մեր նպատակն է՝այն ցուցանիշները, որոնք մենք դնում ենք, դա այն հարթակն է, որի վրա մենք հենվում ենք` ավելի մեծ ցուցանիշներ արձանագրելու համար:

Ես ուրախ եմ, որ 2018-ին, որ այս թեմայով խոսում էինք, վիճում էին, քննադատում էին, բայց ես ուրախ եմ, որ այն ինչ մենք անցած տարի ասացինք, այսօր դա իրականություն է: Մենք ցույց տվեցինք, թե ոնց կարելի է բյուջեում գրել 4.9 տոկոս եւ շատ ավելի բարձր ցուցանիշ արձանագրել: Մեր ռազմավարական տեսլականն ի՞նչ է. մեր ռազմավարական տեսլականը երկնիշ տնտեսական աճի հասնելն է, բայց մենք գիտենք՝ այսօր ինչու չենք կարողանում միանգամից հասնել երկնիշ տնտեսական աճի: Մեր ամենամեծ պրոբլեմը կապիտալի ծախսերի ոլորտում մեր ունեցած պրոբլեմն է: Բայց ինչո՞ւ մենք կապիտալ ծախսերը չենք... Իմիջիայլոց, ասեմ, որ կապիտալ ծախսերի թերակատարումը Հայաստանում միշտ եղել է խրոնիկ պրոբլեմ, այնպես չէ, որ դա հեղափոխությունից հետո է ձեւավորվել: Հիմա ավելի ահագնացել է, որովհետեւ մենք համաձայն չենք ատկատներով աշխատել, որովհետեւ մենք համաձայն չենք անորակ գործեր ընդունել: Եվ մենք ինչքան բարձր չափանիշներ ենք դնում, այդքան այդ փողերի ծախսերը դժվարանում են: Եվ մենք այդ փողերը չծախսելով՝ այսօր խոսում ենք 6-ից բարձր տնտեսական ակտիվության ցուցանիշի մասին: Եվ մենք այսօր անընդհատ պետգնումների համակարգը կատարելագործում ենք:

Մենք` ինքներս մեր զուտ ցուցանիշները վատացնում ենք, որովհետեւ մենք լավացնում ենք որակը, որովհետեւ մենք չենք գնում այսօրվա ցուցանիշի հետեւից, մենք վաղվա ցուցանիշի հետեւից ենք գնում, որպեսզի մենք վաղը որ պահին, հիմա 2019-ին կթերակատարենք, միանշանակ, որ պահին մենք կապիտալ ծախսերի որակը եւ ծավալը նույնականացնենք, դա կլինի այն կետը, որ հասնելու ենք երկնիշ տնտեսական աճի, դա, համենայնդեպս, իմ կանխատեսումն է: Հետեւաբար՝ մարդիկ պետք է հասկանան, բազմիցս եմ ասել, բայց այսօր էլ եմ ուզում ասել. անորակ աշխատանք չի ընդունվելու, ատկատի մտադրություն եւ գործողություն ունեցող պաշտոնյաները դատվելու են, նստելու են, բեկում, ներում չի լինելու, որ քաղաքական թիմից ուզում է՝ լինի, ով ուզում է՝ լինի, բեկում, ներում չի լինելու: Սա թող բոլորն արձանագրեն:

Եվ այո, այսօր մեր կապիտալ ծախսերի թիվ մեկ խոչընդոտը մեր առաջադրած պահանջներն են: Պարզվում է` մենք երբեմն խնդիր ենք ունենում շինարարական կազմակերպությունների հետ, որ նրանք պատրաստ չեն մեր որակական չափանիշներով աշխատել, դրա համար նույն գործը 3 անգամ անում են: Եթե այդ նույն գործը 1 անգամ անեին, մյուս 2-ի տեղն արդեն ուրիշ գործ կանեին, եւ դրա արդյունքում մեր կապիտալ ծախսերը կավելանային:

Հաջորդ խնդիրը, որի մասին ուզում եմ խոսել, բյուջեի փիլիսոփայություն է: Հենց այս համատեքստում մենք պետք է արձանագրենք, որ Հայաստանի Հանրապետության պետական բյուջեն Կառավարություն-հասարակություն համագործակցության ամենաուժեղ եւ ամենացայտուն ձեւն է, երբ առաջնորդվում ենք այն կարգախոսով, իսկ ես կարծում եմ, որ մենք բոլորս պետք է առաջնորդվենք, համենայնդեպս, դա իմ առաջարկն է, այդ կարգախոսով պետք է առաջնորդվենք, որ Հայաստանը մեր օջախն է, իսկ ժողովուրդը մեր ընտանիքն է: Հետեւաբար, Հայաստանի Հանրապետության պետական բյուջեն մեր ընտանեկան գումարն է: Հայաստանի Հանրապետության յուրաքանչյուր քաղաքացի, սկսած պաշտոնյաներից, ավարտած գնորդով, շարունակած վաճառողով, պետք է Հայաստանի Հանրապետության պետական բյուջեին վերաբերվի այնպես, ինչպես ընտանեկան բյուջեին է վերաբերվում:

Հետեւաբար՝ պետք է արդյո՞ք ավելի մեծ լինի պետական բյուջեն: Այո, այս 30 տոկոսանոց աճի տեմպը մենք պետք է պահենք: Ի՞նչ է դրա համար պետք: Պետք է գործարարը հարկ վճարի, պետք է վաճառողը ՀԴՄ կտրոն խփի, գնորդը պահանջի, պետք է պաշտոնյան չգողանա, պետք է պաշտոնյան չմսխի, պետք է պաշտոնյան արդյունավետ ծախսի: Սա է բանաձեւը, որը մեզ բերելու է մեր ցանկացած վերջնական հանգրվանին: Եվ ես ուզում եմ այս 24 միլիոնների համատեքստում ասել հետեւյալը, ինչը նախկինում էլ եմ ասել: Հիմա մենք մինչեւ 24 մլն շրջանառություն ունեցող բիզնեսն ազատում ենք հարկերից: Բայց ի՞նչպես է որոշվելու՝ 24 մլն ունի, թե՞ 54: Որոշվելու է ՀԴՄ գործողության արդյունքում: Այսինքն` ՀԴՄ-ն է տալու մեզ այդ տեղեկատվությունը: Հետեւաբար՝ այն արդարացումը, թե գիտեք, մենք հարկ վճարելու հնարավորություն չունենք, դրա համար ՀԴՄ չենք խփում, հունվարի մեկից չի գործելու, ընդհանրապես: Բոլոր ՀԴՄ-ները պետք է խփվեն եւ եթե պարզվի, որ հարկ վճարելու հետ կապված՝ մարդը միկրոբիզնեսում է, նրանից ոչ ոք հարկ չի պահանջի, իսկ երբ անցնի,  պարտավոր է հարկերը վճարել: Եվ ուզում եմ՝ արձանագրենք, որ 2020 թ. չլինեն այն խոսակցությունները, թե գիտեք, այդ ընկերությանը, որ տուգանել են ՀԴՄ չխփելու համար, այնքան էլ հնարավորություն չունի, ինքը փոքր բիզնես է, ինքը խեղճ է: Եթե խեղճ է, առավել եւս պետք է ՀԴՄ խփի, որ իր ՀԴՄ-ն ցույց տա, որ ինքը միկրոբիզնես է: Եթե ինքը ՀԴՄ չի խփում, ինքը գողանում է զինվորից, ինքը գողանում է բանակից, ինքը գողանում է թոշակառուից, ինքը գողանում է ուսուցչից: Հետեւաբար՝ այս գողությունը պետք է պատժվի: Ես ուզում եմ, որ մենք սա այսօրվանից արձանագրենք: Էլի եմ ասում, այն մարդիկ, ովքեր միկրոբիզնես են, հունվարի մեկից ազատվում են հարկերից: Իրենք բոլորը պետք է ՀԴՄ-ն խփեն, որպեսզի տարին ցույց տա, որ 24 մլն-ից ցածր է իր շրջանառությունը, եւ մենք իրենից հարկեր չենք ուզելու, իսկ նրանք, ովքեր բարձր են, հարկ չվճարելու ոչ մի պատճառ չունեն:

Սիրելի հայրենակիցներ, Ազգային ժողովի մեծարգո նախագահ, Ազգային ժողովի մեծարգո պատգամավորներ, Կառավարության հարգելի անդամներ, 2020 թ. պետական բյուջեն, այո, հեղափոխական բյուջե է, եւ Հայաստանի Հանրապետությունում տնտեսական հեղափոխությունը ոչ միայն ընթացքի մեջ է, այլեւ ամեն օրվա հետ թափ է հավաքում եւ 2020 թ. հունվարի մեկից նոր թափ է հավաքելու:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն վարչապետ: Հարգելի գործընկերներ, այժմ հայտարարվում է բյուջեի նախագծի քննարկման ընդմիջում առնվազն 4 օրով: Պատգամավորները եւ խմբակցություններն իրենց առաջարկությունները կարող են ներկայացնել 24 ժամվա ընթացքում, իսկ ԱԺ-ն շարունակում է իր աշխատանքները:

Այժմ, քննարկում ենք ԱԺ «Լուսավոր Հայաստան» խմբակցության կողմից ներկայացված «Հայաստանի Հանրապետության հարկային օրենսգրքում լրացում կատարելու մասին» օրենքի նախագիծն առաջին ընթերցմամբ ընդունելու մասին հարցը: Հիմնական զեկուցող` պատգամավոր Մանե Թանդիլյան:

Մ.ԹԱՆԴԻԼՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, հասկանում եմ բուռն, հուզումնալից տրամադրությունը դահլիճում, բայց եւ այնպես, առաջարկում եմ շարունակել մեր աշխատանքները եւ քննարկել Հարկային օրենսգրքում փոփոխության մեր առաջարկը, որով առաջարկում ենք Հարկային օրենսգրքի 147-րդ հոդվածը, որը վերաբերվում է եկամտային հարկի գծով նվազեցվող...

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Մի վայրկյան, տիկին Թանդիլյան: Հարգելի գործընկերներ, դահլիճում խնդրում եմ լռություն: Նրանք, ովքեր պետք է դուրս գան, խնդրում եմ առավել անաղմուկ դուրս գալ, որպեսզի տիկին Թանդիլյանը կարողանա ներկայացնի օրենքի նախագիծը:

Մ.ԹԱՆԴԻԼՅԱՆ

-Շնորհակալություն պրն նախագահ: Առաջարկում ենք քննարկել այդ հոդվածում փոփոխություն, ճշգրտում կատարելու մասին մեր առաջարկությունը: Պարզաբանեմ, թե խոսքն ինչի՞ն է վերաբերում, ներկայացնեմ բովանդակությունը եւ ապա լուծումը, որն առաջարկել ենք:

Հարկային օրենսգրքի 147-րդ հոդվածով սահմանված են, ինչպես ասացի, եկամտային հարկի գծով նվազեցվող եկամուտները, որոնց մասով եկամտային հարկ չի գանձվում: Դրանց թվում են ապահովագրական հատուցումները: Պրակտիկայում առկա է հետեւյալ խնդիրը, երբ բանկերի եւ վարկային կազմակերպությունների կողմից տրամադրվող վարկերի գրավ հանդիսացող անշարժ եւ շարժական գույքի գրավի ապահովագրության ժամանակ շահառու է հանդիսանում բանկը կամ վարկային կազմակերպությունը, իսկ ֆիզիկական անձն այս պարագայում, որպես վարկառու, հանդիսանում է ապահովագիր: Շահառուն ապահովագրական պատահար տեղի ունենալու պարագայում ապահովագրական կամ գրավի պայմանագրով նախատեսված ապահովագրական հատուցումը ստանալու իրավունք ունեցող անձն է: Բանկի շահառու լինելը պայմանավորված է գրավի առարկայի պահպանության շահով, ինչը նշանակում է, որ բանկը շահառու լինելու նպատակին այլ անձի սեփականության իրավունքով պատկանող գույքի ամբողջականության պահպանելն է եւ/կամ գրավադրված գույքի վնասին, կորստին համարժեք գրավոր ապահովված պարտավորության մարումը:

Հետեւաբար՝ գրավադրված գույքը վնասվելու պարագայում ապահովագրական ընկերությունից ստացված գումարն ունի օգտագործման սահմանափակ հնարավորություն եւ ուղղություն: Այն պետք է տրամադրվի գրավատուին գույքի վնասի վերանորոգման, վերականգնման համար, կամ բանկն իրավունք ունի այն ուղղել դրամով ապահովված վարկային պարտավորության մարմանը: Հետեւաբար՝ որեւէ այլ ուղղությամբ այդ գումարները ծախսվել, ուղղակի, չեն կարող: Ապահովագրական հատուցումն ապահովագրական պատահարի տեղի ունենալու արդյունքում է միայն, որ ապահովագրողի կողմից, ապահովագրական պայմանագրի հիման վրա, ապահովագրին կամ շահառուին վճարման ենթակա գումարը դրամական արտահայտությամբ կամ համարժեք գույքով ապահովագրված է:

Հետեւաբար՝ հարգելի գործընկերներ, հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ խնդիրն իրավական բնույթի է իրականում, եւ բովանդակային առումով չկա որեւէ տարբերություն, եւ շահառուն հանդիսանում է ֆիզիկական անձ վարկառուն, նպատակահարմար է լրացնել այդ բացը եւ նվազեցվող եկամուտ համարել նաեւ այն դեպքերը, երբ ֆիզիկական անձը հանդիսանում է ապահովադիր, եւ հատուցման գումարը ստանում է ապահովագրությանը շահառու հանդիսացող բանկի կամ վարկային կազմակերպության կողմից: Եվ հաշվի առնելով, որ իրականում բնությամբ եւ իր բնութագրով այս հատուցումը չի տարբերվում եկամուտ չհամարվող եւ նվազեցվող եկամտատեսակով, մենք առաջարկել ենք այս հատկացումը նույնպես ազատել եկամտային հարկով հարկումից ֆիզիկական անձանց պարագայում:

Պետք է ասեմ, որ բավականին համակողմանի քննարկել ենք հանձնաժողովում, եւ իրավական լուծումների այստեղ տարբեր ձեւաչափ ենք քննարկել, որովհետեւ նաեւ իրավական հարցեր էին առաջանում, եւ հետեւաբար՝ մենք առաջարկել ենք այնպիսի կարգավորում, որը, պետք է ասեմ, որ կարող ենք դեռ քննարկել եւ փոփոխության ենթարկել, որը հետեւյալ ձեւակերպումն ունի. «Լրացնել 4.1-ը հետեւյալ ձեւակերպմամբ. Բանկերի կամ վարկային կազմակերպությունների միջոցով ստացված գումարները, որոնք բանկերը կամ վարկային կազմակերպությունները ստացել են որպես ապահովագրական հատուցում, որոնց մասով բանկը կամ վարկային կազմակերպությունը հանդիսանում է շահառու, իսկ ֆիզիկական անձը` ապահովադիր, այդ թվում, եթե գումարները բանկերի եւ վարկային կազմակերպությունների կողմից անմիջապես ուղղվում են ֆիզիկական անձի վարկի մարմանը, որի մասով առկա է ապահովագրության պայմանագիր»: Փորձել ենք հնարավորինս համակողմանի նկարագրել, թե դա որ դեպքերն են, որպեսզի կարողանանք այլ օրենքների չդիմել, այդ թվում նաեւ Քաղաքացիական օրենսգրքին, բայց պետք է ասեմ, որ մենք կարող ենք այստեղ քննարկում ունենալ եւ հասկանալ լավագույն լուծումը: Այս պահին, ես նաեւ այլ ձեւակերպում ունեմ, որը հետագայում` առաջինից երկրորդ ընթերցում նաեւ քննարկման առարկա կդարձնեմ, որովհետեւ մենք ուզում ենք, որ խնդիրը լուծվի զուտ բովանդակային առումով եւ չվնասի որեւէ այլ կարգավորման:

Պետք է ասեմ, որ նման խնդիր գոյություն ունի նաեւ իրավաբանական անձերի պարագայում, որը նույնպես առաջինից երկրորդ ընթերցում քննարկման առարկա կդարձնենք, որովհետեւ դրա կարգավորումը, որն ընթերցեցի, վերաբերում է զուտ ֆիզիկական անձանց, բայց, ակնհայտորեն, ճիշտ նույն խնդիրն առկա է նաեւ իրավաբանական անձանց պարագայում:

Հետեւաբար՝ հարգելի գործընկերներ, հուսով եմ, կարողացա շեշտադրումներով նկարագրել իրավիճակը, եւ հարցի լուծումը, որը մենք տվել ենք, ձեզ հետ միասին կկարողանանք հաստատել եւ ապա գնալ առաջ՝ նաեւ առաջինից երկրորդ ընթերցում քննարկելու ավելի լավ ձեւակերպում: Շնորհակալ եմ:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Շնորհակալություն տիկին Թանդիլյան: Հիմնական զեկուցողին կարող ենք հարցեր ուղղել: Հարցերի համար հերթագրում: Միքայել Մելքումյան:

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Տիկին Թանդիլյան, որ ասացիք ֆիզիկական եւ իրավաբանական անձանց, ինչ-որ խնդիր կա՞ր, որ միասին, թե՞ դրանք, որպես առանձին օրենսդրական նախաձեռնություններ պետք է, անպայման, լինեն, այսինքն` այդ նույն գործընթացը վերաբերում է նաեւ իրավաբանական անձանց, եւ ի՞նչ առանձնահատկություններ կան այդտեղ` հարկման մեխանիզմների, եթե դուք ասացիք նվազեցումների մասին: Կխնդրեի՝ մի փոքր ավելի մանրակրկիտ:

Մ.ԹԱՆԴԻԼՅԱՆ

-Շնորհակալություն պրն Մելքումյան: Խնդիրը նրանում է, որ այն հոդվածը, որին մենք կարգավորում ենք տվել, վերաբերում է ֆիզիկական անձանց, որովհետեւ եկամտային հարկի նվազեցման հոդվածն է, եւ հետեւաբար՝ երբ արդեն քննարկման առարկա դարձրեցինք, պարզ դարձավ, որ այդ խնդիրը կա նաեւ իրավաբանական անձանց մասով, եւ հետեւաբար՝ նաեւ առաջինից երկրորդ ընթերցում պետք է առաջարկեմ քննարկել նաեւ այդ տարբերակը, եւ հիմնական պատճառը, ըստ էության, սա էր: Այդքանը:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Արձագանք` պրն Մելքումյան:

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Այսինքն` այս օրենքի շրջանակներում, մյուսն էլ է լուծվո՞ւմ, թե՞ երկու տարբեր օրենքներ պետք է գնան:

Մ.ԹԱՆԴԻԼՅԱՆ

-Այս նախաձեռնության շրջանակում, այսպես ձեւակերպեմ, մենք նաեւ պետք է քննարկենք, առաջարկում եմ քննարկել փոփոխություն եւս Հարկային օրենսգրքի այլ հոդվածներում, որը կվերաբերվի նաեւ իրավաբանական անձանց, եւ շահութահարկի տեսանկյունն էլ այստեղ կա, այսինքն` պետք է միասին քննարկենք, եւ դրա համար, քանի որ պատրաստ էր հենց ֆիզիկական անձանց հատվածը, որոշեցինք, որ այս ճանապարհով այս պահին շարժվենք: Շնորհակալություն:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Սերգեյ Բագրատյան:

Ս.ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Տիկին Թանդիլյան, դուք նշեցիք, որ հնարավորինս փորձել եք այլ հոդվածի կարգավորումների չդիպչել, այդ իմաստով եք հիմնականում այս մակարդակում արել: Այսինքն` ենթադրվո՞ւմ է, որ եթե դուք այս խնդիրը գլոբալ լուծեիք, մենք շատ իրավակարգավորումներ ունենք, այդ պատճառով այս պահին փորձում եք առաջին քայլն անել` սպասելով, որ դրան կհետեւի եւ՛ իրավաբանական անձանց հետ կապված նման ռիսկերի կարգավորումը, եւ՛ այլ հոդվածներով: Կա՞ նման մոտեցում՝ համակարգային օրենք ունենալու, թե՞ դուք գտնում եք, որ սա պետք է անել, հետո անցնել հաջորդին:

Մ.ԹԱՆԴԻԼՅԱՆ

-Շնորհակալություն պրն Բագրատյան: Խնդիրը հետեւյալն է. իրավաբանների մեկնաբանությունն է եւ ձեւակերպումը, որ Քաղաքացիական օրենսգրքում այնպիսի ձեւակերպում կա, որը հնարավորություն չէր տալիս մեր նախնական տարբերակով դա դիտարկել եւս որպես ապահովագրական վճար: Հետեւաբար՝ դա է պատճառը, որ մենք, որպեսզի Քաղաքացիական օրենսգրքի եւ այլ օրենքներում փոփոխություն չանենք, այլ լուծենք այն խնդիրը, ինչի համար նախաձեռնությունն իրականացրել ենք, ձեւակերպեցինք այն ձեւակերպումը, որն ընթերցեցի, ավելի մանրամասն ներկայացնելու, որ սա հենց վճար է, որը բանկերի կամ վարկային կազմակերպությունների միջոցով տրվում է վարկառուին որպես դրամական հատուցում կամ մարվում է իր վարկը, այսինքն` մենք այնպես ձեւակերպեցինք, որ «ապահովագրական հատուցում» հատվածին եւ դրա սահմանմանը, որը նաեւ տրված էր Քաղաքացիական օրենսգրքով, չխաթարենք, եւ այս պահին հենց այդ լուծումն ենք գտել: Խոսքն իրավաբանական անձանց մասին չէ, իսկ երբ իրավաբանական անձանց մասին շեշտեցի, ուղղակի քանի որ, նորից եմ ասում, սա եկամտային հարկի մասով նվազեցում է, ֆիզիկական անձանց է վերաբերվում, մենք առաջինից երկրորդ ընթերցում պատրաստ ենք քննարկել նաեւ իրավաբանական անձանց վերաբերող դրույթը նույն օրենսգրքում:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Արձագանք:

Ս.ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ

-Տիկին Թանդիլյան, իսկ որեւէ կերպ ինքը բյուջեի մուտքային մասի, որեւէ ծախսային մասի հետ առնչվո՞ւմ է ուղղակի կամ անուղղակի կերպով, եւ, եթե առնչվում է, ի՞նչ չափով:

Մ.ԹԱՆԴԻԼՅԱՆ

-Պրն Բագրատյան, ուրեմն, քանի որ խոսքը ֆիզիկական անձանց հարկման մասին է, եւ այս տեսակ դեպք, գոնե մեր գնահատմամբ եւ տեղեկությամբ, որ մենք հավաքագրել ենք, 100-ից ավելի դեպքեր են լինում, մոտավորապես, տարվա կտրվածքով ֆիզիկական անձանց մասով, բնականաբար, որոշակի ազդեցություն ունի ֆիզիկական անձանց եկամտային հարկի նվազեցման մասով, բայց դա չնչին է, իսկ այստեղ իրականությունն այն է, որ մենք բովանդակային առումով ապահովագրական հատուցումը, որպես այդպիսին, համարում ենք նվազեցվող եկամուտ: Հետեւաբար՝ ինքը որեւէ տարբերություն չունի, եթե ստանում է բանկի կամ վարկային կազմակերպության միջոցով, եւ այս առումով՝ նաեւ ակնհայտորեն դեպքերը շատ չեն, բայց եթե խոսում ենք 100-ից ավելի մարդկանց մասին, ով տարվա ընթացքում նման իրավիճակում է հայտնվում, հետն էլ՝ այն դեպքում, երբ իր գույքն էլ գրավ է, այսինքն` էլ ավելի խոցելի է իր իրավիճակն այս պարագայում, մենք համարում ենք, որ այս պահին անգամ այդտեղ գնալ պետք չի, բայց էական չի կարող լինել ազդեցությունը, գոնե, մեր գնահատմամբ:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Ծովինար Վարդանյան:

Ծ.ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ

-Տիկին Թանդիլյան, նախ` ուզում եմ ողջունել ձեր բերած այս նախագիծը, որովհետեւ կարծում եմ` ինքն արդարացիորեն տեղ ունի, ուղղակի, այստեղ մի հատ հարց. երբ այդ ապահովագրական փոխհատուցումը, որը ստանում է հաճախորդն ու ստանում է բանկի միջոցով, եթե հիշում էք, քննարկմանն այսպիսի հարց էր, որ դրանից է, որ ինքը եկամուտ է որպես ճանաչվում, այսինքն` հարկային մարմինը դա ճանաչում է որպես եկամուտ, եւ հենց դրա համար էլ դա հարկվում է եկամտահարկով: Եթե չեմ սխալվում, հիշողությունս ինձ չի դավաճանում, այնտեղ հարց եղավ, որ որոշ հարակից ինչ-որ օրենքներում փոփոխություններ արվեն, որպեսզի ճիշտ լինի ձեւակերպումը: Ի՞նչ ձեւաչափով եք պատրաստվում, եթե այդպիսին կա, որպեսզի դա փոխվի:

Մ.ԹԱՆԴԻԼՅԱՆ

-Շնորհակալություն տիկին Վարդանյան: Այո, դուք ճիշտ եք նկարագրում վիճակը, եւ այդ հատուցումը, որը բանկի միջոցով է կատարվում, հենց Քաղաքացիական օրենսգրքի ձեւակերպմանը, երբ նայում ես, ապահովագրական հատուցմանը տառացիորեն չի համապատասխանում: Հետեւաբար՝ որպեսզի Քաղաքացիական օրենսգրքում էլ կարգավորում չանենք, մենք առաջարկեցինք, ուղղակի, կետ ավելացնել եւ նկարագրեցինք վիճակը, որ այն փոխհատուցումը, որը ծագում է հենց ապահովագրական պայմանագրի առկայության պարագայում, եւ այդ դեպքում, երբ երկու ուղղությամբ կարող է միայն օգտագործվել` կամ վարկի մարում կամ վճարվում է շահառուին` վարկ վերցրած անձին` ապահովագրին՝ այս պարագայում, այդ դեպքերը հատուկ նկարագրել, որպեսզի այլ հարակից օրենքներում փոփոխություն չանենք:

Բայց նորից եմ ուզում ասել, որ սա մեր լուծումն է, եւ այս պահին ես նաեւ ունեմ մեկ ավելի ճշգրիտ ձեւակերպված լուծում, որը նույնպես առաջինից երկրորդ ընթերցում քննարկման առարկա կդարձնեմ, եւ վստահ եմ, որ ելքը կգտնենք, այսինքն` այստեղ մենք խնդիր ունենք միայն իրավական ճիշտ լուծում գտնելու հետ, իսկ բովանդակային առումով՝ դուք ճիշտ եք նկարագրում, որ դա համարժեք իրավիճակ է:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Արձագանք, տիկին Վարդանյան: Չկա: Տիկին Թանդիլյան, կարող եք զբաղեցնել ձեր տեղը, հարցերն ավարտվեցին: Հարակից զեկուցման համար ամբիոնի մոտ եմ հրավիրում տնտեսական հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ Բաբկեն Թունյանին:

Բ.ԹՈՒՆՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, տիկին Թանդիլյանը մանրամասն ներկայացրեց օրենքի նախագծի նպատակն ու բովանդակությունը: Այստեղ խնդիրը կարելի է պայմանական ասել, որ մի քիչ արդարությունը վերականգնելն է, որովհետեւ բովանդակային առումով մարդը ստանում է այն եկամուտը, որն ինքը պետք է ստանար, բայց միջնորդավորված ձեւով ստանալու պատճառով իր հարկից նվազեցում չի կատարվում:

Նաեւ Կառավարության տեսակետն ենք լսել հանձնաժողովի նիստում: Մեծ հաշվով, չնայած պրն Պողոսյանն ինքն ավելի հանգամանորեն կներկայացնի, Կառավարությունն ընդունում է, որ այդ խնդիրը կա եւ, ընդհանուր առմամբ, ընդունում է նաեւ լուծման այս տարբերակը, բայց գտնում է, որ սրա հետ միաժամանակ կարիք կա նաեւ հարակից որոշ օրենքներում փոփոխություններ կատարել:

Մենք եկանք հանձնաժողովի անդամներով այն եզրակացության, որ ավելի լավ է, մենք առաջին ընթերցմամբ դրական եզրակացություն տանք, եւ այդ փոփոխություններն ու ճշգրտումները թողնենք առաջինից երկրորդ ընթերցման ընթացքում, որպեսզի ժամանակ չկորցնենք, եթե խնդիր կա, պետք է արագ լուծվի:

Առաջարկում եմ կողմ քվեարկել: Այսքանը: Շնորհակալություն:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Մեկ վայրկյան, պրն Թունյան, դեռ ժամանակ կա հարցերի համար, եւ պատգամավորները կարող են հարցեր տալ: Հերթագրում: Միքայել Մելքումյան:

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Պրն Թունյան, այսինքն` դուք կողմ եք, որ հանձնաժողով գա իրավաբանական անձանց նաեւ եւ ամբողջական այդ փոփոխությամբ, հա՞, գնա, այն, ինչ առաջարկվում է: Դրան հստակ հանձնաժողովը կողմ է, ենթադրաբար:

Բ.ԹՈՒՆՅԱՆ

-Տեսեք, պրն Մելքումյան, եւ՛ այդ մասով, եւ՛ ընդհանրապես, այդ մեխանիզմն աշխատեցնելը հնարավոր դարձնելու մասով, օրինակ` ֆինանսների նախարարությունը գտնում է, որ պետք է այդտեղ «Ապահովագրության գործունեության մասին» օրենքում նույնպես փոփոխություններ կատարել թե՛ տեխնիկական, թե՛ բովանդակային առումով, այսինքն` գլոբալ խնդիրը մենք ընդունել ենք, որ լուծվում է, բայց տեխնիկական մասը, զուտ, էլի եմ ասում` ժամանակ չկորցնելու համար, որպեսզի այս նախագիծը չմերժենք, հետո էլի հետ չգա, լրամշակման այդ ամբողջ աշխատանքը, թեկուզ եթե բովանդակային բնույթի փոփոխություններ լինեն, առաջինից երկրորդ ընթերցում կանենք: Չենք բացառում: Կքննարկենք, կերեւա: Շնորհակալություն:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Արձագանք չկա: Կարող եք զբաղեցնել ձեր տեղը: Հարակից զեկուցման համար ամբիոնի մոտ են հրավիրում ֆինանսների նախարարի տեղակալ Արման Պողոսյանին:

Ա.ՊՈՂՈՍՅԱՆ

-Բարեւ ձեզ: ԱԺ մեծարգո նախագահ, հարգելի պատգամավորներ, ամենասկզբում ուզում եմ ասել, որ նախագծի առջեւ դրված նպատակադրումը, իհարկե, ընդունելի է Կառավարության համար, որովհետեւ եկամուտ վճարողի կարգավիճակից կախված՝ եկամտի բնույթը, այսինքն` հարկման ենթակա լինելը կամ չլինելը փոփոխելը, կարծում ենք` չի բխում հարկման հավասարության եւ արդարության սկզբունքից, այլ կերպ ասած` եկամտային հարկով հարկման առումով՝ չկարեւորելու առաջարկը՝ թե ապահովագրական հատուցումը ստացվում է ուղղակիորեն ապահովագրական ընկերությունից, թե միջնորդավորված բանկից կամ վարկային կազմակերպությունից, չպետք է էական լինի: Մեզ համար ընդունելի է, եւ այս մասին մենք հայտնել ենք նաեւ հանձնաժողովում` նախագծի քննարկման փուլում, սակայն, երբ ուսումնասիրում ենք ոլորտը կարգավորող այլ օրենքներ, մասնավորապես Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական օրենսգիրքը, «Ապահովագրության եւ ապահովագրական գործունեության մասին» օրենքը, տեսնում ենք, որ այնտեղ կան կարգավորումներ, որոնք ուղղակիորեն վերագրվում են այս եռակողմ հարաբերություններին, երբ վարկառու ֆիզիկական անձն իր սեփականության առարկան որպես գրավ հանձնում է բանկին կամ վարկային կազմակերպությանը, ապահովագրվում է գրավի առարկան, եւ շահառուն համարվում է վարկատու բանկը կամ վարկային կազմակերպությունը:

Նշածս օրենքների տրամաբանությամբ եւ ինչու ոչ, նաեւ ուղիղ կարգավորումներով հանգում ենք նրան, որ շահառուն այն անձն է, որն առաջնահերթորեն իրավունք ունի ստանալ ապահովագրական հատուցում, դեռ անկախ այն հանգամանքից, թե հետագայում ի՞նչ ուղղությամբ կծախսի այդ գումարը` կուղղի վարկի մարմանը, թե առաջնահերթորեն վնասված գրավի առարկայի վերականգնմանը, թե, պարզապես, կտրամադրի վարկառուին` նրա հայեցողությամբ տնօրինելու համար, եւ եթե սրան գումարում ենք նաեւ, օրինակ` Հարկային օրենսգրքի շահութահարկին վերաբերող բաժնում եղած հիմնարար կարգավորումն առ այն, որ կազմակերպությունները շահութահարկը հաշվարկում եւ վճարում են հաշվառման հաշվեգրման հիմունքով, ինչը նշանակում է, որ եթե եկամտի ստացման իրավունքն անվերապահորեն ձեռք է բերվում, ապա անկախ այն հանգամանքից, փաստացի ստացվո՞ւմ է թե՞ ոչ, ստացածն էլ պետք է տնօրինի ստացո՞ղը, թե՞ պետք է հանձնի երրորդ կողմին, միեւնույնն է, եկամտի ստացման իրավունքը համարվում է իրացված, եւ եկամուտը պետք է հարկման նպատակով ճանաչվի: Այստեղից մենք հանգում ենք երկրորդ խնդրին, որ խնդիր ունենք ոչ միայն ապահովադիրների մոտ, այլ նաեւ վարկատու բանկի կամ վարկային կազմակերպության մոտ, որովհետեւ, հակառակ պարագայում, նշածս կարգավորումների ներքո, նրանք ստիպված են հաշվառման, հաշվեգրման սկզբունքով այդ հատուցումները ճանաչել որպես շահութահարկով հարկվող եկամուտներ:

Երկրորդ. ինչպես նախագծի հեղինակն արդարացիորեն նշեց, մենք խնդիր ունենք նաեւ այն դեպքերի համար, երբ որ ապահովադիրը համարվում է ոչ թե ֆիզիկական անձ, այլ բիզնես սուբյեկտ` անհատ ձեռնարկատեր կամ կազմակերպություն: Հետեւաբար՝ մենք առաջարկում ենք կարգավորման համապարփակ աստիճանի հասնելու համար նախագծին կցել առնվազն Քաղաքացիական օրենսգրքում համապատասխան փոփոխություններ նախատեսող օրենքի նախագիծ, իսկ քանի որ դուք, որպես նախագծի հեղինակ, տիկին Թանդիլյան, նշեցիք, որ ունեք մեկ այլ, արդեն երրորդ տարբերակը ձեւակերպման, այդ ձեւակերպման մանրամասներից կախված՝ միգուցե կարիք լինի «Ապահովագրության եւ ապահովագրական գործունեության մասին» օրենքում համարժեք փոփոխություններ կատարել: Առանց այս փոփոխությունները կատարելու, մեր գնահատմամբ, այս հարաբերությունները կկարգավորվեն խիստ հատվածական, խիստ մասնակի, նորից կունենանք չկարգավորված հարաբերություններ, վեճեր, որոնք, ի դեպ, կիսում եմ ձեր կարծիքը, որ բավականին հաճախ այս դրվագներով առաջանում են: Բոլորովին վերջերս էլ գանգատարկման արտադատական համակարգում նման վեճեր են քննարկվել: Իհարկե, դրանք որոշակի հանգուցալուծում են ունեցել, պահային լուծումներ են տրվել, բայց մենք հակված ենք օրենսդրությունն այնպիսի հստակության բերել, որ այդ վեճերը, առհասարակ, չառաջանան, եւ ունենանք կանխատեսելի, բոլորի համար միեւնույն կերպ ընկալվող Հարկային օրենսդրություն, գործունեության հարկային միջավայր: Այս առումով՝ նորից առիթն օգտագործելով՝ կոչ ենք անում, նաեւ մեր պատրաստակամությունն ենք հայտնում համատեղ աշխատել` ունենալու համար համապարփակ օրենսդրական նախագծերի փաթեթ: Շնորհակալություն:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Փոխնախարարին հարցեր տալու համար` հերթագրում: Սերգեյ Բագրատյան:

Ս.ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ

-Պրն Պողոսյան, ջանասիրաբար պաշտպանեցիք Մանե Թանդիլյանի նախագիծը, միտք առաջացավ մոտս: Օրինակ` եթե 100 քաղաքացու չվերաբերեր տարեկան այս խնդիրը, այլ` 100 հազարի, պատրաստ էի՞ք նույն ջանասիրությամբ պաշտպանել:

Ա.ՊՈՂՈՍՅԱՆ

-Շնորհակալություն հարցի համար, հարգելի պրն Բագրատյան: Հավատացնում եմ ձեզ, որ Կառավարությունն այս նախագծի վերաբերյալ վերաբերմունք ձեւավորելիս չի առաջնորդվել ո՛չ շահառուների քանակով, ո՛չ ֆիսկալ էֆեկտներով, այլ առաջնորդվել է այն սկզբունքով, որ եկամուտ վճարողի կարգավիճակից կախված՝ այսինքն` միայն այս տեխնիկական բնութագրիչից կախված՝ եկամտի տեսակը հարկման ենթակա լինել-չլինելու առումով փոփոխելը, պարզապես, չի բխում հարկման հավասարության եւ արդարության սկզբունքից: Այսինքն` որպեսզի ավելի առարկայական նկարագրելու լինեմ, մենք գործ ունենք մի իրավիճակի հետ, երբ ապահովագրական հատուցումն ուղիղ ֆիզիկական անձին տրամադրելու պարագայում համարվում է եկամտային հարկով նվազեցվող եկամուտ եւ հարկման ենթակա չէ, բայց երբ այդ նույն գումարը միջնորդավորվում է բանկի կամ վարկային կազմակերպության շղթայով, եւ նորից հասնում է այդ վերջնական շահառու ֆիզիկական անձին, այս դեպքում դառնում է հարկման ենթակա: Բնականաբար, սա աղավաղում է հարկման հավասարության սկզբունքը, ու անկախ ամեն ինչից՝ կհամաձայնեինք, իհարկե, նախապայմանով, որ հեղինակն էլ համաձայնի այդ հարակից օրենքներում համարժեք փոփոխություններ կատարել: Շնորհակալություն:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Արձագանք կա՞, պրն Բագրատյան: Չկա: Պրն Պողոսյան, կարող եք զբաղեցնել ձեր տեղը: Շնորհակալություն: Ելույթների համար հերթագրում: Ծովինար Վարդանյան:

Ծ.ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Հարգելի նախագահող, հարգելի պատգամավորներ, սիրելի քաղաքացիներ, ուզում եմ մի քիչ ավելի մարդկային լեզվով բացատրել, թե ինչի՞ մասին է այս նախագիծը: Պատկերացրեք՝ քաղաքացին գնացել է բանկ, դիմել է վարկավորման, հիփոթեքով իր համար տուն է վերցրել, եւ բնականաբար, սկսում է վճարել: Իր վարկային պարտավորություններն է կատարում, եւ ընթացքում վճարում է նաեւ ապահովագրական այդ վճարը: Ինչ-որ ժամանակ անց, Աստված ոչ անի, ջուր է լցվում այդ մարդու գլխին կամ հրդեհ է ընկնում տանը, ինչի դիմաց այս ապահովագրական ընկերությունը պետք է փոխհատուցի այդ մարդուն, եւ այն պարագայում, երբ այս մարդու գնած բնակարանը հիփոթեքով չէր եւ բանկի միջոցով չէր ձեռք բերված, այլ ուղիղ ձեռք էր բերվել, այդ դեպքում այս փոխհատուցումը մարդը ստանում է ապահովագրական ընկերությունից ուղիղ, առանց որեւէ հարկ վճարելու: Ինչն այս պարագայում, երբ դա արվում է բանկի միջոցով, եւ քանի որ բանկի միջոցով է ինքը դա ստանում, այդ պահին դա ճանաչվում է եկամուտ այս մարդու համար, եւ այս նախագիծն առաջարկում է, եւ արդարացիորեն առաջարկում է այդ մարդուն չհարկել, որովհետեւ այդ գումարը տրված է, որ ինքը տանի, իր տունը վերանորոգի եւ շարունակվի բնակվել այդ տանը: Տան վրա եմ բերում օրինակը, բայց օրինակները բազմաթիվ կարող են լինել, եւ այո, ես կարծում եմ՝ ճիշտ կլինի, որպեսզի իրավաբանական անձանց համար էլ, որովհետեւ հաճախ իրավաբանական  անձինք նույնպես օգտվում են այս ապահովագրական ընկերությունների ծառայություններից եւ վարկավորման միջոցով, ենթադրենք՝ ինչ-որ բան են ձեռք բերել, որն իրենց բիզնեսի գործընթացում մասնակցում է եւ դա փչանում է, եւ հնարավոր է, որ այդ գումարը պետք է ծախսվի դա սարքելու վրա, եթե, իհարկե, այն մնացածը կարգավորվում է բանկ եւ հաճախորդ հարաբերություններում:

Կարծում եմ` հոյակապ նախագիծ է: Շնորհակալություն:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Շնորհակալություն, տիկին Վարդանյան: Այժմ` եզրափակիչ ելույթներ, պրն Պողոսյան, կարիք տեսնո՞ւմ եք: Պրն Պողոսյան, եզրափակիչ ելույթի կարիք չեք տեսնում: Շատ լավ: Պրն Թունյան, դու՞ք: Ո՞չ: Տիկին Թանդիլյան, համեցեք:

Մ.ԹԱՆԴԻԼՅԱՆ

-Նախ` ուզում եմ շնորհակալություն հայտնել, անկախ ամեն ինչից, այս դահլիճում համախոհության մթնոլորտը վերականգնելու համար, եւ տիկին Վարդանյանին՝ իմ անմարդկային լեզուն մարդկային ձեւով ներկայացնելու: Իհարկե, ես հումորով եմ ասում: Ես մեղադրվում եմ երբեմն մարդկանց տերմինախեղդ անելու մեջ: Միշտ մտածել եմ, որ ես շատ պարզ եմ խոսում, բայց հետո, մարդկանց հետ կապից տեսնում եմ, որ ոչ այնքան: Ես իմ տերմիններն ընթացքում էլ կձեւակերպեմ ավելի մարդկային, նկատի կունենամ, որպեսզի տարընկալումներ չլինեն: Դուք շատ ճիշտ ներկայացրեցիք: Դուք, գոնե ճիշտ ներկայացրեցիք, քան մինչ այդ իմ տերմինոլոգիան էին փորձում ներկայացնել:

Այո, խոսք վերաբերում է այն մարդկանց, ովքեր ծանր վիճակում գտնվելով, ինչու ոչ` նաեւ վարկի տակ, ապահովագրական դեպք է պատահում, եւ հենց այդ փոխհատուցումների մասին է խոսքը:

Պրն Պողոսյան, ակնհայտորեն, հաշվեգրման սկզբունքով, եւ դրա ճանաչելը եկամուտ, թե ոչ, դեռ կքննարկենք, այստեղ լուծումներ կան, եւ վստահ եմ, դուք էլ ունեք, ես էլ մոտեցումներ ունեմ: Երբ ես ասում էի՝ այնպիսի ձեւակերպում տանք, որ այլ օրենքներ փորձենք չմտնել, որ ավելի չբարդացնենք, նկատի ունեի, որ մենք կարողանանք Քաղաքացիական օրենսգրքի եւ ապահովագրական այդ օրենքի հետ կապված ձեւակերպումն այնպիսի տեսքի բերել այս օրենքում, որ դրանց հետ խնդիր չառաջանա, եւ որոշակի լուծում ունեմ: Իհարկե, այս պահին չեմ ուզում հնչեցնել, որպեսզի էլ ավելի չբարդացնեմ իրավիճակն անմարդկային տերմինոլոգիայով, բայց խոստանում եմ, որ այո, այդ քննարկումը կանենք, եւ շատ կուզենամ, որ իրավաբանական անձանց մասով նույնպես լուծում գտնենք, որովհետեւ, ըստ էության, արդարացի նշեցիք, որ, գոնե, այս օրենքի շրջանակում չենք դիտարկել՝ ի՞նչ ազդեցություն ունի ֆինանսական, այլ դիտարկել ենք կարգավորման բովանդակությունը, բնույթը, եւ եկել համախոհության, որ այո, համարժեք են եւ մենք պետք է լուծում գտնենք այսօր, եւ ոչ թե վաղը:

Շնորհակալություն քննարկման համար: Հուսով եմ՝ չչարաշահեցի ձեր համբերությունը:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Հարցի քննարկումն ավարտեցինք, հարգելի գործընկերներ, եւ քննարկում ենք ԱԺ պատգամավոր Վաղարշակ Հակոբյանի կողմից ներկայացված «Հանրային ծառայության մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքում փոփոխություն կատարելու մասին» օրենքի նախագիծն առաջին ընթերցմամբ ընդունելու մասին հարցը: Հիմնական զեկուցող` ԱԺ պատգամավոր Վաղարշակ Հակոբյան:

Վ.ՀԱԿՈԲՅԱՆ

-Մեծարգո նախագահ, հարգելի գործընկերներ, ձեզ եմ ներկայացնում «Հայաստանի Հանրապետության հանրային ծառայության մասին» օրենքում փոփոխություններ կատարելու օրենքի նախագիծը, ինչն իրենից ենթադրում է տարբեր պաշտոնյաների խորհրդականի պաշտոնը զբաղեցնող անձանց համար սահմանված 30 տարին լրանալու ցենզն իջեցնել 25 տարին լրանալու ցենզով, եւ 3 տարի մասնագիտական աշխատանքի եւ 5 տարի հանրային ծառայության ստաժի հետ կապված տարիքը փոփոխել 5-ից 3-ի, ինչը հնարավորություն կտա մինչեւ 30 տարին լրացած անձանց կարողանալ նշանակվել խորհրդականի պաշտոնում, եւ իրենց նպաստը բերել պետական կառավարման համակարգում:

Ըստ էության, այս օրենքը շատ է քննարկվել: Ես այն ներկայացրել էի որոշ ընթացք առաջ, այնուհետեւ այն շրջանառությունից դուրս էր եկել` եւս քննարկման հավելյալ նկատառումներով, քննարկելու եւ շտկելու համար: Այժմ ներկայացվել է եւ ստացել է պետաիրավական հանձնաժողովի դրական կարծիքը, եւ առաջարկում եմ ձեզ կողմ քվեարկել օրենքի այս փոփոխությանը: Շնորհակալություն:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Հիմնական զեկուցողին հարցեր տալու համար` հերթագրում: Հարցեր չկան, պրն Հակոբյան, կարող եք զբաղեցնել ձեր տեղը: Հարակից զեկուցման համար ամբիոնի մոտ եմ հրավիրում պետաիրավական հարցերի մշտական հանձնաժողովի անդամ Սիսակ Գաբրիելյանին:

Ս.ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Հարգելի նախագահող, հարգելի գործընկերներ, ես էլ կարճ կկապեմ: Հարցը քննարկվել է պետաիրավական հարցերի մշտական հանձնաժողովում, տվել ենք դրական եզրակացություն: Ըստ էության, բովանդակությունն արդեն ներկայացրեց նախագծի հեղինակը: 25 տարին լրանալու դեպքում առնվազն 3 տարվա աշխատանքային ստաժ` հանրային ծառայության առնվազն 3 տարվա կամ պաշտոնի անձնագրով պահանջվող աշխատանքի բնագավառում առնվազն 3 տարվա ենք դարձրել, 25 տարին լրացած անձը կարող է նշանակվել այդ պաշտոնում: Տղաների դեպքում, իհարկե, կարծում ենք, 25 տարեկանը չի լինի՝ հաշվի առնելով բանակային ծառայությունն ու բարձրագույն կրթությունը` 4 տարի, բայց այստեղ խնդիրը ոչ այնքան հենց 25 տարեկանում որեւէ անձին նշանակելն է, այդ ընդհանուր այդ 25 տարին վերցված է օրենսդրական տրամաբանությունից, որ տարբեր իրավական ակտերում տարբեր թվեր չլինեն` մի տեղ` 25, մի տեղ` 28, մի տեղ` 30: Ըստ էության, սա նաեւ պատգամավորի չափանիշներով է վերցված: Շնորհակալություն:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Հարցերի համար` հերթագրում: Հերիքնազ Տիգրանյան:

Հ.ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ

-Ամեն դեպքում, մի հարց տամ, որպեսզի չստացվի, որ նախագծերի հանդեպ հետաքրքրություն, ընդհանրապես, չկա, բայց նաեւ ուզում եմ այս նախագծի հետ կապված՝ հարցնել, կներեք, հանձնաժողովի նիստին ամբողջությամբ չեմ հետեւել, համախոհություն կար հանձնաժողովում այս հարցի հետ կապված, ընդհանուր, որովհետեւ տեսեք, 25 տարեկան շեմ սահմանելու պարագայում մենք խորհրդականի համար եւ, կարծեմ՝ այնտեղ մամլո քարտուղարն էր 30 տարեկան, ի վերջո, քաղաքական պաշտոն զբաղեցնող անձի համար է խորհրդատուն աշխատելու, եւ 25 տարեկանի 3 տարվա փորձը որքանո՞վ բավարար կլինի՝ քաղաքական պաշտոն զբաղեցնող անձին կարեւորագույն որոշումների հարցում խորհուրդներ տալու: Չե՞ք կարծում, որ այստեղ մի փոքր փորձառության խնդիր կա, ոչ թե միայն գիտելիքի:

Ս.ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ

-Ամեն դեպքում, սա հայեցողական է լինելու, եւ եթե տվյալ դեպքում նախարարը կգտնի, որ 3 տարվա ստաժն բավարար չէ՝ իրեն խորհուրդ տալու համար, բնականաբար, ինքը կարող է 6 տարվա ստաժ ունեցողն ընտրել: Մենք կարծում ենք, որ 3 տարին, հատկապես հանրային ծառայության բնագավառում 3 տարվա ստաժը բավարար է, դրա համար այդ տրամաբանությամբ տվել ենք դրական եզրակացություն:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Արձագանք:

Հ.ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ

-Բնական է, որ հայեցողական է, եւ նշանակողն ինքն է գտնում, թե որքանով կհամապատասխանի: Բայց նորից մնում եմ այն տեսակետին, որ «Հանրային ծառայության մասին» օրենքում 2017 թվականին կատարված փոփոխություններից գոնե լավագույններից մեկը սա էր, երբ ավելի լրջմիտ մոտեցում էր ցուցաբերում այդ 2, թեկուզ հայեցողական, պաշտոններին որոշակի փորձառություն սահմանելու առումով: Ինչեւէ, կընդունենք նաեւ հանձնաժողովի եզրակացությունն ի գիտություն:

Ս.ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ

-Շնորհակալություն:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Հարցերն ավարտվեցին, պրն Գաբրիելյան: Հիմա, կտեսնենք թե գործադիրն ի՞նչ է մտածում այս կապակցությամբ: Հարակից զեկուցող` արդարադատության նախարարի առաջին տեղակալ Ռաֆիկ Գրիգորյան:

Ռ.ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Հարգելի նախագահող, բարեւ ձեզ: Կարծում եմ` գործադիրն ինձ է պատվիրակել, որպեսզի մի փոքր կաշկանդվածություն լինի այս հարցում: Գործադրի մոտեցումը, ընդհանուր, դրական է, գտնում ենք, որ այս օրենքի փոփոխությունը տեղին է:

Այնուամենայնիվ, մենք շուրջ 65 օրենքի փոփոխության նախագիծ ենք արդեն ուղարկել հանձնաժողով, եւ մոտ ապագայում կներկայացվեն խորհրդարանի քննարկմանը, որտեղ նույնպես կար նմանատիպ, նույն բովանդակությամբ փոփոխություն, ինչը ենթադրում է, որ մեր դիրքորոշումն էլ նույնն է: Այնուամենայնիվ, փորձեմ կարճ հակադարձել տիկին Հերիքնազ Տիգրանյանի դիտարկմանը` լրջմիտ փոփոխությունների հետ կապված: Կարծում եմ` ամեն դեպքում, տարիքի ցենզը լրջության հետ այդքան էլ կապ չունի: Շնորհակալություն:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Հարակից զեկուցողին հարցերի համար` հերթագրում: Սերգեյ Բագրատյան:

Ս.ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ

-Պրն Գրիգորյան, ի՞նչ տրամաբանություն կա՞ այդ արածի մեջ: 25 էր, դարձրեցիք 30, հիմա 30 է, սարքում եք 25, գործադիր մարմինն այդտեղ ասելու բանն չունի՞, բա որ վաղն էլ սարքեն 20, համաձայնվելո՞ւ եք: Ո՞րն է տրամաբանությունը, բերեք օրինակներ, հիմնավորեք, ասեք` այս պահին քանի՞ հոգի խորհրդական կա, որ 30 է, ինչո՞ւ պետք է իջնի 25: Այս տվյալներով մենք կարող ենք դատել ձեր որոշման արժանահավատությունը, այլապես կդիտարկենք որպես քաղաքական որոշման արդյունք:

Ռ.ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն հարցի համար, պրն Բագրատյան: Տվյալ չենք կարող ունենալ, քանի որ շատ մարդկանց ուզեցել ենք նշանակել խորհրդական, բայց օրենսդրական պահանջը թույլ չի տվել, ուստի տվյալ չենք հավաքագրել:

Ինչ վերաբերում է՝ ինչո՞վ է պայմանավորված փոփոխությունը, բերեմ օրինակներ. ես 28 տարեկան եմ: Օրինակն այդ է:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Արձագանք:

Ս.ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ

-Պրն Գրիգորյան, դուք կոնկրետ շահերի բախման մասին հայտարարություն արեցիք:

Ռ.ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

-Ես քվեարկող չեմ:

Ս.ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ

-Դուք կողմ արտահայտվելու, առնվազն, իրավունք չունեք, այդ դեպքում: Քվեարկելու դեպքում չեմ ասում:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Չէ, ինքն արդեն փոխնախարար է, պրն Բագրատյան, եւ չի հավակնում լինել խորհրդական:

Ռ.ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն պրն Բագրատյան: Շահերի բախման մասին խոսք կարող է գնալ, միայն եթե պետք է քվեարկության կամ ինչ-որ հարց լինի: Ես նախագծի հեղինակը չեմ:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Միքայել Մելքումյան:

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Շատ բարի: Պրն փոխնախարար, ուզում եք, ասել, որ դուք դեմ չեք, որ կան երիտասարդներ, որոնք շուտ են հասունանում եւ ունեն կենսափորձ: Այսինքն` դուք համամիտ եք, որ տարիքը կապ չունի, այդ կենսափորձը միանգամից գալիս է: Ես չեմ բացառում, տաղանդավոր երիտասարդները, իսկապես, կարող են շատ արագացված տեմպերով լինել, իսկապես, կարելի է մտածել, ո՞նց եք վերաբերում այդ հասունացմանը:

Ռ.ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն հարցի համար, պրն Մելքումյան, ուղղակի մի փոքր փորձեմ ավելի կատակից դուրս հարցին նայել: Այս խորհրդականի պահանջը վերաբերում է բոլոր ոլորտների խորհրդականներին: Մենք պետք է հասկանանք, որ տարբեր ոլորտներ տարբեր պահանջներ կարող են ունենալ: Ընդ որում, մենք միշտ նայում ենք «կենսափորձ» տերմինին, այսպես ասած, բայց հնարավոր է՝ որոշ դեպքերում խորհրդականից կենսափորձը չպահանջվի, այլ պահանջվեն մի շարք այլ գիտելիքներ:  ՏՏ ոլորտում լավագույնները երիտասարդներն են: Ունենք բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարություն, մեր ոլորտում` արդարադատության ոլորտում, իրավաբանը, թեեւ կենսափորձը դրական է միշտ ուղղված, այսինքն` դրական կազդի նրա գիտելիքների ձեռքբերմանը, այնուամենայնիվ, երբեք չի ենթադրվում, որ 25 տարեկան եւ բավականաչափ փորձ կուտակած երիտասարդ անձնավորությունը որեւէ բանով կարող է զիջել 40 տարեկան, կենսափորձ եւ գիտելիքներ կուտակած անձնավորությանը: Այսքանը:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Արման Բոշյան:

Ա.ԲՈՇՅԱՆ

-Ես նույնպես փորձի հետ կապված հարց ունեմ: Ի՞նչ եք կարծում, եթե աշխատանքային փորձի հետ կապված պահանջը, ընդհանրապես, վերացվի, որովհետեւ մենք հասկանում ենք, որ խորհրդականները մեծամասամբ տեսաբաններ են, մարդիկ են, ովքեր ինչ-որ գաղափարներ, մտքեր են գեներացնում, եւ կան երիտասարդներ, ովքեր ունեն լավ կրթություն, լավ տեսաբաններ են, բայց փորձի պակաս ունեն: Հարցը հետեւյալն է. դուք՝ որպես գործադիր ի՞նչ եք կարծում, եթե, ընդհանրապես, վերացվի աշխատանքային ստաժի հետ կապված պահանջը:

Ռ.ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն հարցի համար: Իրականում, Կառավարության դիտարկումներում հենց այդ հարցն էլ գրված է, եւ հեղինակին առաջարկ է կատարվել ինչպես, ընդհանրապես, հանելու հետ կապված դիտարկումը, այնպես էլ համապատասխանեցնելու մեր կողմից ներկայացված նախագծի 3 տարվա ստաժին: Հանձնաժողովում հենց այդ հարցն էլ քննարկվեց բավական երկար, եւ կարելի է ասել` կոնսենսուսային համաձայնություն կար, որ 3 տարվա մասնագիտական ստաժը, այնուամենայնիվ, պահպանվի:

Ամեն դեպքում, ես գտնում եմ, որ այն պաշտոնատար անձը, ով նշանակելու է խորհրդական, ինքը պետք է որոշի իր համար չափանիշները, եւ եթե իր համար այդ չափանիշներն ընդունելի են, եւ արդեն իմ անձնական կարծիքն է, եթե նույնիսկ այդ մարդը չունի գրանցված, ստաժավորված որոշակի աշխատանքային ստաժ ինչ-որ ոլորտում, բայց, այնուամենայնիվ, ունի այդ գիտելիքները, կարող է նշանակվել:

Ամեն դեպքում, ձեր հարցին ի պատասխան՝ ասեմ, որ հանձնաժողովում քննարկել ենք, եկել ենք փոխադարձ համաձայնության, որ այդ 3 տարվա ստաժը, այնուամենայնիվ, պետք է լինի:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Արձագանք:

Ա.ԲՈՇՅԱՆ

-Դուք շատ կարեւոր դիտարկում արեցիք, որ հենց նշանակող պաշտոնյան է որոշում չափորոշիչներն ու պայմանները, որով նշանակում է պաշտոնյաներին, եւ ես կարծում եմ, որ այս հարցը կարելի էր քննարկել եւս մեկ անգամ, եւ եթե հեղինակը դեմ չի լինի, քննարկենք եւ, ընդհանրապես, այդ սահմանափակումը վերացնենք, թողնենք գործատուին, թողնենք այն պաշտոնյային, ով նշանակում է անում, որ ինքը որոշի, թե ինչ մասնագետ կամ ինչ խորհրդական է նա նախընտրում:

Ռ.ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

-Ամեն դեպքում, առաջինից երկրորդ ընթերցման ժամանակ կարող եք առաջարկ ներկայացնել, կարծում եմ` կքննարկենք երկրորդ ընթերցման ռեժիմով:

Ա.ՄԻՐԶՈՅԱՆ

-Հարցերն ավարտվեցին, պրն Գրիգորյան, շնորհակալություն: Եթե իմ դիրքորոշումը ներկայացնեի, ես պետք է ասեի, որ որեւէ կերպ չեմ հասկանում՝ ինչպես է հնարավոր, որ մարդը 25 տարեկանում լինի գերագույն հրամանատար, վարչապետ, պատգամավոր, որոշումներ կայացնի, լինի նախարար, փոխնախարար, բայց այ, խորհրդական՝ չի հերիքում փորձն ու գիտելիքը:

Մտքերի փոխանակության համար՝ հերթագրում:

Մեր աշխատանքները, 4 օրն ավարտվեց, բայց քառօրյան՝ ոչ, օրակարգը չենք սպառել: Երկուշաբթի, առավոտյան ժամը 10-ից կշարունակենք:




ԱԺ Նախագահ  |  Պատգամավորներ|  ԱԺ խորհուրդ  |  Հանձնաժողովներ  |  Խմբակցություններ  |  Աշխատակազմ
Օրենսդրություն  |   Նախագծեր  |  Նիստեր  |   Լուրեր  |  Արտաքին հարաբերություններ   |  Գրադարան  |  Ընտրողների հետ կապեր  |  Հղումներ  |  RSS