National Assembly of the Republic of Armenia | Official Web Page | www.parliament.amNational Assembly of the Republic of Armenia | Official Web Page | www.parliament.am
HOME | MAIL | SITEMAP
Armenian Russian English French
Արխիվ
18.01.2022

Երկ Երք Չրք Հնգ Ուր Շբթ Կիր
01 02
03 04 05 06 07 08 09
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
31
 
ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎ
ՈՒԹԵՐՈՐԴ ԳՈՒՄԱՐՈՒՄ
ԵՐՐՈՐԴ ՆՍՏԱՇՐՋԱՆ


ՍՂԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ N 2

18 հունվարի 2022

Ժամը 10:00

ՆԱԽԱԳԱՀՈՒՄ Է ՀՀ ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎԻ ՆԱԽԱԳԱՀԻ

ՏԵՂԱԿԱԼ ՀԱԿՈԲ ԱՐՇԱԿՅԱՆԸ

 

Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Բարև ձեզ, հարգելի պատգամավորներ, խնդրում եմ տեղադրել քարտերը և նախապատրաստվել գրանցման. գրանցում: Գրանցվել է 76 պատգամավոր, քվորում ունենք: Չգրանցված պատգամավորներին նույնպես, որոնք չեն հասցրել գրանցվել, խնդրում եմ, որ քարտուղարությունը գրանցի։

Հարգելի պատգամավորներ, շարունակում ենք քննարկել Ազգային ժողովի պատգամավորներ Վլադիմիր Վարդանյանի և Վահագն Հովակիմյանի կողմից ներկայացված՝ «Հայաստանի Հանրապետության դատական օրենսգիրք սահմանադրական օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին» և «Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարության օրենսգրքում լրացումներ կատարելու մասին» օրենքների նախագծերի փաթեթն առաջին ընթերցմամբ ընդունելու մասին հարցը։

Ձայնը տրվում է հարակից զեկուցողին` արդարադատության նախարարի տեղակալ Երանուհի Թումանյանցին։ Խնդրեմ, տիկին Թումանյանց, համեցեք կենտրոնական ամբիոնի մոտ։

Ե.ԹՈՒՄԱՆՅԱՆՑ

-Մեծարգո փոխխոսնակ, հարգելի պատգամավորներ, ներկայացվում է «Հայաստանի Հանրապետության դատական օրենսգիրք» սահմանադրական օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին» և «Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարության օրենսգրքում լրացումներ կատարելու մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքների նախագծերի փաթեթը։ Այս փաթեթում առաջարկվող փոփոխությունների և լրացումների հիմնական նպատակն է ապահովել դատական քննության արդյունավետ իրականացումը, դրանց մասնակիցների իրավունքների և օրինական շահերի պատշաճ իրացումը, դատարանների բնականոն գործունեության ապահովման ինստիտուցիոնալ երաշխիքների ամրապնդումը։ Հենց այս խնդիրների լուծման նպատակով է, որ նախատեսվում է այս նախագծային փաթեթով որպես դատական սանկցիայի առանձին տեսակ նախատեսել իրավունքի իրականացման սահմանափակումը և կիրառել այն դեպքերում, երբ դատավարության մասնակիցն իր դատական իրավունքներից օգտվելիս պարբերաբար չարաշահում է դրանք՝ վտանգելով դատավարության մյուս մասնակիցների իրավունքների պաշտպանության երաշխավորումն ու արդարադատության շահի ապահովումը։

Հարկ է նշել, որ այս փոփոխությունները բխում են Սահմանադրական դատարանի հոկտեմբերի 12-ի 2021 թվականի ՍԴՈ-1613 որոշմամբ արտահայտված իրավական դիրքորոշումների իրացման անհրաժեշտությունից։

Քանի որ արդեն հիմնական զեկուցողների կողմից ներկայացվել են դրույթները, ես պարզապես կցանկանայի երեկ հատկապես ընդդիմադիր պատգամավորների կողմից բարձրացված հարցերի շրջանակում ներկայացնել նաև Սահմանադրական դատարանի որոշման հատկապես այն դրույթները, որոնք մտահոգություն են առաջացրել ընդդիմադիր պատգամավորների մոտ։ Մասնավորապես, Սահմանադրական դատարանը հստակ արձանագրել է, որ մեղադրյալի կողմից իր պարտականությունները չարամտորեն չկատարելու դեպքում նրա նկատմամբ խափանման միջոց կիրառելուն վերաբերող օրենքով նախատեսված կարգավորումները բավարարում են որոշակիության սահմանադրական սկզբունքի պահանջներին։ Այստեղ որոշակիության տեսակետից Սահմանադրական դատարանը որևէ խնդիր չի տեսել։ Սահմանադրական դատարանը նաև արձանագրել է, որ անձի կողմից իր դատավարական իրավունքների չարաշահման դեպքում որոշակի դատավարական իրավունքների իրականացման սահմանափակումը որպես դատավարական սանկցիա կիրառելը համապատասխանում է նաև համաչափության սահմանադրական իրավունքի պահանջներին և հստակ ամրագրել է նաև Սահմանադրական դատարանը, որ օրենքում «իրավունքի չարաշահում» հասկացության և հատկանիշների բացահայտված չլինելն ինքնին չի կարող գնահատվել իբրև խնդրահարույց իրավական որոշակիության տեսակետից, և նույնն արձանագրել է նաև «պարբերական» եզրույթի որոշակիության առնչությամբ։ Այդ տեսակետից նաև ընդդիմադիր պատգամավորների կողմից բարձրացված այն մտահոգությունը, որ, այնուամենայնիվ, պրակտիկայում շատ հնարավոր են այդպիսի խնդիրների դրսևորումներ, այս առումով՝ կցանկանայի նախագծի 3-րդ հոդվածին, բայց, մասնավորապես, Քրեական դատավարության օրենսգրքի 314.4 հոդվածում նախատեսվող դրույթին անդրադառնալ, որտեղ հստակ գրված է, որ դատական սանկցիայի կիրառումը չպետք է բացառի համապատասխան իրավունքի բուն իրացումը, այսինքն՝ մենք այստեղ նույնպես այս խնդիրը չունենք։ Եվ եթե մենք բուն իրացումը մենք, այնուամենայնիվ, ունենանք, ապա դա վերադասության կարգով բողոքարկման ենթակա է, և այդ իրավունքի վերականգնումը՝ որպես այդպիսին, հնարավոր է։

Երկրորդ հարցը, որը հիմնականում երեկ քննարկվեց, դա 75%-ը 95%-ով փոխարինելու դրույթն է, որը նախատեսվում է։ Ես այստեղ ուզում եմ, որ հստակ արձանագրենք, որ այս բոլոր տոկոսային հարաբերությունները և այլն քննարկվել են ԲԴԽ-ի հետ, դատական իշխանության ներկայացուցիչների հետ։ Իրենք շատ հստակ ամրագրել են, որ, այո, տոկոսի որոշակի նվազեցում անհրաժեշտ է էլի անել, այսինքն` թեկուզ 75%-ն էլի նվազեցնել, որովհետև ԲԴԽ-ը բավականին ծանրաբեռնված ռեժիմով է աշխատում, և դատավորների լրացուցիչ ծանրաբեռնվածությունն աշխատում է նաև բնականոն ընթացքին։ Պետաիրավական հանձնաժողովում քննարկման ժամանակ պրն Վարդևանյանը նշեց, որ այդ դեպքում կարելի էր ամբողջությամբ կասեցնել, և մենք չէինք ունենա սահմանադրականության հետ խնդիր, քանի որ Սահմանադրությունը դա թույլ է տալիս։

Պարզաբանեմ, այնուամենայնիվ, թե ինչո՞ւ է գոնե այդ 5%-ը թողնվել. այդ դեպքում իրենք չէին տարբերվի գիտնական դատավոր անդամներից, որովհետև, վերջիվերջո, դատավոր անդամի ներառումը ԲԴԽ-ի կազմում հենց նպատակ ունի, որ գործող դատավորները, որոնք պրակտիկայում ունեն գործեր, տեսնում են պրակտիկ խնդիրներ, հասկանում են, թե ինչպես կարելի է լուծել կամ իրենց կոլեգաների հետ շփվում են, ոչ թե ուղղակի գիտնականներ են` ի տարբերություն այն մնացած հինգի, դա է պատճառը, որ գոնե այդ 5%-ը թողնվել է, որպեսզի այդ բալանսը հնարավոր լինի պահպանել։ Շնորհակալություն:

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Տիկին Թումանյանցին հարցերի համար հերթագրում։ Արամ Վարդևանյան. համեցեք։

 Ա.ՎԱՐԴԵՎԱՆՅԱՆ

-Տիկին Թումանյանց, հարցս հետևյալ կերպ ձևակերպեմ. նախորդ նիստին մենք կրկին դա բարձրաձայնեցինք, պետաիրավականում էլ էինք քննարկում, բայց նաև այստեղ շատ կարևոր է, որ, բոլոր դեպքերում, այս նիստերը սղագրվում են և, փաստացի, հետագայում նաև իրավունքի մեկնաբանման աղբյուր են դառնում։ Հիմա ուզում եմ, որ հետևյալ իրավիճակը պրոյեկտենք և ձեր պատասխանից նաև բխեցնենք իրավիճակը։

Ենթադրենք, թե դատարանն արձանագրում է այդ իրավունքի չարաշահումը և սահմանափակում է ելույթ ունենալու իրավունքը։ Կարելի է ասել՝ ելույթ ունենալու իրավունքը Սահմանադրությամբ երաշխավորված՝ մարդու՝ մեղադրանքից պաշտպանվելու իրավունքների իրացման ձևերից մեկն է։ Հիմա ենթադրենք, որ դատարանը դա սահմանափակել է, բայց անձն ուզում է իր այդ սահմանադրական իրավունքից օգտվել, այդ ժամանակ ձեր վկայակոչած մյուս դրույթը, որով ասվում է, որ բուն իրավունքի իրացումը չպետք է խաթարվի, գործո՞ւմ է, թե՞ ոչ և այդ կոնֆլիկտի դեպքում նախապատվության հարց առաջանո՞ւմ է, թե՞ ոչ։

 Ե.ԹՈՒՄԱՆՅԱՆՑ

-Պրն Վարդևանյան, իրականում ես հասկանում եմ ձեր հարցը, քանի որ ինքս էլ գործող փաստաբան եղել եմ, և, իհարկե, փաստաբանական գործունեության ժամանակ շատ հստակ խնդիրներ կարող են առաջանալ, և, ընդ որում՝ Սահմանադրական դատարանն էլ արձանագրել է, որ այդ հարցերի պատասխանն իրավակիրառ պրակտիկան էլ կտա, և պետք է, որ իրավակիրառ պրակտիկան ճիշտ ձևավորվի։ Այստեղ մենք, իհարկե, կարող ենք ունենալ խնդիր, իհարկե, կողմերը կարող են ասել, որ իրենք չեն չարաշահել, կամ չարաշահումը պարբերական բնույթ չի կրել, և դատարանն էլ իր հերթին պետք է դրան գնահատական տա։ Եթե բոլոր իրավունքներն էլ մենք նայենք, անգամ պաշտպանից հրաժարվելը կամ ելույթ ունենալը կամ պաշտպանի լիազորությունների դադարեցնելը, բոլորը, ինքնըստինքյան, բուն էության հետ կապ ունեցող խնդիրներ են։ Դրա համար այդ սանկցիան ժամանակավոր բնույթ է կրում, այսինքն` մշտական չէ, մշտապես քեզ չեն զրկում ամբողջ ընթացքում ելույթ ունենալու իրավունքից։ Ժամանակավոր սանկցիան կիրառում է դատարանը, և այդ պահին, քանի որ տեղի է ունենում չարաշահում, որովհետև մենք այստեղ ունենք նաև երկրորդ կողմ և երկրորդ կողմի իրավունքներն էլ պետք է բալանսավորել և երբեք չի կարելի մեկին առավելություն, իրավունք տալ մյուսի հաշվին, հատկապես ունենք, էսպես ասած, մրցակցության սկզբունքը, այդ պատճառով պետք է դա, անպայման, բալանսավորվի։ Իհարկե, այստեղ դատարանը պետք է այդ բալանսավորողի դերն ունենա ...

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Տիկին Թումանյանց, առաջարկում եմ շարունակել արձագանքից հետո։ Արձագանք։

 Ա.ՎԱՐԴԵՎԱՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Տիկին Թումանյանց, մենք հենց քննարկման արդյունքում գալիս ենք այն իրավիճակին, որ ստացվում է, որ մենք շատ մեծ բեռ ենք թողնելու դատարանների վրա այն պայմաններում, երբ կարող ենք հիմա էլ որոշակի ուղենիշներ տալ։

Օրինակ, ենթադրենք՝ երբ մենք խոսում ենք, որ այդ իրավունքի սահմանափակումը պետք է որոշակի տևողությամբ լինի։ Հիմա, մի դատավորի համար որոշակի տևողությունը կարող է լինել մեկ ժամը, երկու ժամը, կամ, օրինակ՝ այդ դատական նիստը, մեկ այլ դատավոր էլ դա կարող է մեկնաբանել, որ, օրինակ՝ մեկ տարով են այդ իրավունքը սահմանափակում, այսինքն՝ ինքնին ձևակերպումը, որը կա, դրա հնարավորությունը, թեկուզ հիպոթետիկ, տալիս է։ Հիմա այդ պայմաններում ավելի տրամաբանական չէ՞ր, որովհետև, ըստ էության. ստացվում է, կարծես թե, որ նպատակն այդ մի քանի ժամովն է կամ առավելագույնը մեկ նիստի մասին է խոսքը։ Հենա, կամ այդ ձևով ձևակերպվեր, սա՝ տարբերակ մեկ։

Եվ տարբերակ երկու. երբ դուք ասում էիք բողոքարկման տրամաբանությամբ, այստեղ անմիջականորեն բողոքարկման հնարավորությունը լուրջ խնդիր է տալու։ Սա լինելու է պոստ ֆակտում բողոքարկումը, դե, պատկերացրեք, թե դա էլ ուրիշ ինչ ռիսկեր է առաջացնելու։                

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Համեցեք, արձագանքեք։

 Ե.ԹՈՒՄԱՆՅԱՆՑ

-Պրն Վարդևանյան, այո, անմիջական բողոքարկման իրավունք չկա, քանի որ սանկցիայի կիրառումը չկա, ոնց որ այդպիսին հենց ինստիտուտն է այդպիսին նախատեսված, որ սանկցիան չկա, հետևաբար՝ նաև չէր ունենա իմաստ, որովհետև իմաստն այն է, որ չչարաշահվի, մի հատ էլ դրա բողոքարկումը տաս, ավելի է չարաշահումը լինելու։ Այո, հետագայում ընդհանուր դատական ակտը կարող է բողոքարկման ենթակա լինել, եթե բուն էությունը լինի։

Ինչ վերաբերում է այդ ժամանակային կամ քանակական կամ պարբերաբար չարաշահմանը, հենց Սահմանադրական դատարանն է արձանագրել, որ այստեղ մենք խնդիր չունենք։

Ես ձեր մտահոգությունները հասկանում եմ, բայց նաև ուզում եմ արձանագրել, երեկ էլ դրա մասին խոսվեց, որ նոր Քրեական դատավարության օրենսգրքում էլ, ըստ էության, կան այս բոլոր դրույթները։ Կարող եմ հստակ ասել, որ այս բոլոր ձևակերպումները դեռևս նոր Քրեական դատավարության օրենսգրքի նախագծման ժամանակ հստակ բոլոր եվրոպական դատարանների չափանիշները, նախադեպային իրավունքը դրվել են այս ամենի հիմքում։ Այստեղ մենք խնդիր չունենք նաև այդ տեսակետից, և Սահմանադրական դատարանն էլ ասել է՝ ոչ։

Ես համաձայն եմ, որ իրավակիրառ պրակտիկայում կարող ենք ունենալ շատ մեծ խնդիրներ, որոնք հետագայում նորից կտանենք Սահմանադրական դատարան, բայց կարծում եմ, որ այն ձևակերպումները, որոնք կան, խնդրահարույց չեն այս պահի դրությամբ։ Շնորհակալություն:

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Շնորհակալություն, այլևս ձեզ հարցեր չկան, կարող եք զբաղեցնել ձեր տեղը։ Հարգելի գործընկերներ, այժմ մտքերի փոխանակության համար հերթագրում։ Հերթագրվել է 5 պատգամավոր։ Արամ Վարդևանյան. համեցեք։

 Ա.ՎԱՐԴԵՎԱՆՅԱՆ

-Բարև ձեզ, սիրելի հայրենակիցներ, իրավիճակը հետևյալն է, եկեք, շատ պարզ և հստակ ասեմ, թե ինչի մասին է այս նախագիծը։ Այս նախագիծը նրա մասին է, որ կարող են լինել քրեական գործեր, քրեական հետապնդումներ ցանկացած անձի նկատմամբ, որն անմեղ է, որովհետև ցանկացած անձ անմեղ է, մինչև չկա հակառակի մասին վկայող դատավճիռ, որն էլ մտել է օրինական ուժի մեջ, և, ենթադրենք՝ դատավորները որոշելու են, որ այդ մարդը նիստերի ընթացքում չի կարող ելույթ ունենալ, չի կարող քրեական գործերի նյութերին ծանոթանալ, չի կարող, օրինակ, չգիտեմ, նոր փաստաբան ներգրավել, և սա կարող է լինել այն ձևակերպումներով, որոնք կան, ամբողջ քրեական դատավարության և քրեական հետապնդման ընթացքում։

Եվրոպական փորձում նման մեխանիզմ չկա, չի էլ կարող լինել։ Եվրոպական փորձում կարող է լինել նշվածի բարեխիղճ իրացման մշակույթ, որտեղ դատարանները չեն լինում այսպես, հավաքական կերպարով ասեմ` արմենդանիելյանական բնույթի։ Ես զուտ մեր հայրենակիցներին հիշեցնեմ, որ մենք նման նախադեպ ունեցել ենք, երբ քրեական գործով քննության ընթացքում դատավորը, ուղղակի, որոշեց, որ պաշտպանական կողմը չպետք է ելույթ ունենա ու հեռացավ խորհրդակցական սենյակ։ Այդ ժամանակ նշվածն ապօրինություն էր համարվում, բայց այս նախագծի պայմաններում նշվածն ապօրինություն պետք է չհամարվի։ Սա, իսկապես, ժողովրդավարության, մարդու իրավունքների հետ առնչություն չունեցող նախագիծ է։

Ի՞նչ են ասում ներկայացուցիչները. ասում են. գիտե՞ք, իրավակիրառ պրակտիկայում կարող է խնդիրներ առաջանան, կարող է չառաջանան։ Բա, ավելի լավ չէ՞ նենց անել, որ խնդիրներ չառաջանան, բա, օրենսդրի հիմնական ֆունկցիան դա է։ Օրենսդրի ֆունկցիան կարող է այլ լինել, օրինակ` Սոմալիում, Կոնգոյում, որտեղ այդ իրավունքները երրորդական բնույթի են, իհարկե, հարգանքով այդ ժողովրդի նկատմամբ, բայց, բոլոր դեպքերում. մենք ժողովրդավարական հասարակություն ենք, մեզ մոտ իրավունքի գերակայության սկզբունք կա։ Նման մոտեցումն այն տրամաբանությամբ, որ, գիտեք, նոր Քրեական դատավարության օրենսգրքում առկա է, դե, կներեք, նոր Քրեական դատավարության օրենսգրքում ավելի լավ բաներ կան. օրինակ` տնային կալանք կա, խափանման նոր միջոցներ կան, եկեք դրանցից սկսենք։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Ավարտեք։

 Ա.ՎԱՐԴԵՎԱՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն։

Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Հաջորդ ելույթի համար` Գևորգ Պապոյան, համեցեք։

   Գ.ՊԱՊՈՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, ես ներողություն եմ խնդրում, պետք է մի փոքր շեղվեմ թեմայից։ Երեկ ես ներկայացրել էի պաշտոնական վիճակագրություն, չգիտես ինչու, քոչարյանամերձ որոշ մեդիա միջոցներով իմ ներկայացրած վիճակագրությունը համարվում էր սուտ և սխալ, և ինչ-որ տվյալներ էին ներկայացնում։ Իսկ ի՞նչ էի ես ներկայացնում։ Ես ներկայացնում էի Հայաստանի Հանրապետության ազգային վիճակագրական ծառայության պաշտոնական վիճակագրությունը, որը զետեղված է armstat.am կայքում։ Կարող են այդ մարդիկ, այդ ստերի հեղինակները մտնել այդտեղ, «Տվյալների տարածման օրացույցներ» բաժին կա, հետո մտնել «Հրապարակումներ ըստ տարիների 2021», «Հայաստանի ժողովրդագրական հավաքածու 2021» բաժին, և «Բնակչություն» ֆայլի միջից, 6-րդ էջից սա տպել և կարդալ։ Իսկ դրա փոխարեն ինձ ներկայացնում են սա։ Սա ի՞նչ է։ Սա վիճակագրությո՞ւն է: Վիճակագրությունը սա է։

Ավելին ասեմ. այդ ամենը ներկայացնելուց հետո ինձ մեղադրում են սխալ տվյալներ ներկայացնելու և այլնի մեջ։ Ես համոզվեցի, որ, իմ կարծիքով, այդ մարդիկ ոչ թե չգիտեն, այլ միտումնավոր կեղծիք են տարածում, և եթե Մարկ Տվենի` ստի հայտնի դասակարգումով շարժվենք, ապա կարող ենք ասել՝ կա սուտ, կա լկտի սուտ և կա քոչարյանամերձ մեդիա։                

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Հաջորդ ելույթի համար` Արծվիկ Մինասյան։

 Ա.ՄԻՆԱՍՅԱՆ

-Քաղաքական խոսքն էլ պետք է փաստարկված լինի։ Հիմա, տեսեք, մենք քննարկում ենք այստեղ կարևոր նախաձեռնություն, ես ուզում եմ մի քանի հղում տալ Սահմանադրությանը և առաջարկել, որ այս նախագիծը դիտարկվի այս լույսի ներքո։

Սահմանադրության 79-րդ հոդվածը հստակ սահմանում է որոշակիության սկզբունքը։ Դա նշանակում է, որ սահմանափակելիս հիմնական իրավունքները և ազատությունները սահմանափակելիս օրենքները պետք է սահմանեն այդ սահմանափակումների հիմքերը, ծավալը, լինեն բավարար չափով որոշակի։ Այն հիմնավորումները կամ այն ձևակերպումը, որը կա, կարծում եմ, որ լուրջ վերանայման կարիք ունի և այս առումով՝ պետք է համապատասխանի։

Երկրորդ. հիմնական իրավունքների և ազատությունների սահմանափակման Սահմանադրության 76-րդ հոդվածը, որը նախատեսում է նույնիսկ արտակարգ կամ ռազմական դրության պայմաններում այս իրավունքների սահմանափակման դեպքերը, անգամ դատական պաշտպանության իրավունքը մտնում է բացառիկ իրավունքների մեջ և նույնիսկ այս պայմաններում ենթակա չէ սահմանափակման։

Եվ, վերջին հաշվով, Սահմանադրության հիմնարար սկզբունքներից մեկը ցանկացած պետական մարմնի և տեղական ինքնակառավարման մարմնի, նաև դատարանի առաջնահերթությունը մարդու հիմնական իրավունքներն են, հետևաբար՝ այդ տեսակետից արդեն սկզբունքները կան, և ձևակերպումը պետք է համահունչ լինի Սահմանադրական այս կարգավորումներին, հակառակ դեպքում ձեր նախաձեռնությունը, իսկապես, կարող է Սահմանադրության հետ կապված խնդիրներ ունենալ։

Ինչ վերաբերում է ժողովրդագրությանը, ուզում եմ փաստել մեկ կարևոր հանգամանք. ցավոք, Հայաստանի Հանրապետության անկախության առաջին օրվանից սկսած մինչև առ այսօր միակ երեք տարիները, երբ Հայաստանն ունեցել է դրական միգրացիա, դրական տեղաշարժ, եղել են 2004-2006 թվականները, ցավոք, բայց այդպես է։ Սա փաստ է ու հաստատված է վիճակագրությամբ։

   Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Ծովինար Վարդանյանը հանում է ելույթը։ Վլադիմիր Վարդանյան։ Պրն Վարդանյան, համեցեք։

 Վ.ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ

-Ազգային ժողովի հարգարժան նախագահություն, հարգելի գործընկերներ, պրն Վարդևանյանի բոցաշունչ ելույթից հետո ես հիշեցի «Քոմեդի քլաբ»-ից մի դրվագ, ստիպված պետք է այն հիշատակեմ։ Ասում է. «Ի ծեմ նե մենեյե Ռաֆիկ նի վ չյոմ նե վինովատ»։

Հիմա ուզում եմ ևս մեկ անգամ հարց տալ բոլորիդ, նախ և առաջ համարեք, որ նախագիծն արդեն իսկ ընդունված է, որովհետև Քրեական դատավարության օրենսգիրքն արդեն իսկ ընդունված է, օրենք է, որն ուժի մեջ է մտնելու 2022 թվականի հուլիսի 1-ից։ Փաստաբանական համայնքը կարող էր հանգիստ վիճարկել այս կանոնակարգումները Սահմանադրական դատարանում։ Կարծես թե նման բան տեղի չի ունեցել։ Սահմանադրական դատարանն ուսումնասիրել է այս նախագիծը որպես այդպիսին և այս հարցի վերաբերյալ որևիցե բացասական պատասխան կամ հակասահմանադրականության հետ կապված աղերս չի գտել։ Մենք ի՞նչ ենք ասում։ Մենք ասում ենք՝ ժողովուրդ ջան, արդարադատության շահը պետք է ապահովվի, դատավորը պետք է ունենա հնարավորություն, ապահովվելով կողմերի միջև մրցակցությունը, բոլոր դատավարական սկզբունքները, իրականացնել արդարադատություն, բայց եթե կողմերից մեկը, ընդ որում, գրված չէ՝ այս կողմը կամ այն կողմը, չարաշահում է, դատավորը պետք է ունենա, դատարանը պետք է ունենա հնարավորություն՝ այդ չարաշահումները կանխել։

Այսքան խոսում ենք, ոչ մեկը չասաց, թե, պրն Վարդանյան, դուք շատ լավ գիտեք, որ միջազգային իրավունքում, ընդհանրապես, դատավարական իրավունքում, առկա է մի կոնցեպտ, որը կոչվում է իրավունքի չարաշահում՝ abuse of law, որի դեմ պայքարում են բոլորը, և մենք էլ պետք է պայքարենք դրա դեմ։ Ի վերջո, ի՞նչ է սա նշանակում. ասում է՝ ելույթի իրավունքից զրկել են։ Բա, անձը պարբերաբար ելույթ ունենալիս պետք է չարաշահումներ թույլ տա, չէ՞, որ այդ հիմքով զրկեն, թե՞ ասում են՝ ելույթ չես ունենալու, ակտը կայացնում են։ Դուք պատկերացնո՞ւմ եք այդ ակտի հետևանքը, դրա հեռանկարը։ Դատավորն ակտ է կայացրել` զրկելով կողմերին ելույթ ունենալու իրավունքից, այդ ակտը երկար կյանք չունի։ Մենք բոլորս սա հասկանում ենք, բայց շարունակում ենք խոսել։

Եվս մեկ անգամ կոչ եմ անում այս ամբիոնից՝ հարգեք դատական իշխանությունը և մի հիշատակեք դատավորների անուններ, դրանով ո՛չ լավ, ո՛չ վատ բան իրենց չեք անում, բայց քաղաքականացնում եք արդարադատության իրականացումը, մի գործընթաց, որը պետք է լինի ապաքաղաքականացված։ Շնորհակալություն։

   Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ «Հայաստան» պատգամավորական խմբակցության անունից ձայնը տրվում է պատգամավոր Արամ Վարդևանյանին։

 Ա.ՎԱՐԴԵՎԱՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Գիտե՞ք, մի քանի ինչ-որ հումորային հաղորդումներից ես մեջբերում չեմ անի, այլ ավելի դաժան իրականության մասին կխոսեմ։ Վլադիմիր Վարդանյանն ասում է, որ պետք չէ արդարադատությունը, դատարանները քաղաքականացնել, այդ դեպքում ես սպասում եմ, որ հենց վաղը պրն Վարդանյանն իր ելույթի հնարավորությունից կօգտվի և Հայաստանի Հանրապետության պատմության մեջ դատավորների վերաբերյալ ամենախայտառակ, ամենամիջամտող, ամենանվաստացնող գնահատական տված պաշտոնյային կհորդորի, որ նման բան երբեք չկրկնվի, որ Հայաստանի Հանրապետության ամենաբարձր պաշտոն զբաղեցնող անձը դատավորների մասին չխոսի «վնգստացող դատավորներ» ձևակերպմամբ։ Ես շատ կկարևորեմ այդ գործողությունը և ես վստահ եմ, որ երբ դուք նման գնահատական եք հայտնում, դա հո չի՞ վերաբերում զուտ ընդդիմությանը, այլ վերաբերում է ընդհանուր պետական մոտեցմանը, նենց որ, տեսնենք՝ այդ առումով զարգացում կունենա՞նք, թե՞ ոչ։

Իսկ ինչ վերաբերում է բուն նախագծին, Սահմանադրական դատարանը, սիրելի հայրենակիցներ, հարցը նայել է որոշակիության և համաչափության տեսանկյունից։ Վստահ եմ, որ տիկին Թումանյանցն ուզում էր հենց այդ արձագանքն ունենալ առաջիկայում, բայց Սահմանադրական դատարանը չի նայել արդար դատաքննության տեսանկյունից, չի նայել մեղադրանքից պաշտպանվելու իրավունքի տեսանկյունից, որոնցից յուրաքանչյուրը հանդիսանում է առանձին իրավունք։

Երբ Հայաստանի Հանրապետության Նախագահ Արմեն Սարգսյանը, ներկայացրել էր նշված դիմումը, խնդիրը բարձրաձայնել էր հենց այդ տեսանկյունից։ Իհարկե, սահմանադրագետները կարող են ասել, որ, չէ՞ որ Սահմանադրական դատարանը կարող էր նաև այլ տեսանկյունից նայել, բայց փաստն այն է, որ չի նայել։

Հիմա մենք ունենք այստեղ, թե՛ աջ կողմում նստած գործընկերները, թե՛ ձախ, որ այստեղ կա որոշակի ռիսկ, որ խնդիրներ կարող են առաջանան։ Իմ ասածն էլ հետևյալն է, մեր խմբակցության ասածն էլ հետևյալն է. եկեք այս ռիսկերը չեզոքացնենք, հակառակ պարագայում, ուղղակի, առնվազն, պարզ ձևակերպված, լավ բան չենք անելու, սրանից չենք շահելու։ Հենց նույն ձեր ասած նպատակը՝ արդարադատության շահն իրավունքի չարաշահումը կանխարգելելու համար կարելի էր շատ ավելի լավ ձևով անել, շատ ավելի։ Շնորհակալություն։                                                                       

Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Եզրափակիչ ելույթների համար՝ Երանուհի Թումանյանց, ունե՞ք… Մեր խմբակցության անունից նույնպես, հա, ներողություն եմ խնդրում։

«Քաղաքացիական պայմանագիր» խմբակցության անունից ելույթ կունենա Արթուր Հովհաննիսյանը։ Համեցեք, պրն Հովհաննիսյան։

 Ա.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Բարի լույս, սիրելի հայրենակիցներ, հարգելի գործընկերներ, ես ուզում եմ անդրադառնալ երեկ այս ամբիոնում տեղի ունեցած խոսակցություններին, եզրույթներին, օգտագործված բառամթերքին, և հետո նաև մամուլում շարունակվող երևույթներին։ Արշավ է սկսվել Հայաստանի Հանրապետության կողմից Թուրքիայի հետ բանակցելու մեր ներկայացուցչի՝ պրն Ռուբինյանի դեմ։ Սա արշավ է ոչ թե «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության անդամ Ռուբեն Ռուբինյանի, Ազգային ժողովի նախագահի տեղակալ Ռուբեն Ռուբինյանի, այլ Հայաստանի Հանրապետության ներկայացուցչի դեմ, ասել է թե՝ Հայաստանի Հանրապետության դեմ։ Ո՞ւմ է ձեռք տալիս արշավ սկսել Հայաստանի Հանրապետության դեմ. էլ ո՞ւմ, բացի թուրքական ազդեցության գործակալներից կամ օտարերկրյա այլ ազդեցությունների գործակալներից։ Ո՞ւմ է ձեռք տալիս, օրինակ` պատերազմի օրերին ամեն ինչ անել, որպեսզի տանկերը շրջվեն դեպի Երևան. էլ ո՞ւմ, բացի ադրբեջանական կամ թուրքական ազդեցության գործակալներից։ Ո՞ւմ է ձեռք տալիս պատերազմից հետո իրենց հետ փոխկապակցված մարդկանց ներկայությամբ ավիրել պետական կառույցները, շենքերը և այլն. էլ ո՞ւմ, բացի թուրքական կամ ադրբեջանական ազդեցության գործակալներից։ Ո՞ւմ է ձեռք տալիս գենշտաբի զինվորականներին հանել պետության դեմ. էլ ո՞ւմ, բացի թուրքական ազդեցության գործակալներից։ Ո՞ւմ է ձեռք տալիս կասկածի տակ դնել ժողովրդավարությունը և այլն. էլ ո՞ւմ, բացի Հայաստանի շահերի դեմ գործող օտարերկրյա ազդեցության գործակալներից։ Եվ, վերջապես, կրկին. ո՞ւմ է ձեռք տալիս ամեն ինչ անել՝ վարկաբեկելու Ռուբեն Ռուբինյանին, ասել է թե՝ Հայաստանի Հանրապետության ներկայացուցչին Թուրքիայի հետ նոր սկսվող բանակցություններում և կարգավորման այս գործընթացում. էլ ո՞ւմ, բացի օտարերկրյա ազդեցության գործակալներից։ Եվ, ուրեմն, ես հարց ունեմ, հարգելի գործընկերներ, կարո՞ղ է՝ դուք օտարերկրյա ազդեցության գործակալներ եք։ Այս հարցը վերցրեք և հիմնավոր պատասխանեք այս հարցին, որովհետև ըստ էության, ես հիմնավորեցի, և մեր հայրենակիցների համար էլ շատ հիմնավոր են այն կասկածները, որոնք կան ինձ մոտ, կան իմ գործընկերների մոտ և կան մեր բնակչության մեծամասնության մոտ։ Շնորհակալություն։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Տեղից խնդրում եմ չարձագանքել, դուք ելույթների հնարավորություններ ունեք։

Տիկին Թումանյանց, եզրափակիչ ելույթի կարիք տեսնո՞ւմ եք։ Համեցեք։ Տիկին Թումանյանց, խնդրում եմ մի քիչ բարձր խոսել։

 Ե.ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Հարգելի գործընկերներ, հարգելի պատգամավորներ, պարզապես, եզրափակիչ ելույթով փորձեմ արձագանքել։

Պրն Մինասյան, Սահմանադրական դատարանն արդեն իսկ անդրադարձել է հենց որոշակիության սկզբունքին, ինչի մասին նաև խոսեց պրն Վարդևանյանը։

Պրն Վարդևանյան, ինչ վերաբերում է այն հարցին, որ Սահմանադրական դատարանն այդ խնդիրը չի դիտարկել, այսպես ասած, տարբեր անկյուններից, այստեղ մենք լուծել ենք իրավունքի չարաշահման հարցը։ Այստեղ Սահմանադրական դատարանն իրականում այն դիտարկումներն է արել, իրական այն հիմնական խնդիրներն է արել... Որպես այդպիսին, մենք արդար դատաքննության կամ եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի լայն հասկացության տեսակետից իրականում չունենք խնդիր: Քանի որ այս ձևակերպումները միանշանակ հստակ են թե՛ Եվրոպական դատարանի չափանիշներով, թե՛ նույն Սահմանադրական դատարանի կողմից մատնանշված դիրքորոշումներով մենք այստեղ չունենք ձևակերպումների խնդիր։ Ուրիշ բան, որ դուք բարձրացնում եք իրավակիրառ պրակտիկայում հնարավոր դրսևորումները: Ինձ թվում է, թե դուք էլ, թե՛ որպես սահմանադրագետ, թե՛, ընդհանրապես, պրակտիկայում բավականին լուրջ փորձ ունեցող փաստաբան, իրավաբան, գիտեք, որ շատ հստակ ունեցել ենք բազմաթիվ օրենքներ, որտեղ շատ հստակ սևով սպիտակի վրա գրված է եղել և իրավակիրառ պրակտիկայում մենք, միևնույնն է՝ գնացել ենք Սահմանադրական դատարան։ Այսինքն՝ միևնույնն է՝ Սահմանադրական դատարանն իրավակիրառ պրակտիկայի վերաբերյալ հստակ խոսել է։

Ինչ վերաբերում է, թեև ես սրա մասին խոսել եմ ձեզ հետ պետաիրավական հանձնաժողովում, բայց, էլի, քանի որ որպես էդպիսին բարձրաձայնեցիք, ես արձագանքեմ, որ ...

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Ներողություն եմ խնդրում, տիկին Թումանյանց։ Պրն Հովհաննիսյան, պրն Օհանյան, պրն Ալեքսանյան, խնդրում եմ լռություն պահպանել դահլիճում։ Հարգելի գործընկերներ, ինձ մի ստիպեք, որ ձեր անունները բարձրաձայնեմ նկատողություններ անելիս։ Խնդրում եմ, որ լռություն տիրի դահլիճում, բոլորին կոչ եմ անում՝ լռություն դահլիճում։ Խնդրում եմ շարունակեք, դուք 20 վայրկյան ունեք։

 Ե.ԹՈՒՄԱՆՅԱՆՑ

-Շնորհակալություն։ Ինչ վերաբերում է այն հարցին, որ նոր Քրեական դատավարության օրենսգրքում ունենք շատ լավ դրույթներ, օրինակ` տնային կայանքը, որոնք կարելի էր ապրոբացիա անել, ինչպես որ սա ենք անում, ես մեկ անգամ նշեմ, որ հիմա արդարադատության նախարարությունը շատ լուրջ գործառույթներ է իրականացնում, որպեսզի կարողանանք այդ գործընթացը հուլիսի 1-ից իրականություն դարձնել։ Գնում ենք 200 միավոր էլեկտրոնային հսկող սարքեր, 150 միավոր տնային կալանքի վերահսկման սարքեր և ընդհանուր սերվերներ, որոնցով դա անելու հնարավորություն կունենանք ։ Եթե այդ ամեն ինչն ի սկզբանե ունենայինք, կարող էինք ապրոբացիան անել, բայց հիմա մենք դեռևս գործընթացն իրականացնում ենք։ Շնորհակալություն։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Պրն Դավթյան, ունե՞ք եզրափակիչ ելույթի կարիք, պրն Վարդանյա՞ն: Համեցեք կենտրոնական ամբիոնի մոտ։

 Վ.ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ

-Ինձ համար զարմանալի է, որ ցանկացած փոփոխություն, որը, ըստ էության, կոչված է 2015 թվականի փոփոխություններով Սահմանադրության այն հատվածի կյանքի կոչելուն, որը վերաբերում է դատական իշխանությանը, դրա հետ կապված ցանկացած քննարկում, ցանկացած նախագիծ, որը քննարկվում է, չգիտես ինչու ընդդիմության մոտ հանդիպում է ամենակոշտ դիրքորոշման, թեև, ասում եմ՝ այս ընդդիմության առկայությունն այստեղ պայմանավորված է նաև մեր բարեփոխումներով և արդարադատության այն որակով, որն ապահովվել է այս 3 տարիների ընթացքում։

Այն, որ մեր դատական իշխանությունում առկա են խնդիրներ, դրա մասին խոսել են ոչ միայն 2018-ին, այլ նաև Հայաստանի անկախության առաջին տարուց ի վեր։ Մենք գիտենք սրա մասին և փորձում ենք պարբերաբար բարեփոխումների միջոցով ապահովել այն եվրոպական ստանդարտը, պրն Վարդևանյան, որը պետք է դառնա վճռորոշ մեզ բոլորիս համար։

Դուք ասում եք, որ պետք է չեզոքացնել վտանգները, գուցեև համաձայնվեմ ձեզ հետ։ Որպես Ազգային ժողովի պատգամավոր, որպես պետաիրավական հարցերի մշտական հանձնաժողովի անդամ՝ է, մի հատ առաջարկ բերեիք, մի հատ փոփոխություն բերեիք, մի հատ նախագիծ բերեիք, ասեիք, որ այս բառն էստեղ սխալ եք գրել, էստեղ պետք է մի հատ երաշխիք նախատեսել։ Ոչ, դա հետաքրքիր չէ, որովհետև Ազգային ժողովի պետաիրավական հարցերի մշտական հանձնաժողովի նիստը դիտում է սահմանափակ քանակությամբ մարդ, իսկ այս նիստը շատերն են դիտում, և այստեղ ելնել և բոցաշունչ ելույթ ունենալը շատ ավելի ձեռնտու է և շատ ավելի հաճելի, քան նստել և երկարատև մասնագիտական գործունեություն իրականացնել։

Հարգելի գործընկերներ, սա այն եզակի նախագծերից է, որի ո՛չ իրավական, ո՛չ քաղաքական կողմը որևիցե մեկի մոտ կասկած չի հարուցում։ Այն քննարկվել է թե՛ մեզ մոտ, թե՛ գործադրում, թե՛ դատական իշխանության ներկայացուցիչների հետ համատեղ, միասին և նրանց անմիջական մասնակցությամբ, և, ըստ էության, կոնսենսուսային բնույթ է կրում, որևիցե լուրջ առարկություն, եթե, իհարկե, նման առարկություն եղել է, նույնիսկ չկա։ Ես կոչ եմ անում բոլորիդ՝ կողմ քվեարկել այս նախագծին։ Շնորհակալություն։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Ելույթներն ավարտվեցին, այս հարցի քննարկումը՝ ևս։

Հարգելի գործընկերներ, այժմ անցնում ենք քվեարկություններին։ Պատգամավորներից, ովքեր լքել են դահլիճը, խնդրում եմ վերադառնալ, որպեսզի հնարավորություն ունենաք՝ դիրքորոշում արտահայտել։

Այսպիսով` քվեարկության է դրվում Ազգային ժողովի պատգամավորներ Տաթևիկ Գասպարյանի, Լենա Նազարյանի և Նարեկ Բաբայանի կողմից ներկայացված՝ «Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական օրենսգրքում լրացում կատարելու մասին» օրենքի նախագիծն առաջին ընթերցմամբ ընդունելու մասին հարցը: Քվեարկություն։

Կողմ` 86

Դեմ` 0

Ձեռնպահ` 5

Որոշումն ընդունվել է։

Քվեարկության է դրվում «Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական օրենսգրքում լրացում կատարելու մասին» օրենքի նախագծի քննարկման հատուկ ընթացակարգի մասին» Ազգային ժողովի որոշման նախագիծն ընդունելու մասին հարցը: Հարգելի գործընկերներ, հիշեցնեմ, որ պետաիրավական հարցերի մշտական հանձնաժողովն առաջարկել էր այս օրենքի նախագիծը քննարկել հատուկ ընթացակարգով, այն է` նախագծի երկրորդ ընթերցմամբ քննարկումը կազմակերպել առաջին ընթերցմամբ ընդունելուց 24 ժամվա ընթացքում: Նախագծի վերաբերյալ գրավոր առաջարկներ և գլխադասային հանձնաժողովի եզրակացությունը ներկայացնելու համար սահմանվել է առնվազն 3-ական ժամ։ Այժմ քվեարկության է դրվում համապատասխան որոշման նախագիծը։ Քվեարկություն։

Կողմ` 66

Դեմ` 0

Ձեռնպահ` 29

Որոշումն ընդունվել է։

Քվեարկության է դրվում Կառավարության կողմից ներկայացված՝ «Ավտոմոբիլային տրանսպորտի մասին» օրենքում փոփոխություն և լրացումներ կատարելու մասին» և կից ներկայացված օրենքների նախագծերի փաթեթը երկրորդ ընթերցմամբ և ամբողջությամբ ընդունելու մասին հարցը: Քվեարկություն։

Կողմ` 84

Դեմ` 0

Ձեռնպահ` 14

Որոշումն ընդունվել է։

Քվեարկության է դրվում Կառավարության կողմից ներկայացված՝ «Անկանխիկ գործառնությունների մասին» և կից ներկայացված օրենքների նախագծերի փաթեթը երկրորդ ընթերցմամբ և ամբողջությամբ ընդունելու մասին հարցը: Քվեարկություն։

Կողմ` 66

Դեմ` 28

Ձեռնպահ` 5

Որոշումն ընդունվել է։

Քվեարկության է դրվում Ազգային ժողովի պատգամավորներ Սիսակ Գաբրիելյանի, Թագուհի Ղազարյանի, Կնյազ Հասանովի և Հասմիկ Հակոբյանի կողմից ներկայացված՝ «Կրթության մասին» օրենքում լրացումներ կատարելու մասին» օրենքի նախագիծն առաջին ընթերցմամբ ընդունելու մասին հարցը: Քվեարկություն։

Կողմ` 67

Դեմ` 4

Ձեռնպահ` 26

Որոշումն ընդունվել է։

Քվեարկության է դրվում Ազգային ժողովի պատգամավոր Սիսակ Գաբրիելյանի կողմից ներկայացված՝ «Կրթության մասին» օրենքում փոփոխություն կատարելու մասին» օրենքի նախագիծն առաջին ընթերցմամբ ընդունելու մասին հարցը: Քվեարկություն։

Կողմ` 89

Դեմ` 0

Ձեռնպահ` 10

Որոշումն ընդունվել է։

Քվեարկության է դրվում Ազգային ժողովի պատգամավոր Գևորգ Պապոյանի կողմից ներկայացված՝ «Հաշվեքննիչ պալատի մասին» օրենքում լրացումներ և փոփոխություններ կատարելու մասին» օրենքի նախագիծը երկրորդ ընթերցմամբ և ամբողջությամբ ընդունելու մասին հարցը: Քվեարկություն։

Կողմ` 66

Դեմ` 32

Որոշումն ընդունվել է։

Հարգելի գործընկերներ, քվեարկության դրվող հաջորդ փաթեթում սահմանադրական օրենք կա, ուստի, նախագծերի փաթեթը պետք է ընդունվի պատգամավորների ընդհանուր թվի ձայների առնվազն երեք հինգերորդով։

Քվեարկության է դրվում Կառավարության կողմից ներկայացված՝ «Հայաստանի Հանրապետության դատական օրենսգիրք» սահմանադրական օրենքում փոփոխություններ և լրացում կատարելու մասին» և կից ներկայացված օրենքների նախագծերի փաթեթն առաջին ընթերցմամբ ընդունելու մասին հարցը:

Տեղեկացնեմ նաև, որ գրավոր քվեարկությամբ են հանդես եկել Ազգային ժողովի նախագահ Ալեն Սիմոնյանը, Հայկ Կոնջորյանը և Մարիա Կարապետյանը կողմ ձայներով։ Քվեարկություն։

Կողմ` 67

Դեմ` 2

Ձեռնպահ` 30

Որոշումն ընդունվել է։

Քվեարկության է դրվում Ազգային ժողովի պատգամավորներ Վլադիմիր Վարդանյանի և Վահագն Հովակիմյանի կողմից ներկայացված՝ «Հայաստանի Հանրապետության դատական օրենսգիրք» սահմանադրական օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին» և «Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարության օրենսգրքում լրացումներ կատարելու մասին» օրենքների նախագծերի փաթեթն առաջին ընթերցմամբ ընդունելու մասին հարցը: Քվեարկություն։

Կողմ` 67

Դեմ` 32

Որոշումն ընդունվել է, նաև տեղեկացնեմ, որ մեր երեք պատգամավորները` Ալեն Սիմոնյանը, Հայկ Կոնջորյանը և Մարիա Կարապետյանը նույնպես կողմ ձայներ են թողել։ Քվեարկություններն այսքանով ավարտվում են այս փուլում։

Հարգելի գործընկերներ, այժմ Կենտրոնական բանկի նախագահի տեղակալի ընտրության հարցն ենք քննարկելու։

Հարգելի պատգամավորներ, «Ազգային ժողովի կանոնակարգ» ՀՀ սահմանադրական օրենքի 145-րդ հոդվածի համաձայն` Ազգային ժողովի ֆինանսավարկային և բյուջետային հարցերի մշտական հանձնաժողովը Կենտրոնական բանկի նախագահի տեղակալի պաշտոնի համար Ազգային ժողովին է առաջարկում «Քաղաքացիական պայմանագիր» խմբակցության կողմից ներկայացված Հովհաննես Խաչատրյանի թեկնածությունը։ Հիշեցնեմ, որ հարցը քննարկվում է Կանոնակարգի 135-րդ հոդվածի սահմանված կարգով։

Թեկնածուին ներկայացնելու համար ձայնը տրվում է ֆինանսավարկային և բյուջետային հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ Գևորգ Պապոյանին: Մինչև 10 րոպե, պրն Պապոյան, համեցեք։

 Գ.ՊԱՊՈՅԱՆ

-Հարգարժան փոխխոսնակներ, հարգարժան պատգամավորներ, հարգելի հայրենակիցներ, ձեզ եմ ներկայացնում Հովհաննես Խաչատրյանի կենսագրությունը։

Հովհաննես Խաչատրյանը ծնվել է 1983 թվականին Երևանում։

1998 թվականին գերազանցությամբ ավարտել է Երևանի թիվ 64 դպրոցը։

1998-2002 թթ. սովորել է Երևանի պետական համալսարանի տնտեսագիտության ֆակուլտետում, ստանալով տնտեսագիտության բակալավրի կոչում:

2002-2004 թթ. սովորել է նույն բուհի մագիստրատուրայում, տնտեսական աշխարհագրության ամբիոնում, ունի մագիստրոսի կոչում։

Սովորել է Երիտասարդ առաջնորդների դպրոցում, իսկ հետագայում մասնակցել է նույն դպրոցի հասարակական և կրթական բնույթի ծրագրերին, կարճ ժամանակով մասնակցություն է ունեցել դպրոցի կառավարման մարմիններում։

2015 թվականին ստացել է համաշխարհային հեղինակություն ունեցող ֆինանսական վերլուծաբանի որակավորում՝ CFA, հանդիսանում է Ռուսաստանի CFA որակավորում ունեցող պրոֆեսիոնալների ասոցիացիայի անդամ։

2006-19 թթ. սովորել է բիզնեսի կառավարում (OMBA) Չիկագոյի համալսարանի բիզնեսի դպրոցում և ստացել է մագիստրոսի աստիճան։ Կարճատև կրթական ծրագրով բանակցություններ է ուսանել Հարվարդի բիզնես դպրոցի կոնֆլիկտների կառավարման խմբում, մասնակցել է բազմաթիվ սեմինարների և կոնֆերանսների Արժույթի միջազգային հիմնադրամում, Եվրոպական կենտրոնական բանկում, այլ երկրների ազգային և առևտրային բանկերում, «ՎԶԵԲ»-ում, միջազգային ֆինանսական այլ կազմակերպություններում։ Ստացել է մասնագիտական որակավորման մի շարք սերտիֆիկատներ։

2002-2008 թթ. աշխատել է Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի վիճակագրության վարչությունում, զբաղվել է բանկերի և ֆինանսական այլ կազմակերպությունների հաշվետվությունների ստուգմամբ, ֆինանսական հաշվետվությունների կազմման մեթոդաբանության բարելավմամբ, դրամավարկային և ֆինանսական վիճակագրության պատրաստման աշխատանքներով։

2008-2020 թթ. աշխատել է «Ամերիաբանկ»-ում նախ՝ որպես բաժնի պետ, այնուհետև ակտիվների, պարտավորությունների և կապիտալի կառավարման վարչության ղեկավար։ Հանդիսացել է ֆիզիկական անձ և ՓՄՁ հաճախորդների վարկավորման կոմիտեի նախագահ, ակտիվների և պարտավորությունների կառավարման կոմիտեի անդամ։ Զբաղվել է բանկի բյուջետավորման, Կենտրոնական բանկի նորմատիվների պահպանման, արժեթղթերի պորտֆելի ռազմավարական կառավարմամբ, Moody’s, Fitch և S&P միջազգային գործակալությունների կողմից բանկի վարկանշավորման, միաձուլումների և ձեռքբերումների, բանկի ֆինանսական և այլ հաշվետվությունների կազմման աշխատանքներով։

2020 թվականի հուլիսին Ազգային ժողովի կողմից ընտրվել է Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի խորհրդի անդամ, հանդիսանում է Կենտրոնական բանկի աուդիտի կոմիտեի անդամ։ Ներկայացնում է Կենտրոնական բանկը ԵԱՏՄ մակրոտնտեսական և վիճակագրական հանձնաժողովներում, խորհրդատվական ձայնի իրավունքով ներկայացնում է Կենտրոնական բանկը Հայաստանի Հանրապետության Կառավարությանը կից նախարարական կոմիտեներում։

Համահիմնադրել և անդամակցել է հասարակական կազմակերպություններին կրթական և ընդհանուր զարգացման ուղղություններով։ Կրթական ծրագրեր է իրականացրել Հայաստանի Հանրապետության մարզերում, սփյուռքի հայ համայնքի շրջանակներում, դասավանդել է «Ֆինանսներ» առարկան Հայաստանի ամերիկյան համալսարանում։ Տիրապետում է, հայերենից բացի, ռուսերեն, անգլերեն և ֆրանսերեն լեզուներին: Ամուսնացած է, ունի 2 զավակ։ Թերևս, այսքանը, եթե հարցեր լինեն, սիրով կպատասխանեմ։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Գևորգ Պապոյանին հարցերի համար հերթագրում։ Պրն Պապոյան, կարող եք զբաղեցնել ձեր տեղը։

Ձայնը տրվում է Կենտրոնական բանկի նախագահի տեղակալի թեկնածու Հովհաննես Խաչատրյանին։ Պրն Խաչատրյան, մինչև 20 րոպե։

  Հ.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Պապոյան, ներկայացնելու համար։ Ազգային ժողովի հարգելի նախագահություն, հարգելի պատգամավորներ, նախ` շնորհակալ եմ «Քաղաքացիական պայմանագիր» խմբակցությանն իմ թեկնածությունն առաջարկելու համար։ Շնորհակալ եմ ֆինանսավարկային և բյուջետային հարցերի մշտական հանձնաժողովի բոլոր անդամներին հանձնաժողովում ունեցած մասնագիտական քննարկման և իմ թեկնածությանը հավանություն տալու համար։

Ելույթիս առաջին մասը կնվիրեմ անցած երկու տարում ֆինանսական համակարգում տեղի ունեցած զարգացումներին, Կենտրոնական բանկի համարժեք գործողություններին և մի փոքր կանդրադառնամ իմ կողմից ստանձնած դերին։

2020 թվականի երկրորդ կեսը Հայաստանի Հանրապետության և Արցախի Հանրապետության համար ծանր ժամանակահատված էր՝ համավարակով և հատկապես ռազմական ագրեսիայով պայմանավորված։ Ներքին և արտաքին անկայունության տարրերը պահպանվեցին մինչև 2021 թվականի կեսը։ 2021 թվականի երկրորդ եռամսյակից սկսած դրանց գումարվեց համաշխարհային տնտեսությունում արձանագրված աննախադեպ բարձր գնաճը` կապված արժեշղթաների խաթարման և կտրուկ վերականգնվող պահանջարկի հետ, հատկապես էական աճ գրանցվեց էներգակիրների և պարենային ապրանքների գծով։ Երկրների մեծամասնությունը բախվեց արագացող գնաճի սպառնալիքին` ինչպես մակրոտնտեսական կայունության, այնպես էլ սոցիալական խնդիրների առումով։

Այս պահի դրությամբ գնաճն ԱՄՆ-ում հասել է 6,8%-ի, եվրագոտում` 5%, Ռուսաստանի Դաշնությունում՝` 8,4%։ Վերը նշված գործոնները կտրուկ ավելացրին անորոշության մակարդակը տնտեսավարող սուբյեկտների և բնակչության մոտ։ Հայաստանում ևս առաջացան որոշակի ռիսկեր գների և ֆինանսական կայունության տեսանկյունից։

Ո՞րն էր Կենտրոնական բանկի արձագանքը նշված մարտահրավերներին։ Համավարակի տարածման սկզբնական շրջանում այլ զարգացող և զարգացած երկրների նման Կենտրոնական բանկը թուլացրեց դրամավարկային պայմանները` տոկոսադրույքն իջեցնելով 1,25 տոկոսային կետով և ապահովեց անսահմանափակ իրացվելիություն կրճատված պահանջարկը վերականգնելու նպատակով։ Ի տարբերություն Հայաստանի պատմության ընթացքում տեղի ունեցած այլ ճգնաժամերի, կապիտալի արտահոսքի, ֆինանսական շուկաների ցնցումների և գնաճային սպասումների ապախարսխման դեպքեր այս անգամ չգրանցվեցին։ Ֆինանսական համակարգը, բացի կայունության օրինակ լինելուց, նաև ստանձնեց Կառավարության հակաճգնաժամային ծրագրերից շատերի ֆինանսավորումը շուրջ 190 մլրդ դրամի չափով, մոտ 1,3 տրիլիոն վարկերի մարումների ժամանակավոր հետաձգման և լոկդաունների պայմաններում տնտեսության անխափան սպասարկման դերը։

Ռազմական գործողությունների պարագայում, սակայն, դրսևորվեց ավանդների որոշակի արտահոսք՝ շուրջ 6,4%, չաշխատող վարկերի տեսակարար կշռի աճ` 7,5% և վարկավորման տեմպերի որոշակի նվազում։ Այդ և նախորդող իրադարձությունների հետևանքով տնտեսական պոտենցիալի անկումը գրանցվեց 1% տարեկան կտրվածքով։ Ֆինանսական շուկաներում ավելացավ տատանողականությունը, այդ ժամանակահատվածը զուգակցվեց ներկրվող ապրանքների գների արագ աճով։ Կենտրոնական բանկը, առաջիններից մեկն աշխարհում, կտրուկ քայլերով դուրս եկավ խթանող քաղաքականության ռեժիմից։ Տոկոսադրույքի կուտակային բարձրացումը կազմեց 3,5%, միաժամանակ անհրաժեշտություն առաջացավ՝ որոշակիորեն թուլացնել համարժեքության և իրացվելիության պահանջները։ Դա հնարավոր եղավ անել կուտակված բուֆերների շնորհիվ։ Մեկ այլ կարևորագույն խնդիր էր կիբեր-գրոհներին դիմակայելն ու գործընթացների անընդհատության ապահովումը։

Հանրության և մասնագիտական շրջանակների հետ ինտենսիվ և թափանցիկ հաղորդակցման միջոցով հնարավոր եղավ կառավարել սպասումները, ինչի շնորհիվ ապրանքային և ֆինանսական շուկաներում չդրսևորվեցին խուճապային տրամադրություններ։

Ուզում եմ նաև, օգտվելով այս առիթից, գովեստի իմ խոսքն ասել Հայաստանի ֆինանսական կազմակերպությունների, գործարարների, սպառողների, պետական կառավարման բոլոր մարմինների և այլ կազմակերպությունների հասցեին, Հայաստանի ֆինանսական համակարգի և Կենտրոնական բանկի հանդեպ ունեցած վստահության համար։ Չլիներ այդ փոխադարձ վստահությունը, մենք ավելի թանկ գին էինք վճարելու ճգնաժամից դուրս գալու ճանապարհին։ Մասնավորապես, տարածաշրջանի գրեթե բոլոր երկրներն ավելի մեծ քայլերով խստացրեցին դրամավարկային պայմանները, բայց, ի վերջո, ունեցան ավելի բարձր գնաճ։

Դեկտեմբերի վերջի դրությամբ 12-ամսյա գնաճը Հայաստանում արդեն կազմեց 7,7%, վերադառնալով պատմականորեն բարձր 9,6% մակարդակից նոյեմբերի դրությամբ։ Վարկավորման տեմպերը, ավանդները, տոկոսադրույքների սպրեդերը, կապիտալի համարժեքությունը և այլ նորմատիվներ վերադարձան հակաճգնաժամային մակարդակների։

2021 թվականին, բարեբախտաբար, հաջողվեց ավարտին հասցնել մի շարք ռազմավարական աշխատանքներ։ Կենտրոնական բանկի նոր ռազմավարությունը, որը հասանելի է հանրությանը, կառուցվել է որակապես նոր մոտեցումներով և ենթադրում է դրանից բխող գործողությունների հստակ հիերարխիա՝ միտված Կենտրոնական բանկի լիազորությունների տիրույթում գտնվող գրեթե բոլոր ոլորտների տրանսֆորմացիոն զարգացմանը։ Իհարկե, դա երկար ճանապարհի առաջին քայլերից մեկն է միայն։

Մի քանի խոսքով նշեմ իմ` որպես Կենտրոնական բանկի խորհրդի անդամ ունեցած դերի մասին։ 2020 թվականի հուլիսին յոթերորդ գումարման Ազգային ժողովի կողմից ընտրվել եմ Կենտրոնական բանկի խորհրդի անդամի պաշտոնում։ Պետք է ընդգծել, որ Կենտրոնական բանկի խորհուրդը ոչ գործադիր պաշտոն է, խորհրդի անդամը մասնակցում է ԿԲ-ի կողմից վարվող քաղաքականությանն առնչվող կոլեգիալ որոշումների կայացմանը, ինչպես նաև ֆունկցիոնալ ստորաբաժանումների կողմից դրանց իրականացման նկատմամբ վերահսկողությանը։ Բացի նշված այդ հիմնական ֆունկցիայից, կուզեի ընդգծել մի քանի այլ կետեր։

Առաջինը. լինելով Կառավարությունից անկախ մարմին, այնուամենայնիվ, ԿԲ-ի կառավարության կոորդինացիան և՛ ֆիսկալ, և՛ մոնետար իշխանությունների աշխատանքի արդյունավետության գրավականն է։ Նախարարական կոմիտեներում, որտեղ ես ներկայացնում եմ ԿԲ-ը, ինչպես նաև այլ ձևաչափերով փորձել եմ նպաստել արդյունավետ հաղորդակցմանը և հավասարակշռված որոշումների կայացմանը։  

Երկրորդ. ինչպես նշել էի, խորհրդի անդամի պաշտոնում ընդգրկվելու ժամանակ, ես բարելավումների կարիք եմ տեսնում սպառողների շահերի պաշտպանությանը, հատկապես այն ուղղություններով, որոնք վերաբերում են գերվարկավորվածությանը։ Իմ գործողություններով ամեն կերպ նպաստել եմ այդ խնդիրների լուծմանը։ Բացի այդ, դոլարիզացիայի հետ կապված կրճատմանն ուղղված կոնկրետ գործողությունների կողմնակիցն եմ եղել։

Երրորդ. ակտիվ մասնակցություն եմ ունեցել ԵԱՏՄ մակրոտնտեսական և վիճակագրական կոմիտեներում, հաստատելով կառուցողական հարաբերությունների ԵԱՏՄ ոլորտային նախարարի և այլ գործընկերների հետ, առաջ մղելով Հայաստանի Հանրապետության համար կարևոր հարցեր։

Չորրորդ. դրամավարկային քաղաքականության ոլորտում փորձել եմ ԿԲ-ի իմ գործընկերներին փոխանցել առևտրային բանկում կուտակված իմ փորձը՝ ավելի լավ պատկերացնելու համար փոխանցման մեխանիզմը, առևտրային բանկերի վարքագծի առանձնահատկությունները։

Նույնը կարող եմ նշել ֆինանսական համակարգի կարգավորման և վերահսկողության ոլորտի մասին։ Այս իմաստով շատ եմ կարևորում մասնավոր և պետական հատվածի մասնագետների հաճախակի տեղափոխությունները։

Հինգերորդ. մասնակցություն եմ ունեցել արժեթղթերի շուկայի զարգացման ԿԲ-ի ներքին հայեցակարգի մշակմանը։

Վերջում՝ ԿԲ-ի նախագահի տեղակալի պաշտոնում պլանավորած անելիքների մասին։ Քաղաքականության մշակման և հաստատման առումով ԿԲ-ի նախագահի տեղակալը հանդիսանում է նաև խորհրդի 8 անդամներից մեկը և իր քվեարկությամբ արտահայտում է իր կարծիքը։ Այս առումով՝ էական բաներ չեն փոխվելու։

Կենտրոնական բանկի ինստիտուցիոնալ կարծիքն արտահայտվում է համապատասխան ռազմավարական փաստաթղթերում, որի կրողն են ԿԲ-ի խորհուրդը, գործադիր ղեկավարները և ողջ անձնակազմը։ Իհարկե, օժտված լինելով ձեր կողմից ընձեռված բարձր մանդատով, ԿԲ-ի նախագահը, տեղակալն ու խորհրդի անդամները կարող են և պետք է ավելի կոնկրետ ազդեցություն ունենան այդ քաղաքականությունների մշակման և իրականացման առումով։

Այս պահին թույլ տվեք նշել մի քանի առանցքային ուղղություններ և իմ կարծիքը դրանց վերաբերյալ։

Առաջինը` թվայնացման օրակարգ։ Ինչպես տեղյակ եք, ակտիվ քննարկումներ են ընթանում թվայնացման ազգային օրակարգը և նախագծերի իրականացման ձևաչափերը հստակեցնելու ուղղությամբ։ Լինելով ֆինանսական համակարգի մեգառեգուլյատոր և Հայաստանի վճարային համակարգի առանցքային օղակներից մեկը, Կենտրոնական բանկն ունենալու է էական դեր լայն ընդգրկում ունեցող գործընթացների դիզայնի և կարգավորման հարցերում։ Այս պրոցեսներում ԿԲ-ի կողմից շեշտադրված հիմնասյուներն են.

ա) ազգային նույնականացման համակարգը,

բ) կիբերանվտանգության ենթակառուցվածքը,

գ) ծառայությունների փոխգործակցության սկզբունքները։

Մեծ կարևորություն ունեն նաև ֆինանսական բոլոր ընկերությունների կողմից թվայնացման բավարար ունակությունների զարգացումը և հանրային ու այլ ոլորտների ծառայությունների հետ սինխրոնացման հնարավորությունները։ Այս ճանապարհին ունենք մարդկային և տեխնիկական ռեսուրսների լրջագույն կարիք։ Այս նորարական ոլորտում պետք է լինենք չափավոր փորձարարական, միաժամանակ կիբերանվտանգության և անձնական տվյալների պաշտպանության ասպարեզում կոմպրոմիսները պետք է լինեն անընդունելի։ Անհրաժեշտ են լինելու էական փոփոխություններ օրենսդրության մեջ՝ հարմարեցնելու համար թվային հասարակության կանոններին։ Մասնավորապես, մեր ֆինանսական համակարգին վերաբերող օրենսդրությունն այս պահին նախագծված է ծառայությունների մատուցման ավանդական եղանակների համար։ Եվս մեկ առաջնահերթություն է ԿԲ-ի թվային արժույթի թողարկումը։

Երկրորդ. ֆինանսական կայունության կարգավորման և վերահսկողության ոլորտում որոշակի դեռեգուլյացիայի, սակայն միաժամանակ գործող կանոններին խստորեն հետևելու կողմնակիցն եմ։

Մյուս կողմից` կիբերանվտանգության, փողերի լվացման, անդրսահմանային գործառնությունների, նոր ֆինանսական գործիքների գծով ռիսկերը դառնում են ավելի մասշտաբային։ Տվյալների և մոդելների վրա հիմնված կարգավորման և վերահսկողության համակարգերի ներդրումն այլընտրանք չունի։

Երրորդ. ֆինանսական կրթման և սպառողների շահերի պաշտպանության առանցքում պետք է լինի, իմ կարծիքով, պատասխանատու վարկավորումը, ինչպես նաև ֆինանսական ծառայություններից օգտվելու տեխնոլոգիական հմտությունների ավելացումը, սպառողների, քաղաքացիների մոտ նկատի ունեմ։ Ես համոզմունք ունեմ, որ գնալով բազմազան դարձող ֆինանսական ծառայությունների պայմաններում գերկարգավորումը տանում է դեպի փակուղի, լուծումը սկզբունքների վրա հիմնված կարգավորումն է և ֆինանսական խարդախությունների ու չարաշահումների առումով կիրթ սպառողները։

Չորորդ. արժեթղթերի շուկայի զարգացման նոր իմպուլս է հարկավոր։ Crowdfunding-ը, բանկերի պարտատոմսերը, արդեն իսկ բանկերի կողմից թողարկված բաժնետոմսերը պետք է ուղի բացեն այլ թողարկողների և այլ գործիքների համար։ Մանրածախ ներդրումների մասով լուծումը ներդրումներ կատարելու թվային խողովակներն են։ Ամբողջությամբ չի իրացվել նաև կենսաթոշակային հիմնադրամների մեծ պոտենցիալը։ Սա այն ոլորտներից է, որտեղ ԿԲ-Կառավարություն-շուկայի մասնակիցներ կապը պետք է լինի սերտ և փոխգործակցության մթնոլորտում։

Հինգերորդ. դրամավարկային քաղաքականության ոլորտում ԿԲ-ը պետք է լինի համաշխարհային առաջատարներից մեկը, մասնավորապես, զարգացող երկրների շրջանում։

Մենք իրականացնում ենք դրամավարկային քաղաքականություն դոլարիզացիայի և շուկաների անկատարության պայմաններում։ Մի կողմից՝ այդ թերությունների վերացումը պետք է լինի առաջնային խնդիր, մյուս կողմից պետք է հետազոտությունների և նորարարության շնորհիվ առավելագույնի հասնել գործող պայմաններում։ Մեր մասնագետներն արդեն իսկ ընդգրկվում են ԱՄՀ տարբեր երկրների առաքելություններում՝ օգնելով այլ երկրների կենտրոնական բանկերին, հիմնականում զարգացող, բարելավումներ ունենալ այդ ոլորտում։

Վեցերորդ. մոտ ապագայում ԵԱՏՄ շրջանակներում կոնկրետացվելու են ֆինանսական համակարգերի հարմոնիզացիայի հարցերը։ Մեր ֆինանսական ընկերությունները պետք է մրցունակ լինեն ինչպես ԵԱՏՄ, այնպես էլ այլ երկրների ֆինանսական ընկերությունների, ինչպես նաև ֆինտեխ ընկերությունների հետ համեմատած։ Սա մի կողմից՝ մեր ընկերությունների համար ռիսկ է հաճախորդներ կորցնելու առումով, մյուս կողմից՝ մեծ շուկաներ ներթափանցելու հնարավորություն է։ Շնորհակալ եմ, սիրով կպատասխանեմ ձեր հարցերին։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Զեկուցողին հարցերի համար հերթագրում։ Հերթագրվել է 6 պատգամավոր, Գևորգ Պապոյան։

 Գ.ՊԱՊՈՅԱՆ

-Պրն Խաչատրյան, ես կուզեի, որ երկու կարևոր հարցի անդրադառնանք, որոնք նաև ձեր խոսքում դուք նշեցիք։ Մեկը գերվարկավորումն է, որը խնդրահարույց է արդեն որոշ դեպքերում, հատկապես սպառողական այդ փոքր վարկերը։

Երկրորդը դոլարիզացիան է։ Առաջինի մասով կխնդրեի ասել, թե արդյո՞ք Կենտրոնական բանկում, այսպես ասենք, որոշակի վարժություններ արվել են, կամ գործողությունների ի՞նչ կոնկրետ պլան կա, ի՞նչ ուղղությամբ ենք գնում, որպեսզի մի կողմից սպառողական պահանջարկի վրա շատ չազդենք, նաև տնտեսության զարգացման վրա չազդենք, բայց միևնույն ժամանակ այն ռիսկերը, որոնք մենք ունենք գերվարկավորումից, դրանք կառավարենք ամբողջովին կամ հնարավորինս չեզոքացնենք։ Այստեղ ի՞նչ է արվում։

Երկրորդը` դոլարիզացիայի հետ կապված։ Նախորդ գումարման Ազգային ժողովում մենք պրն Երիցյանի հետ տարբեր գաղափարներ ենք քննարկել։ Ես կարող եմ հպանցիկ մեկ, երկուսի մասին նշել, բայց, քանի որ այդտեղ խնդիրներ են լուծվում, նաև մի շարք ռիսկեր են առաջանում, առաջ չենք գնացել։ Դրանք կապված են. ընդհանրապես, արտարժութային և դրամային ավանդների հարկման տոկոսադրույքների տարբերակման հետ, դոլարային վարկերի տրամադրման պայմանների խստացման հետ, երբ որ հիմա գիտենք, որ շատ դեպքերում, էսպես ասած, դոլարային վարկավորում է տեղի ունենում, երբ որ մարդն արտարժութային եկամուտ, առհասարակ, չունի, որոշակի պայմանների սահմանման հետ կապված, բայց այստեղ մենք բանկերի միության հետ խոսեցինք, իրենք ռիսկեր են տեսնում, և քննարկումներն այստեղ կանգնեցին։ Բայց խնդիրը, այնուամենայնիվ, մնացել է, որի մասին դուք էլ նշեցիք։ Ի՞նչ եք կարծում, այստեղ ի՞նչ պետք է անենք, որպեսզի կարողանանք այս երկու հարցերը լուծել։

 Հ.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Պապոյան, հարցերի համար: Ինչ վերաբերում է կարգավորմանը կոնկրետ սպառողների շահերի տեսանկյունից, այս դահլիճում, և, ընդհանրապես, մասնագիտական շրջանակներում երկու ուղղությունից էլ քննադատությունները պակաս չեն։ Մեկը՝ այն, որ կարգավորումները շատ խիստ են, սա ստորագրիր, այնպես չի կարելի անել, այսպես պետք է անել, դա մեծ ծախսեր են բանկերի համար, և 180 աստիճան հակառակ ուղղությամբ մեկնաբանություններ, որ ֆինանսական կազմակերպությունները չարաշահումներ են անում, պետք է այստեղ էս արգելվի, այնտեղ մեկ ուրիշ բան կարգավորվի։ Ո՞րն է լուծումը։ Մեր փիլիսոփայությունն այն է, որ լուծումը կիրթ սպառողն է, իհարկե, նաև դրան պետք է գումարվեն իր հաճախորդի համար հոգ տանող, «մրցակցությունից վախեցող», ֆինանսական կազմակերպությունները, որոնք ունեն համապատասխան ներքին համակարգեր, կոչվում է հաճախորդների սպասարկման համակարգեր, որոնք հետևում են իրենց հաճախորդների գոհունակության աստիճանին։

Կարգավորումը. ես իմ ելույթ էլ նշեցի, այնքան բարդ են դառնում բազմազան պրոդուկտները, մանավանդ թվային աշխարհում, որ հնարավոր չէ ծածկել բոլոր դեպքերը։ Պետք է մեզ համար սկզբունքներ ֆիքսենք և այդ ազատ շուկայական հարաբերություններում՝ սպառողներ-ֆինանսական կազմակերպություններ, ուղղակի խթանենք, նպաստենք, որ սպառողների շահերը պաշտպանված լինեն։

Ինչ վերաբերում է դոլարիզացիային, տարբեր մտքեր են եղել՝ ֆինանսական ծառայությունների մասով սահմանափակումներ դնել, խթանել ապադոլարիզացիան։ Կենտրոնական բանկի նորմատիվ դաշտում արդեն իսկ բազմաթիվ խթաններ կան, այնտեղ ռիսկի կշիռներ կան, պարտադիր պահուստավորման մասում խթաններ կան, որոնք դրամային, այսպես ասած, միջնորդությունը` ավանդ և վարկ, խրախուսում են՝ համեմատած դոլարայինի հետ։

Հարկային նման բանի, այդ քննարկումներին ես մասնակցել եմ, ինքս էլ առաջարկներ արել եմ, ուղղակի, քննարկման հարկային տարբերակումներ մտցնելու համար։ Այսօր մենք ունենք ավանդների 52-53 տոկոս դոլարիզացիա և վարկերի 46% դոլարիզացիայի մակարդակ։ Դա շատ վատ չէ, բաժակը կիսով չափ լիքն է, բայց մենք համոզմունք ունենք, ես անձամբ համոզմունք ունեմ, որ մենք այնքան վստահություն ենք կուտակել, որ կարող ենք առաջ գնալ և ավելի բարելավում ունենալ այս ոլորտում։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Արձագանք։

 Գ.ՊԱՊՈՅԱՆ

-Դուք նաև ձեր պատասխանով բերեցիք, ըստ երևույթին, նաև իմ արձագանքին։ Ես պլանավորել էի այս միտքն իմ արձագանքի ընթացքում ասել։ Նախ` ձեր ընտրվելուց հետո, ես հուսով եմ, որ կընտրվեք և մենք կքննարկենք այս հարցը, թե ինչպիսի տարբերակներով գնանք առաջ։

Կենտրոնական բանկը հիմնականում առաջարկի վրա է ազդում իր կարգավորումներով։ Ես կարծում եմ, որ մենք ինչ-որ մեխանիզմներով պետք է նաև պահանջարկի վրա ազդենք։ Այստեղ կրթության բաղադրիչը կարևոր է։ Տեսեք. մենք նախորդ գումարման Ազգային ժողովում օրենք ընդունեցինք, որտեղ մարդը գրում է, որ ինքը գիտակցում է, որ, օրինակ՝ այդ վարկի փաստացի տոկոսը, ասենք, 76% է, պայմանական, կամ 46%, ոչ թե, օրինակ` 23։ Միգուցե այս պարագայում էլ, նույն դոլարիզացիայի մասով էլ որոշակի ռիսկերի հետ կապված՝ ինքը գրավոր նախադասություն գրի, որը նաև 100%-ով կապահովագրի մեզ, որ ինքը դա կարդացել է, հասկացել է, այդ ռիսկերը գիտակցում է, և, այդ ռիսկերով հանդերձ, ինքը գնում է այդ վարկավորմանը, որովհետև արտարժույթի փոփոխությունը մարդկանց համար հսկայական խնդիրներ կարող է առաջացնել, եթե նրանց եկամուտները դրամային են։

 Հ.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Պետք է արձագանքեմ, որ այս պահին ձեր նշած կարգավորումը կա ոչ թե գրելու, այլ ամփոփաթերթ ստորագրելու տարբերակով, բայց էլի կետ առ կետ կարգավորման դաշտի մեջ ենք, որովհետև դրանց մի մասը պետք է լինելու մշտապես, բայց, կրկին, մեր սպառողները պետք է գիտակցեն այդ արտարժութային ռիսկը։ Հնարավոր է տարբեր կրթական, թեկուզ ինտերակտիվ, թեկուզ համացանցում, չեմ կարող այս պահին վերջնական պատասխան տալ, բայց դա պետք է լինի ուղղությունը։ Օգտվելով առիթից, երկու բառ պետք է ասեմ, օրինակ` վարկերի, սպառողական վարկերի մի մասը, որոնք քարտերով են, արտարժույթով կարող են լինել, հիփոթեքը կարող է լինել արտարժույթով, դրանք ժամանակին եղել են կոմպրոմիսներ, երբ սահմանափակումներ էին մտցվում արտարժույթով վարկեր տրամադրելու մեջ։ Այդ կոմպրոմիսներն արդեն վերացնելու պահն է հասունացել այս պահին, մենք այդ ուղղությամբ քննարկում ենք։           

Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Հարցի համար` Արմեն Գևորգյան։

 Ա.ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ

-Բարև ձեզ։ Հարցս երկու մասից է բաղկացած։ Առաջինը կարող է մի քիչ ֆուտուրիստական թվալ, բայց, այնուամենայնիվ, հնչեցնեմ` հաշվի առնելով վերջին զարգացումներն աշխարհում, հատկապես։ Ամերիկայի կոնգրեսում քննարկվում է Ռուսաստանի դեմ պատժամիջոցների հնարավոր նոր փաթեթ։ Փաթեթի առանցքում, համենայնդեպս, մասնագետներով և կոնգրեսականներով քննարկում են SWIFT համակարգից Ռուսաստանն անջատելու հեռանկարը։ Հաշվի առնելով մեր Կենտրոնական բանկի կարողությունները` վերլուծական, ծրագրավորողական, մոդելավորման, հատկապես, արդյո՞ք ինչ-որ ձևով գնահատվել է նմանատիպ հեռանկարի ազդեցությունը մեր բանկային համակարգի վրա և հնարավորությունները, եթե նմանատիպ քայլի դիմեն։ Արդյո՞ք դա կարող է ինչ-որ խնդիրներ, խոչընդոտներ կամ պրոբլեմներ առաջացնել նաև մեզ մոտ, եթե Ռուսաստանն անջատվի։ Ես սա տալիս եմ նաև ԵԱՏՄ ֆինանսական կարողությունների և ինստիտուտների զարգացման կոնտեքստում։

Եվ հարցադրման երկրորդ մասը։ Կենտրոնական բանկն այսօր նաև մեր ապահովագրական ոլորտը կարգավորող մարմինն է, եթե ճիշտ եմ հիշում, կարծեմ, ոչ մի բան չի փոխվել։ Կուզենայի ձեր կարծիքը լսել առողջապահության ոլորտի հետագա ապահովագրական զարգացման շուրջ, ապահովագրության զարգացման ո՞ր մոդելն եք դուք տեսնում ավելի ռացիոնալ, ավելի ճշգրիտ և արդյունավետ Հայաստանի այսօրվա տնտեսական պայմաններում։

  Հ.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Գևորգյան, հարցերի համար։ Իհարկե, Ռուսաստանի Դաշնությունում՝ որպես հիմնական տնտեսական պարտնյոր, ցանկացած շոկեր մենք գնահատում ենք՝ պրոյեկտելով Հայաստանի տնտեսության վրա։ 2014 թվականի մեծ արժութային շոկն էական ազդեցություն ունեցավ, երբ որ աշխարհի մնացած մասում ճգնաժամ չկար, բայց կոնկրետ ռուսական ճգնաժամը մեզ վրա էականորեն ազդեց։

SWIFT համակարգի հետ կապված՝ ռուսական ընկերությունների սահմանափակումները, շատ մեծ, էական բաներ են փոխելու տարածաշրջանում, առաջին հերթին՝ թեկուզ նույն իրենց տնտեսական խնդիրներից, արժութային շոկերից ածանցված ռիսկերը, որ կարող են ներթափանցել մեզ մոտ, այո, պարբերաբար այդ շոկերը գնահատվում են, չնայած, պետք է փակագծերում ասեմ, որ կախվածությունը մի փոքր նվազել է, կապը նվազել է մի փոքր, առաջ մի քիչ ավելի գծային էր, հիմա այդպես չէ։

Ինչ վերաբերում է կոնկրետ SWIFT համակարգի սանկցիաների ու Հայաստանի կապին, ԵԱՏՄ շրջանակներում Հայաստանի Հանրապետությունը և ոչ միայն, Ռուսաստանից բացի, այլ անդամ երկրներն ամեն կերպ, ցանկացած նախաձեռնություններում, հակասանկցիաներում, ցանկացած ոլորտում, էսպես, չգրված կոնսենսուս կա, որ հնարավորինս ամեն ինչ արվում է, որ սանկցիաների պարագայում այլ երկրներ, Ղազախստանն ու Հայաստանը չհայտնվեն սանկցիաների մեջ։ Բացի աշխարհաքաղաքական նկրտումներից, ուրիշ պատճառներ չկան, որ կարող են այդ սանկցիաներն ավտոմատ կերպով մյուս երկրների վրա տարածվել։ Հույս ունենք, որովհետև դա իրականում էական բան է՞ Որոշակի այլընտրանքներ SWIFT համակարգում ստեղծվում են ժամանակի ընթացքում, Ռուսաստանի Դաշնությունը Չինաստանի հետ, այլ երկրների հետ վճարային համակարգերի մասով, ոչ միայն SWIFT-ի, քարտային, վճարային համակարգերի մասով այլընտրանքներ են ստեղծվում, բայց, ամեն դեպքում, SWIFT-ը գլոբալ է։

Ապահովագրական ոլորտի, առողջության ապահովագրության հետ կապված՝ ես կարծում եմ, որ մեր, ընդհանրապես, ապահովագրական համակարգում՝ ապահովագրական ընկերություններ, բյուրո, կա մեկ պատուհան համակարգ, դրանք կայացած ինստիտուտներ են, և իրենց օգտագործումն այս ռեֆորմի շրջանակներում պետք է դիտարկվի, համենայնդեպս։

Կենտրոնացված համակարգը կարող է ունենալ իր որոշակի առավելությունները, բայց ես համոզմունք ունեմ, որ ճիշտ խթանների տեսանկյունից, որպեսզի քաղաքացին կամ բժշկական հաստատություններն ապահովագրական համակարգի համար այնպիսի ծախսեր չգեներացնեն, որոնք կարող էին չլինել։

Ապահովագրական ընկերությունները, ունենալով մասնավոր շահ, այդ համակարգի ամենալավ հսկողն են, ոնց որ, օրինակ՝ այսօր դա կա բժշկական հաստատությունների նկատմամբ։ Բնականաբար, այդտեղ միշտ ինչ-որ մեկը դժգոհ է։ Բժշկական հաստատությունները դժգոհ են, որ ապահովագրական ընկերությունները հատուցում են ոչ շատ շռայլ, բայց հենց բուն շահադրդման համակարգն ունենալու տեսանկյունից ես ավելի կողմ եմ բժշկական ապակենտրոնացված…

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Պրն Խաչատրյան, խնդրում եմ արձագանքից հետո շարունակենք։ Խնդրեմ, արձագանք։

 Ա.ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ

-Դուք նշեցիք այլընտրանքի մասին այդ վճարահաշվարկային համակարգերի տեսակետից: Կուզենայի ճշտել վերջին տարիների տենդենցները, միտումները Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև` հաշվի առնելով, որ ԵԱՏՄ մեր հիմնական պարտնյորը Ռուսաստանն է, ռուբլով վճարումների կամ դեպի ռուբլի անցնելու այդ աշխատանքներն ի՞նչ ծավալներով են ընթանում, կամ միտումը դրակա՞ն է, թե՞ դեռևս որևէ էական տեղաշարժ չկա, որովհետև Ռուսաստանն ու Չինաստանն էլ, կամ Ռուսաստանն իր այլ խոշոր առևտրային պարտնյորների հետ այսօր փորձում է դոլարային կախվածությունից դուրս գալ։ Համենայնդեպս, մեր մասով ինչ-որ նոր միտումներ կա՞ն այս ուղղությամբ, թե՞ չէ։

 Հ.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Գիտեք, բացի SWIFT-ից, կարևորագույն հանգույց են գլոբալ բանկերը, ու դոլարով trailing-ների պարագայում այդ պրոցեսները շատ հաճախ ավելի շատ են ենթարկված այդ ռիսկերին՝ սանկցիաներ և այլն։ Եվրոյով՝ ավելի քիչ, ռուբլով՝ դե, արդեն երկկողմանի հարաբերությունների հարցը, յուանով նույնպես՝ Չինաստանի հետ առևտրում։

Մենք ունենք և՛ ռուբլով, և՛ յուանով, և՛ եվրոյով փոխանցումների աճի տենդենց՝ ի հաշիվ դոլարային փոխանցումների։ Բնականաբար, շուկաներ կան, որոնց առևտուրը կոնկրետ ԱՄՆ դոլարով է, բայց, այո, կոնկրետ տենդենց կա։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Հաջորդ հարցը` Արթուր Խաչատրյան։

 Ա.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Պրն Խաչատրյան, երկու հարց տամ։ Դուք գերկարգավորման մասին ասացիք, որ դեմ եք գերկարգավորմանը, եթե ես ճիշտ հասկացա, բայց երեկ քննարկված և ընդունված օրենքով նույնիսկ կարգավորում եք երկու ֆիզիկական անձերի՝ իրար միջև փոխառություն տալու գործառույթը։ Փորձեք մի քիչ հիմնավորել, թե էլ ավելի մեծ կարգավորումը ո՞րը կարող է լինել։

Կապիտալի շուկայի կարևորության մասին խոսեցիք, ճիշտ արեցիք, իհարկե, որովհետև մեզ մոտ կապիտալի շուկան, ֆինանսական շուկան կենտրոնացված է բանկերի շուրջ։ Հիմա ես AMX-ի տվյալներն եմ նայում, վստահ եմ, որ դուք էլ եք հետևում այդ ամեն ինչին, օրինակ` բաժնետոմսերի գործառույթները կոպեկներ են, ոչ հասցեական գործարքներով անցյալ ամբողջ տարվա ընթացքում, փաստորեն, երեք ավիաընկերությունների բաժնետոմսերի հետ է գործարք տեղի ունեցել՝ 2 բանկ և ԱՍԿԵ գրուպը, էն էլ, հաշվի առնելով, որ ԱՍԿԵ գրուպը դրանից մի քանի ամիս առաջ նաև պարտատոմսեր է թողարկել, ենթադրում եմ, որ այստեղ … (չի հասկացվում) տեղի է ունեցել։

Ի՞նչ եք կարծում, ի՞նչ պետք է անի ԿԲ-ը, որպեսզի կապիտալի շուկան զարգացնի։ Արդյո՞ք ճիշտ է, որ Կենտրոնական բանկը վերահսկի բոլոր ֆինանսական կառույցները։ Արդյո՞ք ճիշտ չէ, որ կիսվի, Կենտրոնական բանկը վերահսկի բանկերը և վարկային կազմակերպությունները, իսկ գոնե կապիտալի շուկայի վերահսկողությունը գնա այլ մարմինների։

  Հ.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Պրն Խաչատրյան, տեսեք, 30 տարվա ֆինանսական համակարգ ունենք, բազմաթիվ կարգավորումներ անընդհատ, կուտակային ավելացել են։ Շատ հաճախ մենք կարգավորում ենք ֆինանսական կազմակերպությունների ֆիզիկական տարածքներ և այլն։ Ավելի ճիշտ ասած, ես կարծում եմ, որ այդ կարգավորման գիլյոտինի անհրաժեշտություն կա որոշ տեղերում, որտեղ կարելի է արդեն թողնել երկու տնտեսավարողների, ինչպես դուք ասացիք, հայեցողությանը։ Գուցե 25-30 տարի առաջ ճիշտ չէր լինի այդպես անել, որովհետև սպասարկման որակի և այլն, ֆինանսական կայունության, ընկերությունների ստանդարտներ չէին լինի։

Իսկ ինչ վերաբերում է ձեր նշած օրինակին՝ կանխիկի օրինագծին մենք, ամեն դեպքում, դանդաղ տեմպերով ենք ընթանում կանխիկից դեպի անկանխիկ տնտեսության։ Ապականխիկացման այս կոնցեպտուալ որոշումը, այո, պարտադրանքի լեզվով, որին պետք է գումարվի նաև խթանող կարկանդակի էլեմենտը, մտրակից բացի, պետք է ավելանա սրանց։ Այս պահին մենք նույնիսկ զարգացող երկրների շրջանում լավ վիճակում չենք անկանխիկ գործառնությունների ծավալների տեսակարար կշռի առումով և համոզմունք ունենք, որ որոշակի խթանի դեպքում, երբ տնտեսավարող սուբյեկտները կհամոզվեն, թե ինչքան մեծ հնարավորություններ են բացվում իրենց համար, իրականում ծախսերի ինչքան կրճատում են ենթադրում, մեծ հաշվով, օրվա վերջում, անկանխիկ գործառնությունների այդ սովորույթը, այդ ամենի կարիքը գուցե չի էլ լինի։

Բանկերի դոմինացիայի մասով, այո, այդպես է, բանկերի մոտ 90%-ն է ֆինանսական համակարգի ակտիվներում։ Բանկերն ինչ-որ ռելսերի վրա են դրվել ժամանակին, համակարգը մաքրվել է, ստանդարտներ են ներմուծվել, կապիտալացվել են էականորեն։ Այդ ամեն ինչը վստահության մի հատ մեծ խարիսխ է ձևավորել, այդ թվում նաև արժեթղթերի շուկայի շատ մասնակիցներ ձգտել են դեպի բանկեր։ Բաժնետոմսերի շուկայի վիճակագրությունը որ ներկայացնում են, ընդունում եմ, այստեղ՝ ոչ մի գաղտնիք չկա, չենք ուզում, էլի, արդարանալ, այո, չկա բաժնետոմսերի շուկա Հայաստանում, չենք վիճում։

Կենտրոնական բանկը վերահսկում է արժեթղթերի շուկան, բայց Կենտրոնական բանկը հետաքրքրված չէ միայն արժեթղթերի շուկայի զարգացմամբ։ Գիտեք, որ Կառավարությունն ունի որոշ դեպքերում Կենտրոնական բանկի հետ համատեղ զարգացման հայեցակարգ։              

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Արձագանք։

Ա.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Պրն Խաչատրյան, հասկանալի է, իհարկե, այդ ամեն ինչը, որ ասում եք՝ դանդաղ է շուկան զարգանում անկանխիկ գործառությունների ծավալով, նշանակում է, որ շուկան այսօր պատրաստ չէ, իր օրգանական աճը դանդաղ է։ Դուք նենց մեծ շոկ եք շուկայի մեջ մտցնելու, որ հնարավոր է, որ այդ եղածն էլ չկարողանաք սպասարկել։ Տենց դեպքերը շատ են, օրինակ` ժամանակին Ռուսաստանում, երբ, ընդամենը, ընտրված կատեգորիայի պաշտոնյաներից էին հարկային դեկլարացիաներ ուզում, հետո որոշեցին բոլորի վրա տարածել, ծավալն այնքան մեծ էր, որ սիստեմը, ընդհանրապես, կործանվեց։

Բանկերի հետ կապված, այո, ես ընդունում եմ, որ, երևի, մեր հիմնական կայացած միակ ինստիտուտն է, և չեմ էլ ուզում, որ իրենց, ընդհանրապես, ցնցենք։ Նույնիսկ այն ասեմ, որ այսօր բանկերի ավանդներն ավելի ցածր տոկոս են տալիս, քան թե պետական խնայողական պարտատոմսերը։ Այսինքն՝ հասարակությունը բանկերին ավելի շատ է վստահում, քան թե պետությանը, բայց և այնպես, կապիտալի շուկայի մասին ես ուզում էի տեսնել ձեր պատկերացումները կապիտալի շուկայի զարգացման վերաբերյալ, որովհետև այն թվերը, որոնք մենք ունենք, ցույց են տալիս, որ միակ ինստիտուտը բանկերն են, և Աստված չանի, բանկերում հանկարծ սիստեմի ռիսկ առաջանա, հասկանո՞ւմ եք, չէ, մեր կապիտալի շուկայի, ընդհանրապես, մեր ֆինանսական համակարգի հետ ինչ կլինի։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Համեցեք, 1 րոպե ունեք արձագանքելու համար։

 Հ.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Նախ` այնպիսի շեմեր են դրված կանխիկի, անկանխիկի օրենքում, որ ձեր նշած ցնցումները հնարավորինս քիչ լինեն։ 300 հազար դրամից ավելի գնումը, եթե օրինակ են բերվում մարզերում, գյուղերում գործառնությունները, այդտեղ քիչ է հավանական, որ 300 հազարից ավելի գործարքներ լինեն, կամ 300 հազարից ավելի գործարք անողը, երևի, գրպանում կունենա քարտ։

Տեխնոլոգիաների մասսայական ներդրումն այս իմաստով ձեր երկու հարցի հետ էլ կապ ունի, և՛ անկանխիկ գործառնությունների մեջ, և՛ արժեթղթերի շուկայի զարգացման տեսանկյունից մեծ հնարավորություններ է տալիս, որոնցից մեր ֆինանսական կազմակերպությունները դեռ չեն օգտվում։ Այստեղ մի փոքր կողմնակի բան ասեմ։ Դրանք իրականում շատ թանկ տեխնոլոգիաներ են նույնիսկ մեր բանկերի համար, որոնք շատ փոքր չեն որպես ընկերություն Հայաստանում։ Մենք հույս ունենք, որ բանկերը դրանց առավելությունները կգիտակցեն, կտեսնեն այդ պոտենցիալը, ոչ ֆինանսական կազմակերպությունները ևս՝ այդ ուղղությամբ շարժվելու համար։ Նաև պրոցեսներ են ընթանում Հայաստանի ֆոնդային բորսայի բարեփոխումներ, փոփոխություններ իրականացնելու առումով, ուղղակի, այս պահին վերջնական բաներ չկան, որ ես հնչեցնեմ։ Մենք կոնկրետ աշխատում ենք այդ ուղղությամբ այս պահին։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Զարուհի Բաթոյան, համեցեք։

 Զ.ԲԱԹՈՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Տեսեք, մենք տարբեր օրենսդրական նախաձեռնություններով խթանում ենք անկանխիկ գործարքները, և շարունակվում են այդ նախաձեռնությունները, ներառյալ կենսաթոշակների և նպաստների անկանխիկ վճարումը, ինչը նշանակում է, որ մարդկանց բավականին մեծ խումբ առաջին անգամ կամ նոր պետք է մուտք գործի, նոր պետք է առնչություն ունենա բանկային համակարգի հետ, այստեղ տարիքային խնդիրներ կան, սոցիալական, կրթական և այլն, բայց ուզում եմ, որ դուք նշեք անկանխիկ գործարքները խթանելու խնդիրները, նաև առաջարկներ, պարզապես, եթե այս պահին ունեք կամ առնչվել եք։ Մենք հասկանում ենք, որ, պարզապես, գումարը բանկ հասցնելով, մենք չենք խթանում անկանխիկ գործարքները, եթե մարդիկ շարունակում են, օրինակ՝ բանկոմատներից այդ գումարները կանխիկացնել, և Հայաստանի տարբեր համայնքներում վճարային համակարգերը զարգացած չեն և չկան այդ բոլոր հնարավորությունները, ինչ որ մայրաքաղաքում կամ մեծ քաղաքներում։

Այս մասով ինձ հետաքրքիր է ձեր կարծիքը, ի՞նչ անելիքներ կան ոչ միայն ձեր մասով, այլ, օրինակ` ի՞նչ եք կարծում, մենք` որպես օրենսդիր կամ Կառավարությունն ինչպիսի՞ քաղաքականություն պետք է մշակի, հատկապես ո՞ր խնդիրներին պետք է ուշադրություն դարձնի այս գործընթացը խթանելու համար։

Եվ երկրորդը. չե՞ք տեսնում խնդիր այնպիսի համակարգերի մեջ, որոնք կապված չեն, այսպես ասեմ, բանկերի հետ։ Օրինակ` ARCA համակարգը կապված է, բայց կան այլ համակարգեր, որոնք օնլայն գործարքներ են իրականացնում, որոնց միջոցով քաղաքացիներն օնլայն գործարքներ են իրականացնում, բայց, այնուամենայնիվ, նրանց գործարքները մնում են ստվերում, այսինքն՝ պետություն-քաղաքացի կապը, ծառայությունները, այնուամենայնիվ, ստվերում են։ Այստեղ մենք չենք կարողանում լիարժեք հեշտացնել մարդկանց կյանքը և ապահովել այդ կապը։

 Հ.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն, տիկին Բաթոյան, հարցերի համար: Եթե մի փոքր բարձր մակարդակից նայենք, թվային հասարակությունը, որի ձևավորման նախաձեռնություններն արդեն գլոբալ օգնություն են ստացել ու պետք է գնան առաջ, մենք պետք է մեծ ռեսուրսներ ծախսենք դրա վրա։ Իրենց մի կոմպոնենտը նաև վճարումներն են, նաև դա ևս մեկ արգումենտ է, որ մենք չենք կարող ունենալ թվային հասարակություն այս ծավալի կանխիկ գործառնություններով կամ այս ծավալի, ինչպես նշեցիք, հաճախորդների կողմից ֆինանսական ծառայությունների մատչելիության կամ, օրինակ՝ բջջային հեռախոսների կիրառության, օնլայն վճարումների մեջ, դա անբավարար է, ուղղակի։

Երբ կանխիկի ծավալը նվազի, ու անկանխիկը ... Շրջադարձային կետ կա, որտեղ անհարմար է լինելու կանխիկը, երբ հեռախոսը հեռախոսին, tap to phone է կոչվում, փոխանցումներ են լինում, դրամապանակները բավականին արդեն ճկուն սպասարկում են իրականացնում։ Ճիշտ եք նշում, որ կան խմբեր, որոնց համար ավելի դժվար է։ Դրա համար 75 տարեկանից բարձր թոշակառուների համար, մասնավորապես, որպես օրինակ, կամ հաշմանդամների համար, կամ գյուղական բնակչության համար կասկադային է դրված, նախատեսված են կանխիկով վճարումներ նրանց։

Վերադառնալով իմ սկզբնական մտքին, հանրային ծառայությունները, ֆինանսական ծառայությունները թվային դաշտ տեղափոխելու համար, իհարկե. բազմաթիվ անելիքներ կան։ Ֆինանսական կառույցների վրա մենք, ըստ էության, դեր ենք դնում, հնարավոր է, որ դնենք հաճախորդների իդենտիֆիկացիայի, շատ ու շատ գործարքների մակարդակով։

Եթե ֆինանսական կազմակերպությունը հաճախորդին չի իդենտիֆիկացրել կամ այդ տեխնոլոգիաները չի ներդրել, որպեսզի ապահովի փոխգործակցությունը` interoperability-ն այլ սերվիսների հետ, առաջինն այդ ֆինանսական կազմակերպության շահերից դա չի բխում, որովհետև, ինչպես պրն Խաչատրյանն է նշում, անկանխիկ վճարումների մի հատ մեծ հոսք է գնալու շատ մոտ ապագայում։ Զուտ իրենց շահերից ելնելով, իրենք պետք է այդ ուղղությամբ քայլեր անեն։ Դա չի նշանակում, որ, մասնավորապես, Կենտրոնական բանկը՝ որպես ռեգուլյատոր, ես անձամբ կարծում եմ, որ կոնկրետ իրենց տեխնոլոգիական հագեցվածությունը պետք է լինի մեր ուշադրության կենտրոնում, շատ ավելի շատ, քան ֆիզիկական հագեցվածությունը, ֆինանսական ընկերությունները, որպեսզի ձեր ասած խնդիրները չառաջանան։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Արձագանք։

 Զ.ԲԱԹՈՅԱՆ

-Շատ զարգացած երկրներում ձեր նշած իդենտիֆիկացիայի շնորհիվ, կարծում եմ, օրինակ՝ տարբեր ծառայություններից օգտվելիս մարդիկ ոչ թե տեղում վճարումներ են իրականացնում, այլ, պարզապես, ֆիքսում են, օրինակ՝ պետհամարանիշը, հետո իրենց հաշվեհամարից տվյալ ծառայությունը գանձում է գումարը։ Այսինքն՝ մարդն ազատ շրջում է իր իդենտիֆիկացիոն քարտերով, որից հետո գումարը գանձվում է և այլն, իհարկե, բնականաբար, ապահովման այդ բոլոր միջոցները պահպանելով։ Ես ճի՞շտ եմ հասկանում, որ խոսքը սրա մասին է։ Իսկ երբ մենք իդենտիֆիկացնում ենք քաղաքացուն և կապում ենք նրա ֆինանսական հնարավորությունները և իդենտիֆիկացիան, որի արդյունքում ավելի հեշտանում է մարդու կյանքը, որովհետև, օրինակ՝ ես գիտեմ, որ Հայաստանում շատ դեպքերում, օրինակ՝ ԴԱՀԿ հետ ունեն խնդիրներ քաղաքացիները, բայց իրենք դրամային վճարման այլ համակարգերով իրականացնում են տարբեր գործարքներ, գործում են, աշխատում են ...

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Ավարտեք։

   Զ.ԲԱԹՈՅԱՆ

- ... Ֆինանսական շրջանառություն ունեն, բայց, այնուամենայնիվ, պետական պարտավորությունները չեն իրականացնում։

 Հ.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Ես ձեր խոսքի երկրորդ մասից հիշեցի ձեր հարցը, թե դուք ինչ պետք է անեք օրինակ՝ որպես Ազգային ժողով։ Տեսեք. մեր օրենսդրությունը բավականին ոչ թվային է։ Ու ոչ միայն ոչ թվային, այնտեղ կան վիճելի շատ խնդիրներ։ Անձնական տվյալների և բանկային գաղտնիքի մասին օրենսդրությունները պետք է ոչ թե բացել, ջնջել, այլ հարմոնիզացնել, հարմարեցնել՝ ձեր կողմից նկարագրված պրոցեսները սահուն իրականացնելու համար։ Այդտեղ օրենսդրական շատ խնդիրներ կան, որ չի կարող այս ընկերությունն այն ընկերությանը տվյալներ տալ, այդ թույլտվության համակարգերը չկան, որ քաղաքացին կարողանա իր անձնական տվյալներն ինչ-որ կերպ օպերատիվ, ոչ թե գնալով այդ ընկերության գրասենյակ ու բան ստորագրելով, թույլ տալ, որ համաձայն է, որ այդ տվյալները «Գազպրոմ Արմենիա»-ն օգտագործի՝ վերցնելով ԱԿԲԱ բանկից, օրինակ։ Նմանատիպ բազմաթիվ այլ կապեր կան։ Պրոցեսը երկար է տևելու, դեռ 100 տոկոսով մեզ պարզ էլ չէ, թե ով է ընդգրկված այդ թվայնացման օրակարգում, թե մենք ուր ենք հասնելու։ Մեր լավագույն օրինակն Էստոնիան է, որին աշխարհի շատ երկրներ են հետևում։ Փոքր երկիր է, էլի տեխնոլոգիապես հագեցած, դրան մոտ մի բան ստանալու պարագայում մենք մեծ հաղթանակ կունենանք այստեղ։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Ուզում եմ հիշեցնել, պրն Խաչատրյան, որ Հայաստանում թվայնացման ազգային ռազմավարություն կա ընդունված, այնտեղ բոլոր ձեր հիշատակումները նշված են, և կազմված է ժամանակացույց, ըստ որի պետք է գնալ առաջ։

Հարգելի գործընկերներ, իսկ մենք կհանդիպենք ընդմիջումից հետո։


Ժամը 12:00

ՆԱԽԱԳԱՀՈՒՄ ԵՆ ՀՀ ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎԻ ՆԱԽԱԳԱՀԻ

ՏԵՂԱԿԱԼՆԵՐ ՌՈՒԲԵՆ ՌՈՒԲԻՆՅԱՆԸ ԵՎ ՀԱԿՈԲ ԱՐՇԱԿՅԱՆԸ

 

Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, խնդրում եմ զբաղեցնել տեղերը։ Նիստը սկսում ենք։ Բ-ի նախագահի տեղակալի թեկնածու պրն Խաչատրյանին հրավիրում եմ ձեզ կենտրոնական ամբիոնի մոտ՝ հարց ու պատասխանը շարունակելու համար։ Այսպիսով, անցնում ենք հաջորդ հարցին։ Սերգեյ Բագրատյան. համեցեք։

 Ս.ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Պրն Խաչատրյան, դուք ձեր ելույթում Կենտրոնական բանկի առանցքային գործառույթները նշելով, 5-րդ կետում նշեցիք, որ Կենտրոնական բանկը դրամավարկային քաղաքականության բնագավառում պետք է առաջատար դիրք զբաղեցնի և 6-րդ կետում նշեցիք, որ կարևոր եք համարում ԵԱՏՄ շրջանակներում Կենտրոնական բանկերի հարմոնիզացիայի խնդիրը։ Հիմա, ամենևին չթերագնահատելով ԵԱՏՄ երկրների բանկային համակարգերը, ամեն դեպքում, միջազգային ֆինանսական կառույցները և փորձագիտական շրջանակները հաճախ հորդորում են և՛ մեզ, և՛ նույն ԵԱՏՄ շրջանակի Կենտրոնական բանկերին՝ ավելի ակտիվ ներգրավել, նոր պրոդուկտներ ներգրավել աշխատանքների կազմակերպման ընթացքում, դրամավարկային քաղաքականության բնագավառում, և դուք շատ լավ գիտեք, որ այսօր ամեն օր, նույնիսկ ամեն ժամ աշխարհում բոլոր կարևոր ֆինանսական շուկաներում նոր պրոդուկտներ են առաջարկվում, և ամեն օր կիրառվում են այդ պրոդուկտները՝ ի շահ տվյալ երկրի և տվյալ ժողովրդի բարեկեցության։ Ֆրակցիայի հետ հանդիպմանը մեր հարց ու պատասխանի ընթացքում ես շատ բարձր տպավորություն ստացա ձեր առաջադիմական, ոչ ավանդական մտածելակերպից։ Ինձ համար շատ կարևոր էր, որ դուք համարձակ մտքեր ունեք, և հիմա ես կուզենայի հասկանալ այս հարմոնիզացիան ԵԱՏՄ շրջանակներում ամփոփելո՞վ եք ուզում առաջատար դիրքեր գրավել դրամավարկային քաղաքականությամբ, թե՞ պատրաստ եք միջազգային շուկաներ, նորություններ… Այ դուք՝ որպես այս պահին Կենտրոնական բանկի նախագահի տեղակալի թեկնածու պատրա՞ստ եք նորություններ ներարկել մեր բանկային համակարգ։ Շնորհակալություն։

 Հ.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Բագրատյան, շատ կարևոր հարցեր են։ Տեսեք, ինչ մնում է դրամավարկային քաղաքականությանը, Հայաստանի Հանրապետությունը դրամավարկային իմաստով ամբողջությամբ սուվերեն իր քաղաքականությունն իրականացնում է: Բավականին մեծ հաջողություններ ու երկարատև տարիների փորձ ունենք գնաճի նպատակադրման ոլորտում, որը մենք որդեգրել ենք ԵԱՏՄ մյուս երկրներից ավելի շուտ, այդ թվում` Ռուսաստանի Դաշնությունից։ Ես իմ խոսքում նշում եմ, որ այդ ոլորտում մենք մեր առավելությունները պետք է ռեալիզացնենք նախ՝ առաջինը՝ դրամավարկային որակյալ քաղաքականություն, գների կայունությունն ապահովելու տեսանկյունից և երկրորդը` գիտելիքների կուտակման տեսանկյունից, ընդհանրապես, նաև, նշեցի՝ այդ ճանապարհին ֆինանսական շուկաները բարելավելու ճանապարհով։ Գնաճի նպատակադրումը ենթադրում է ֆինանսական շուկաների որոշակի մակարդակ։ Ցավոք, մենք չունենք այդ բավարար մակարդակը, որ Կենտրոնական բանկն իր տոկոսադրույքների փոփոխություններով, այլ գործիքներով շատ արագ հասնի թիրախներին` ի տարբերություն զարգացած երկրների։ Ընդ որում՝ այդ իմաստով՝ ես շատ չէի թերագնահատեի ԵԱՏՄ այլ երկրների, մասնավորապես, Ղազախստանի և Ռուսաստանի ֆինանսական համակարգերը, որոնք շատ վատ վիճակում չեն՝ համեմատած զարգացած երկրների հետ, իսկ որոշ տեխնոլոգիական առումներով նույնիսկ զուգահեռ են գնում։ Մասնավորապես, Կենտրոնական բանկի թվային արժույթի՝ էդ CBDC կոչեցյալ պրոցեսում դեռ հայտնի չէ, թե ով ավելի շուտ հաջողությունների կհասնի՝ զարգացող երկրներից ինչ-որ մեկը, թե՞ զարգացածներից, որոնք ունեն ծանր ժառանգություն ու դժվար քայլերով են առաջ գնում։ Ռուսաստանի Կենտրոնական բանկը, մասնավորապես, այդ ուղղությամբ շատ կոնկրետ գործողություններ հիմա իրականացնում է։

Երկրորդ հարցի՝ հարմոնիզացիայի մասով, ավելի շուտ՝ ոչ թե Կենտրոնական բանկի, այլ ֆինանսական համակարգի օրենսդրության հարմոնիզացիայի, որը նախանշված է 2025 թ., մենք դեռ չգիտենք, թե ինչ ընթացք կունենա, այդ հարմոնիզացիայի արդյունքում մեր ֆինանսական ընկերությունները բախվելու են այլ մակարդակի մրցակցության հետ, ու առանց ձեր կողմից նշված տեխնոլոգիական և նորարարական մոտեցումների ես դժվար եմ պատկերացնում, թե մեր ընկերությունները ոնց կդիմանան այդ մրցակցությանը։ Իհարկե, մի փոքր հեռավոր ապագա է, բայց եթե նույնիսկ չլիներ մեր սեփական ցանկությունը՝ ունենալ արդի ֆինանսական համակարգ, դա մեզ պարտադրում է։ Իմ ընդգծումը դրա մասին էր։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Արձագանք։

 Ս.ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ

-Շնորհակալություն մոտեցման համար։ Կարծում եմ, որ դուք պատրաստ եք, որ կարողանաք նորություններ ներարկել բանկային համակարգում և, մասնավորապես, դրան հաջորդող հարցը վերաբերում է հենց այդ նորություններին։ Դուք լավ գիտեք, որ ձեր նշած, նաև մի նշած զարգացած երկրներում բանկային համակարգը մասնակցային էֆեկտ ունի տնտեսության մեջ։ Ինքը տնտեսության մասնակից է համարվում, ոչ թե տնտեսության ֆինանսավորող։ Այսինքն` վարկերը տրամադրվում են ոչ թե գրավների դիմաց, ինչպես մեր կարգի երկրներում, այլ բիզնեսի դիմաց, բիզնես գաղափարներն են ֆինանսավորում և մասնակցում են այդ գաղափարների իրականացմանը, ոչ թե տոկոս են հաշվում, այլ մասնակցում են՝ իրենք ունենալով հստակ ռեսուրսներ՝ այդ ուղղությունը, այդ ոլորտը զարգացնելու, մասնակից լինելու և ակցենտավորում են իրենց մասնակցությունը։ Այդ իմաստով մեր բանկային համակարգը ես չեմ տեսել, իհարկե, դա Կենտրոնական բանկի ուղիղ գործառույթը չէ, բայց ինձ հետաքրքիր է, թե Կենտրոնական բանկն առևտրային բանկերին կարողանո՞ւմ է հնարավորություններ, գործիքակազմ տրամադրել, որպեսզի առևտրային բանկերը մասնակցեն տնտեսության զարգացմանը, ոչ թե միայն ֆինանսական հոսքերով կամ վարկավորմամբ մասնակցեն։ Շնորհակալություն։

 Հ.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Տեսեք, այո, մեր բանկային համակարգը մի փոքր միատարր է ի՞նչ իմաստով. ունենք 17 ունիվերսալ բանկեր, բոլորն անում են ամեն ինչ և հիմնականում կոմերցիոն բանկինգի ոլորտում՝ կորպորատիվ կամ մանրածախ, բայց, ամեն դեպքում, ձեր նշած մոտեցումներով։ Մասնավոր ուղղակի ներդրումների գործուն ֆոնդեր` private equity funds, չկան, պետական մասնակցությամբ ANIF-ն ունենք, բայց մասնավոր ընկերությունների պարագայում, այդ ֆոնդերի պարագայում հիմնականում պետական արժեթղթերով են զբաղվում, ֆոնդերն էլ վենչուրային տրամաբանությամբ ներդրումներ չեն իրականացնում։ Թե ինչքանով է դա ռեգուլյացիայի հարց, թե ինչքանով է մասնավոր նախաձեռնությունների հարց՝ հիմա մի քիչ կդժվարանամ ասել։ Գուցե հնարավոր է, որ կարգավորումները, որոշ փոփոխություններ լավ դաշտ ստեղծեն դրանց համար։

Եվ երկրորդ մասը, էլի տեխնոլոգիաներին հղում անելով, գուցե մի փոքր շեղվում եմ ձեր հարցից, օրինակ՝ մենք մտածում ենք, որ որոշ երկրներում կա «թվային բանկ» առանձին լիցենզիա։ Մենք նման բան չունենք, մենք բոլորի համար նույն ձևով կանենք հավասար կերպով, այդ ուղղությամբ մտածելու կարիք ունենք։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Լիլիթ Ստեփանյան. համեցեք։

 Լ.ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Քաղաքացիների կողմից պատգամավորներին ուղղված յուրաքանչյուր չորրորդ հարց վերաբերում է վարկերին և բանկերի հետ կապված ամենատարբեր խնդիրներին, որտեղ, ցավոք, պատգամավորների մասնակցությունը կամ անելիքը գրեթե աննշան է, և այս խնդիրը շարունակում է մնալ բանկի և քաղաքացու միջև և, ինչպես կարելի է նկատել, ավելի մեծ մասշտաբներ է ստանում։ Երբ երկարաժամկետ ենք դիտարկում այս խնդիրը, ապա հանգում ենք ֆինանսական կրթությանը։ Մոտ 5-6 տարի առաջ Կենտրոնական բանկը նախաձեռնեց և իրականացրեց հանրակրթական դպրոցներում ոչ ֆորմալ ֆինանսական կրթություն, սակայն այսօրվա խնդիրները տեսնելով, կարող ենք վստահաբար ասել, որ այն, ցավոք, մնացորդային գիտելիք չի դառնում, և քաղաքացին շարունակում է տառապել բանկերի ձեռքին, այսպես ասենք, գուցե նաև ինչ-որ չափով օբյեկտիվ հիմքերով, բայց, այնուամենայնիվ, իսկապես, խնդիրը մնում է բաց։ Եթե դուք ունենաք հաջողություն, ընտրվելու դեպքում կցանկանամ ձեր վերաբերմունքը հասկանալ, թե որքանով եք դուք ֆինանսական կրթությունը դիտարկում այսօրվա գոյություն ունեցող պրոբլեմների լուծման համար կարևոր խթան և ի՞նչ անելիքներ ունեք, ինչպիսի՞ տեսլական ունեք, ընդհանրապես, ֆինանսական կրթության առումով։ Խոսեցիք գնաճի մասին, բնական է, որ սա ալիք է, որն ունի օբյեկտիվ հիմքեր և հասկանալի է, որ աշխարհին պատուհասած թե՛ համավարակը, թե՛ ամենատարբեր մասշտաբի պատերազմներն ամենատարբեր երկրներում բնական է, որ պետք է հանգեցնեին գնաճի։ Ի՞նչ եք կարծում, գնաճը տարբեր երկրների հասարակությունները, այդ թվում` մենք պետք է դիտարկենք որպես բնականոն գործընթա՞ց, որի «անկասելի» առաջընթացը կանգնեցնել հնարավոր չէ՞, թե՞, այնուամենայնիվ, Կենտրոնական բանկն ունի արդյունավետ գործիքակազմ այն ինչ-որ կերպ կարգավորելու համար։

 Հ.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն, տիկին Ստեփանյան, հարցերի համար։ Վարկերի և ֆինանսական կրթման մասով. ֆինանսական կրթումը մի քանի կոմպոնենտներ ունի, բայց նվազագույնն այնտեղ, այսպես կոչված, չխաբվելուց, ծառայություններից գրագետ օգտվելուց բացի, նաև սեփական ֆինանսական ռեսուրսները, ֆինանսական հոսքերը կառավարելու մասին է, նաև ծախսերի և պարտքերի կուտակման զսպվածության մասին է, սեփական բյուջե պլանավորելու մասին է։ Ձեր նշած ծրագրերը մենք իրականացրել ենք, բայց ամբողջությամբ գոհ չենք այդ ծրագրերի արդյունքներից ինչ իմաստով. փորձը ցույց է տալիս, որ իքս ամիս անց կամ տարի անց այն անձը, որն անցել է այդ ֆինանսական կրթման պրոցեսներով, այդ ամեն ինչը չի մնում իր մոտ։ Հա, այդ պահին հասկանում է, ուսուցիչների որակավորման գործընթացներ ունենք ներդրված, բայց, ամեն դեպքում, մշտական, պարբերական կրթման և ֆինանսական գրագիտության բարձրացման մի քանի գործիքներ են անհրաժեշտ։ Ունենք ֆինանսական կրթման ռազմավարություն, բայց, բացի այդ ռազմավարությունից, որն այս պահին ֆորմալ ընդունվել է, մտքեր կան մի քիչ նորարարական լուծումներով այդ նպատակներին հասնելու համար։

Գնաճի հետ կապված. գնաճը պետք է լինի միշտ։ Կենտրոնական բանկն ասում է՝ 4 տոկոսանոց գնաճ միջինում, օրինակ՝ վերջին 10 տարվա գնաճը հենց այդքան էլ կա, 4-ից նույնիսկ մի փորք ցածր է, առաջիկա 10 տարում էլ է լինելու։ Անընդհատ գները բարձրանալու են, որովհետև գնաճը զրո տոկոս պահելը, որը ֆիզիկապես հնարավոր է, տնտեսական բացասական հետևանքներ ունի։ Հիմա, այս կոնկրետ ընթացքում, երբ համաշխարհային գները բարձրացան ու Միացյալ Նահանգները, որոնք թիրախավորում են 2 տոկոս, ունեցան 6,8 տոկոս գնաճ, եթե մենք ռադիկալ կերպով պայքարեինք գնաճի դեմ ու մեզ տրված երեք տարվա հորիզոնի փոխարեն, որն օրենքով է տրված, փորձեինք մեկ տարում հասնել մեր 4 տոկոս թիրախին, բացասական կողմնակի էֆեկտները կլինեին մեծ։ Այսինքն` այո, միջազգային գների, համաշխարհային գնաճի կոնտեքստից է կախված, նաև մեր ներքին սեփական տնտեսական պրոցեսներից։ Մենք նախատեսում ենք, որ առաջիկա մեկ տարվա ընթացքում գնաճը կմոտենա, կլինի արդեն 4 տոկոս պլյուս մինուս 1,5 տոկոս շրջակայքում, իսկ մեր օրենքով սահմանված հորիզոնում մենք կունենանք նպատակին մոտ գնաճ։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Արձագանք։

 Լ.ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն պատասխանի համար։ Պրն Խաչատրյան, այնուամենայնիվ, կցանկանայի խնդրել որպես Ազգային ժողովի պատգամավոր և որպես քաղաքացիների շահերը ներկայացնող պաշտոնյա, որպեսզի, այնուամենայնիվ, ընտրվելու դեպքում ձեզ թևաթափ չանեն այսօրվա գրանցված արդյունքները ֆինանսական կրթության առումով և խնդրում եմ, անպայման, դիտարկեք և ձեր օրակարգում ունեցեք ֆինանսական կրթությունը դպրոցներում։ Ես վստահ եմ, որ երկարաժամկետ հաջողությունների հասնելու համար կրթությունը, պարզապես, անհամեմատելի ավելի լավ ինստիտուտ է, քան հետագայում դրա բացթողումներն այս կամ այն կերպով վերացնել փորձելը։ Շնորհակալություն։

 Հ.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Շատ շնորհակալ եմ։ Բացարձակապես կիսում եմ ձեր կարծիքը։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, մինչև հաջորդ հարցին անցնելն առաջարկում եմ Ազգային ժողովի հյուրերին ողջունել։ Մեզ հետ են այսօր Վանաձորի Հովհաննես Թումանյանի անվան պետական համալսարանի ուսանողները և դասախոսները։ Ողջունում ենք ձեզ և լավ օր ենք մաղթում։ Հուսանք, որ Ազգային ժողով ձեր շրջայցի արդյունքում նոր գիտելիքներ ձեռք կբերեք։ Թադևոս Ավետիսյան, համեցեք։

ԾԱՓԱՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Թ.ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Պրն Խաչատրյան, նորից վերադառնանք Կենտրոնական բանկի սահմանադրական հիմնական գործառույթին` գնաճի կարգավորմանը։ Պաշտոնական վիճակագրությունը հետևյալն է. 2021 թ. հունվար-դեկտեմբերին նախորդ տարվա համեմատ ունեցել ենք 7,2 տոկոս սպառողական գների ինդեքսի ավելացում։ Բայց միայն դեկտեմբերը դեկտեմբերի համեմատ ավելի շատ է եղել` 7,7 տոկոս, սա էլ՝ այն դեպքում, երբ արժույթի փոխարժեքը 2021 թ. դեկտեմբերին համեմատած 2020 թ. դեկտեմբերի հետ նվազել է 6,5 տոկոսով, այսինքն` արժույթի փոխարժեքը նվազել է, գնաճը, սպառողական գների ինդեքսն ավելացել է։ Հիմա դուք բերում եք տարբեր երկրների օրինակներ, ես կուզեմ որպես Կենտրոնական բանկը ներկայացնող և գնաճի կարգավորման համար պատասխանատու՝ հստակ նշեք այն գործոնները, որոնք ներքին են և դրանք այդ ընդհանուր գործոնների մեջ ի՞նչ տեսակարար կշիռ ունեն, օրինակ՝ ներդրումային վիճակը կամ տնտեսական ակտիվության ցածր ցուցանիշը և այլն։ Կարծում եմ՝ դուք ավելի լավ վերլուծություններ ունեք և դրանք կնշեք, դրանք շատ կարևոր են։ Եվ դրա շարունակությունը. 2022 թ. պետական բյուջեում, կարծեմ, գրված է 4 պլյուս մինուս 1,5 տոկոս։ Այս ցուցանիշը, որ գրում էիք, արդյո՞ք հաշվի եք առել նաև էլեկտրաէներգիայի սակագնի բարձրացումը փետրվարի 1-ից, որովհետև մինչև այդ, կարծեմ, ջրի սակագնի բարձրացումը կար, կարծում եմ՝ հաշվի եք առել և գազի սակագնի սպասվող էական բարձրացումը։ Այս երկու գործոնը հաշվի առե՞լ եք այս թիրախի մեջ, որովհետև անընդհատ մենք քննարկում ենք այս թեմաները, բայց, կարծում եմ՝ պարզ բացատրելու անհրաժեշտություն կա նաև հանրության համար։

 Հ.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն հարցերի համար։ 7,2 տոկոս միջին գնաճն է ամբողջ տարվա համար կամ կուտակային, ոնց որ ասում են և 7,7 տոկոս՝ կետային։ Այո, ճիշտ եք նկատում, որ մենք, ունենալով մի փոքր տատանողականություն արժութային շուկայում և ԱՄՆ դոլարի համեմատ և այլ արժույթների համեմատ, ընդհանրապես, մեկ զամբյուղով վերցրած՝ մենք մի փոքր արժեզրկումից հետո նորից արժևորվել ենք գրեթե նույն մակարդակների վրա, մի փոքր նույնիսկ ավելի, քան ունեինք նախաճգնաժամային շրջանում։ Այո, այդ կոմպոնենտը գնաճի մեջ չկա։ Ուզում եմ ասել, որ այսպես թե այնպես, փոխարժեքի փոփոխությունը, դիցուք 1 տոկոսային կետով, ուղիղ նույն չափով, բնականաբար, ազդեցություն չի ունենում, pass-through effect գոյություն ունի, կես տոկոսից էլ էական ավելի ցածր ազդեցություն է ունենում մեր գնաճի վրա 0,25-ին ավելի մոտ։ Իհարկե, այդ ցիկլերի հետ կապված` փոփոխություններ են լինում։ Ավելի շատ նպաստում է ունեցել արտաքին աշխարհից պարենի և էլեկտրաէներգիայի գների աճը։ 20 տոկոսից ավելի պարենի գների ինդեքսն է աճել, էներգակիրները։ Ճիշտ է գազի գինը մեզ համար չի աճել, որովհետև ֆիքսված ենք ներկրում, բայց աշխարհի շատ ապրանքների մեջ դրված է գազի գին, որը թռիչքաձև է աճել։ Նավթի գները, որն արտահայտվում է բենզինի և այլ գների մեջ, հիմնականում գնաճ ներմուծել ենք այդ ճանապարհով, ոչ թե փոխարժեքի։ Իսկ ներքին պատճառներից մենք, ամեն դեպքում, ունեցել ենք բնակչության մահացության մակարդակի կտրուկ աճի, համավարակի և պատերազմական իրավիճակի և մի շարք այլ գործոնների պատճառով տնտեսական պոտենցիալի կրճատում։ Երբ տնտեսական պոտենցիալը կրճատվում է միևնույն պահանջարկի պարագայում գնաճն ավելի շատ է լինում, որի պատճառով էլ մենք դուրս ենք եկել, այսպես ասած, դրամավարկային խթանող քաղաքականության ռեժիմից։

Էլեկտրաէներգիայի գների գնահատականը տրված է, միջինում 4,7 տոկոս գների աճն ընդհանուր գնաճի մեջ շատ փոքր կշիռ է կազմում, որովհետև 5 տոկոսի չափ է իր կշիռը սպառողական գների ինդեքսի մեջ։ Գազի գների հետ կապված՝ դեռ ոչ մի վարժություն չենք արել, ինֆորմացիա չունենք։ Ինչ վերաբերում է բյուջեում դրվածին, սովորաբար դեպքերի 90 տոկոսում մենք էլ դնում ենք մեր թիրախը։ Այս պարագայում էլի ինքը տեղին է։ Այս տարվա 2022 թ. վերջում մենք լինելու ենք 4 տոկոս պլյուս մինուս 1,5-ի միջակայքում մեր գնահատականների ու մամուլի հաղորդագրություններում ներկայացված տվյալների հիման վրա։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Արձագանք։

 Թ.ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ

-Հարցի շարունակությունը կուզենամ ձեր հստակ գնահատականը, որովհետև վերլուծություններ, վստահաբար, ունեք՝ ներքին գործոններով պայմանավորված, այդ թվում` տնտեսական քաղաքականության հետևանք հանդիսացող ներքին գործոններով պայմանավորված։ Գնաճի վրա այդ ազդեցության կշիռը դուք ասեք, նաև հանրայնացնենք, օգտվելով առիթից։

Հարցիս շարունակությունն այլ ոլորտի է վերաբերում։ 2017 թ. աշխատանքի վայրում դժբախտ դեպքերի հատուցման ապահովագրության ռազմավարության նախագիծ կար, Կենտրոնական բանկը շրջանառում էր։ Սա շատ կարևոր հարց է։ Իշխանափոխությունից հետո այդպես էլ չիմացանք, թե ինչ տեղի ունեցավ այդ ռազմավարության հետ։ Խնդիրը վերաբերում է բազմահազար աշխատողների, որոնք աշխատանքի վայրում դժբախտ դեպք կամ մասնագիտական հիվանդություն են ձեռք բերում և հատուցման խնդիրներ են առաջանում հատկապես, երբ գործատուն լուծարվում է, և չկա իրավահաջորդ։ Այս խնդիրն ապահովագրության դաշտում է, և այս ռազմավարությունն առաջնորդում էր Կենտրոնական բանկը։ Հիմա, դուք խոսում էիք ռազմավարությունների մասին, ձեր երկարաժամկետ թիրախների։ Այս հարցի վերաբերյալ այդպես էլ ոչ մի տեղեկատվություն չունենք, առնվազն, գոնե միջնաժամկետի վերաբերյալ։

 Հ.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Ներքին գործոնների մասով՝ դե, կան շատ ֆունդամենտալ գործոններ, արտադրողականություն, որոնք ձեր նշած ներդրումների հետ էլ են կապված, շատ բաների հետ են կապված։ Ամեն ինչ կապ ունի, բայց ավելի կարճ ժամանակահատվածի համար ներքին գործոններից մեկը, որը ես մոռացա նշել, հարկաբյուջետայինն է, թե ինչ է պլանավորում խթանողը, զսպողը հարկաբյուջետային քաղաքականությամբ: 2022 թ. համար դրված հարկաբյուջետային քաղաքականությունը բյուջեի աստիճանաբար կոնսոլիդացիայի տրամաբանության մեջ է դրված, բայց մենք հընթացս հետևում ենք պրակտիկ իրականացմանը, որովհետև ոչ մի պլան չի ընթանում իդեալական նախանշված թվերով։ Այնտեղ կա էական կոմպոնենտ պետական ծախսերի, մասնավորապես, կապիտալ ներդրումների մասով, որոնք շատ կարևոր են տնտեսական պոտենցիալի առումով, և ընթացիկ ծախսերի, որոնք շատ էական ազդեցություն են ունենում կարճաժամկետ հատվածում գնաճի վրա։ Այդ գործոնները, բնականաբար, հաշվի առած, բյուջեի փաստաթուղթն ուսումնասիրած լինելուց հետո մենք ներկայացրել ենք մեր վերջին հաղորդակցության ընթացքում, որ գնաճը, այո, լինելու է կառավարելի, աստիճանաբար նվազելու է տարվա ընթացքում և մտնելու է միջակայքի մեջ։ Իսկ եթե դժբախտ դեպքերի պարտադիր ապահովագրության մասին է խոսվում, այս պահին ակտիվ պրոցեսներ չեն գնում։ Ինչ-որ առումով ինքը կարող է առողջության պարտադիր ապահովագրության մաս կազմել որոշ դեպքերում, հատումներ ունի, բայց այլ մանրամասների ես տեղյակ չեմ, ցավոք։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Մնացյալ հարցերին կարող եք նաև եզրափակիչ ելույթի ընթացքում պատասխանել։ Պրն Խաչատրյան, ձեզ այլևս հարցեր չկան, կարող եք զբաղեցնել ձեր տեղը։ Հարգելի գործընկերներ, այժմ խնդրում եմ գրանցվել մտքերի փոխանակության համար. գրանցում։ Գրանցվել է 11 պատգամավոր։

Գեղամ Մանուկյան։

 Գ.ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ

-Նախ՝ ուզում եմ նորից ողջունել Վանաձորից այստեղ ներկաներին։ Ցավոք սրտի, սովորելու շատ բան չկա։ Հատկապես կմաղթեմ նրանց, որ շուտափույթ ունենան համայնքի ղեկավարություն, որպեսզի համայնքը կարողանա նորմալ զարգանալ և տա Աստված, որ արդեն ձեր չափահաս դարձած ժամանակ քաղաքական նպատակահարմարությամբ մարդկանց չմտցնեն բանտեր ու ամիսներով պահեն անօրինական կերպով։

Շնորհակալ եմ հանգամանալից պատասխանների համար, բայց հիմա, քանի որ որոշ պատգամավորներ առիթն օգտագործում էին՝ այլ թեմաների անդրադառնալու, մի կարևոր հարց։ Տպավորություն կա, որ Ազգային ժողով փոխնախագահ Ռուբեն Ռուբինյանին օժտում են անձեռնմխելիության ևս մեկ շերտով, հանկարծ Ռուբեն Ռուբինյանին չքննադատեք, որովհետև ինքը բանագնացն է։ Մի վայրկյան լսեք։ Ինքը բանագնացն է, ուրեմն, բանագնացին չպետք է քննադատել։ Բանագնացն ինչպե՞ս է նշանակվել՝ չպետք է քննադատել, բանագնացն ի՞նչ օրակարգով է բանակցություններ վարում՝ չպետք է քննադատել, ի՞նչ իրավական կարգավորումներով է նշանակվել բանագնացը՝ չպետք է քննադատել։ Տեսեք, Ռուբեն Ռուբինյանի և Սերդար Քըլըչի առաջին օրերի գործունեությունը։ Հիմա քննադատելո՞վ է, որ Ռուբեն Ռուբինյանն անպաշտպան է դառնում բանակցություններին, թե՞ այն հանգամանքով, որ Սերդար Քըլըչը մինչև հանդիպումը հանդիպում է ունենում Թուրքիայի պաշտպանության նախարար Հուլուս Աքարի հետ և պաշտպանության նախարարի հանդիպման այդ փաստով է ներկայանում Հայաստանի ներկայացուցչի հետ բանակցությունների։ Ի վերջո, ինչո՞ւ է քննադատվում Ռուբեն Ռուբինյանը։ Անձնապես չէ, որ քննադատվում է, թեև անձնապես կարելի էր քննադատել երեկվա ամբողջ օրվա դրվագով, ասել՝ պրն Ռուբինյան, այսպիսի թույլ ներվային համակարգով ինչպե՞ս կարելի էր նման դժվարին բանակցային պրոցեսում Հայաստանը ներկայացնել։ Բայց քննադատվում են այն բոլոր գործողությունները, որոնց արդյունքում հիմա Հայաստանի Հանրապետությունը Թուրքիայի հետ բանակցություններում ներկայացնում է Ազգային ժողովի փոխնախագահ Ռուբեն Ռուբինյանը։ Ի՞նչ կարգավիճակ ունի Ռուբեն Ռուբինյանը։ Մինչև հիմա չկա որևէ հստակ կարգավիճակ, բացառությամբ Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարի մամուլի քարտուղարի՝ շաբաթ ուշ երեկոյան տված մամուլին տված մի հայտարարությունից։ Իրավական որևէ կարգավորումով հրամանագիր, որոշում, կարգադրություն կա՞. չկա։ Ի՞նչ լիազորություններով է Ռուբեն Ռուբինյանը ներկայացնում Հայաստանի Հանրապետությունը Թուրքիայի Հանրապետության ներկայացուցչի հետ բանակցություններում։ Կա՞ լիազորությունների շրջանակ, Ռուբեն Ռուբինյանն ունի արդյո՞ք իրավասություն Քըլըչի հետ հաջորդ հանդիպմանը բարձրացված այս կամ այն հարցին վերջնական ասել՝ այո կամ ոչ։ Աշխատանքային կանոնակարգ մշակվել է արդյո՞ք, որով Ռուբեն Ռուբինյանը ներկայանում է այդ բանակցություններին։ Կա՞ արդյոք այդ բանակցություններում Ռուբեն Ռուբինյանի հետ աշխատանքային խումբ, որը կարողանա նրան աջակցություն ցույց տալ այդ դժվարին բանակցություններում. հստակ չի ոչ մի բան։ Ռուբեն Ռուբինյանը քննադատվում էր ոչ թե Ազգային ժողովի բյուջեի հաշվին գնալու համար, այլ որ Հայաստանի Ազգային ժողովի փոխնախագահի գործողումը ձևակերպվում է Ազգային ժողովի նախագահի կարգադրությամբ։ Արդյունքում ստացվում է, որ Թուրքիայի հետ բանակցում է Հայաստանի խորհրդարանը։ Ո՛չ արտաքին գործերի նախարարությունը, ո՛չ Կառավարությունը, ո՛չ նախագահը որևէ իրավական գործողություն չեն արել։ Վերջապես, ի՞նչ ճամպրուկով է, որ Ռուբեն Ռուբինյանը գնացել է բանակցությունների։ Կա՞ն արդյոք հստակ կարմիր գծեր, սահմանափակումներ, որի շրջանակում է, որ Ռուբեն Ռուբինյանն այդ բանակցություններում ներկայանում է։ Մինչև հիմա հստակ չեն եղել այդ ձևակերպումները։ Ազգային ժողովի պատգամավորների առանձին ելույթների չեմ ուզում անդրադառնալ, օրինակ՝ նույն Խաչատուր Սուքիասյանի երեկվա հայտարարություններին կամ Անվտանգության խորհրդի քարտուղարի ամիսներ առաջ ասածին, թե Թուրքիան այլևս մեր թշնամին չէ, ու ռազմավարությունը պետք է փոխել։ Փաստաթուղթ, որը «Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր Աղվան Վարդանյանի կողմից դեռ 2021 թ. օգոստոսին էր։ Խոսքը վերաբերում է Սահմանադրական դատարանի 2010 թ. հունվարի 12-ի որոշմանը, որը ցյուրիխյան արձանագրությունների վերաբերյալ հստակ գծել է կարմիր գծերը։ Ասում է՝ չեն կարող արձանագրությունները մեկնաբանվել ու կիրառվել այնպես, որ հակասեն Սահմանադրության նախաբանի դրույթներին։ Սահմանադրական դատարանն ասում է` 2010 թ. այդ արձանագրությունները չէին կարող մեկնաբանվել, որը կհակասի Հայաստանի անկախության հռչակագրի 11-րդ կետի պահանջներին, այն է` Հայաստանի Հանրապետությունը սատար է կանգնում 1915 թ. օսմանյան Թուրքիայում և Արևմտյան Հայաստանում Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչմանը։ Հիմա, կարող է՝ շատերը մոռացել են նաև մեր հայրենակիցներին։ Այս դրույթների վրա Աղվան Վարդանյանը Կառավարությանը հարցրել է` այս կարմիր գծերը հիմա էլ մնու՞մ են Կառավարության համար կարմիր գծեր, թե՞ ոչ։ Պարզ հարց էր, որին կարելի էր տալ պարզ պատասխան, եթե, իրոք, այդ Կառավարությունը շարժվեր այդ կարմիր գծերով։ Ասացին՝ գրավոր տուր, Աղվան Վարդանյանն էլ նույնը գրավոր էր տվել, և Կառավարությունից եկած պատասխանը փաստում է, որ Կառավարությունն ասում է, որ դրանք վերաբերում են միայն ցյուրիխյան արձանագրություններին։ Ասել է, թե Հայաստանի Հանրապետության անկախության հռչակագրի 11-րդ կետի պահանջը, այն է` Հայաստանի Հանրապետությունը սատար է կանգնում 1915 թ. օսմանյան Թուրքիայում և Արևմտյան Հայաստանում Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչմանը, Կառավարության համար կարմիր գիծ չէ։ Դրա համար ենք ասում՝ ի՞նչ ճամպրուկով, ի՞նչ օրակարգով, ի՞նչ կարմիր գծերով է, որ Հայաստանի Հանրապետությունը ներկայացնում է Ռուբեն Ռուբինյանը։ Ռուբեն Ռուբինյանի հետ կարելի է ժամերով բանավիճել և, վստահ եմ՝ առիթներ լինելու են։ Կարող ենք հարց տալ, թե նախորդ 30 տարիների բանակցողներից քանիսի՞ հետ ես խորհրդակցել, մի բառ ասել, օրինակ՝ առաջ ո՞նց է եղել, ի՞նչ ձևաչափերով է եղել, ի՞նչ նյուանսային բաներ են կատարվել։ Թե՞ Ռուբեն Ռուբինյանը հետևում է Նիկոլ Փաշինյանին, որ արցախյան բանակցությունների մասին տեղեկանում է Ալիևից և զրո կետից է սկսում։ Ռուբեն Ռուբինյանը մինչև բանակցությունները որևէ հրապարակային գործողություն չի արել։ Հիմա, միգուցե աշխատաձև է։ Բայց, նորից եմ կրկնում, երբ ասում են նախապայմաններ չկան, պետք է նայել հակառակորդի, նայել թշնամու երկրի բանագնացի գործողություններին։ Պատահական չէր Թուրքիայի պաշտպանության նախարարի հետ հանդիպումը և պատահական չեն այն բոլոր շեշտադրումները, որ Հայաստանի հետ բանակցություններին Թուրքիան պատրաստվում է և քննարկում է Ադրբեջանի հետ սինխրոնիզացված։ Սա առաջին նախապայմանն էր, որ 30 տարի թուրքերը դնում էին Հայաստանի առաջ. Արցախի հարց։ Մի քանի առիթով ասել եմ, որ 2021 թ. դեկտեմբերի 9-ին՝ ցեղասպանությունների կանխարգելման միջազգային օրը Հայաստանի արտգործնախարարության պաշտոնական հայտարարության մեջ չկա Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման հարցը։ Ասում եք՝ նախապայման չկա, մենակ չասեք՝ առաջ եղել է։ 2019 թ. նույն ձեր իշխանության ժամանակ Նիկոլ Փաշինյանը, Արմեն Սարգսյանը նույն օրը գնացել են Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիր. քաղաքական ժեստ էր։ 2021 թ. դա այլևս չկա։ Շատ շահարկվեց մի բան` թուրքական ազդեցության գործակալներ, բաներ… Այստեղ ելույթ էլ եղավ ակնարկներով։ Մի հատ մեր դեմքերին նայեք։ Սեյրան Օհանյանից սկսած՝ մի հատ նայեք, հետո խոսեք։ Այդ թուրքական ազդեցության գործակալների վրա մի պատմություն կա։ 1937 թ. Հրաչյա Աճառյանին ԷնԿաՎեԴեն բռնում է, դե, բնականաբար, ինչ է կատարվում։ Աճառյանին ասում են` դու Անգլիայի գործակալ ես, ասում է` հա, Անգլիայի գործակալ եմ, ասում են` դու Ֆրանսիայի գործակալ ես, ասում է` հա, Ֆրանսիայի գործակալ եմ, այդպես՝ գործակալական շարք, ասում են` դու Թուրքիայի գործակալ ես, ասում է` այ էդ մեկը՝ չէ։ Մեկ էլ գլխավոր շտաբի հայտարարության մասին խոսվեց։ Հիշեք, թե ովքեր դատապարտեցին Հայաստանի զինված ուժերի գլխավոր շտաբի հայտարարությունը. Հայաստանի Կառավարությունը, մեկ էլ՝ Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարարությունը։ Լավ լինեք։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Գեղամ Նազարյան։

 Գ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Կենտրոնական բանկի նախագահի տեղակալի ընտրության հարցը Հայաստանի խորհրդարանի կարևոր հարցերից մեկն է և հնարավոր չէ չանդրադառնալ այս խնդրին այլ կոնտեքստերով, հատկապես, ելույթի, հարց ու պատասխանների ընթացքում ինձ մոտ անընդհատ մի հարց էր առաջ գալիս, թե ինչքան ժամանակ դեռ պետք է Հայաստանում բարձր պաշտոններ զբաղեցնեն մարդիկ, որոնք զինված ուժերում այս կամ այն պատճառով չեն ծառայել։ Ինձ մոտ հարց ու պատասխանի ընթացքում անընդհատ մտքեր էին գալիս պատերազմից և հետպատերազմյան իրավիճակից, երբ ամեն ինչից խոսվում է, այդ թվում` թեկնածուի կողմից, բայց որևէ լուրջ վերլուծություն, խնդիր, թե ի՞նչ եղավ, ի՞նչ բերեց պատերազմը և ի՞նչ պետք է անի Կենտրոնական բանկը հետպատերազմյան վիճակը հաղթահարելու համար, չեղավ, որովհետև կարծես այնպիսի կեցվածք է որդեգրվում կամ փորձ արվում, որ եկեք ապրենք այնպես, կարծես այդ պատերազմը չի եղել, եկեք ապրենք այնպես, կարծես այդ պատերազմի հետևանքները չեն եղել։ Բայց դա հնարավոր չէ։ Ինչքան էլ փորձեք, ինչքան էլ կեղծ օրակարգեր ներդնեք, դա չի լինելու, որովհետև մինչև մենք չապրենք՝ գիտակցելով, որ այդ պատերազմն իր ամենածանր հետևանքներով եղել է, մենք ոչինչ չենք կարող անել։ Եվ մի հուզվեք, մի նեղսրտեք, երբ հնչում են քննադատություններ, երբ հնչում են հարցեր, ճիշտ հարցադրումներ։ Օրինակ՝ ի՞նչ հիմքով կամ ի՞նչ որոշմամբ կամ որտե՞ղ է կայացվել հատուկ ներկայացուցչի նշանակման հարցը։ Դրանից նեղսրտելու իմաստը ո՞րն է։ Կամ, ասենք՝ Կենտրոնական բանկի նախագահի թեկնածուն խոսում է և ոչ մի բառ, ոչ մի միտք, ոչ մի նախադասություն այն մասին, թե իրենք ինչպես են պատկերացնում այն քաղաքականությունը, որն այսօր տարվում է և ինչ կարող է լինել Հայաստանի բանկային համակարգի հետ, տնտեսական համակարգի հետ, եթե, ի վերջո, այդ բաց դռների քաղաքականությունն իրականություն դառնա, և ձեր կարծիքը շատ կարևոր է։ Դուք կիսո՞ւմ եք, ասենք՝ «Քաղաքացիական պայմանագրի» կարկառուն ներկայացուցիչներից մեկի համոզմունքը, որ շատ լավ կլինի, որ, ասենք՝ թուրքերը մեծ հոսքով գալու են Հայաստանի բուժհաստատություններ՝ բուժվելու։ Ասենք՝ Կենտրոնական բանկում նման վերլուծություն արվե՞լ է, Կենտրոնական բանկը կամ դուք վերլուծե՞լ եք, թե այդ սահմանները բացվելիս քանի՞ թուրք է գալու Հայաստան և ի՞նչ նպատակով։ Այդ վերլուծությունը ես չտեսա, որովհետև գործող Կառավարության քաղաքականության հիմքը նաև Թուրքիայի հետ ակտիվ տնտեսական հարաբերությունների հաստատումն է, բայց Կենտրոնական բանկն ի՞նչ սպասելիքներ ունի, ի՞նչ է լինելու Հայաստանի տնտեսության հետ, Հայաստանի գյուղատնտեսության հետ, Հայաստանում իրենց փոքր ձեռնարկությունն ունեցող մարդկանց հետ։ Կենտրոնական բանկը կամ դուք անձամբ վերլուծե՞լ եք, թե ինչ է լինելու Հայաստանի հետ։ Այդ վերլուծությունները չկան։ Կամ դուք վերլուծե՞լ եք, թե Հայաստանում բնակչության ինչպիսի՞ շարժ է տեղի ունենում։ Ի վերջո, Կենտրոնական բանկն ուղիղ առնչվում է նաև Հայաստանում ապրող բնակչության թվի հետ։ Մենք երեկ ստիպված հնչեցրինք մի քանի վիճակագրական տվյալներ, որոնցից երևում էր, որ, ասենք՝ 2004-2006 թթ. դրական սալդո է եղել միգրացիայի հարցում, հետո, շնորհակալություն այս թվերի համար, ինձ Հայաստանի ժողովրդագրական ժողովածուն տրամադրեցին, որտեղ երևում է, որ բոլոր տարիներին, բացի 1990 թ. և 1991 թ., բացասական է եղել հաշվեկշիռը, բայց այստեղ մի հատ կարևոր հանգամանք կա, որ մեզ մեղադրում էին։ Այստեղ մի թվի վրա՝ միգրացիայի մնացորդը, գլխիկ մեկ, այդ մեկի տակ կարևոր բան կա գրված, որ 2001-2011 թթ. ցուցանիշները վերահաշվարկված են 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների հիման վրա։ Այս ժողովածուն հրապարակվել է 2020 թ.։ Սա էլ կարևոր հանգամանք է, երբ փաստերով ենք խոսում, մինչև վերջ լինենք ազնիվ և չմոռանանք, որ նույն այս վիճակագրությունը, կարծես, հերքում է այն բոցաշունչ ելույթները, թե 2018թ., 2019 թ. ահռելի ներգաղթ է եղել։ Այս թվերից երևում է, որ ոչ մի ներգաղթ էլ չի եղել, ընդհակառակը, էլի արտագաղթ է եղել։ Այնպես որ, ես մեկ անգամ ևս կոչ եմ անում՝ չապրեք, մի փորձեք ապրել այնպես, կարծես պատերազմ չի եղել, չի կարելի ձևացնել կամ իրականությունը կամ ապագան կառուցել այն մտքով, որ ոչինչ չի եղել, ի՞նչ է եղել որ, նույնը շարունակում ենք, ի՞նչ կա որ, ոչինչ, որ տղերքը զոհվեցին, կարևորը՝ թուրքերը կգան, Հայաստանում կբուժվեն։

 Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Խնդրում եմ տեղից չարձագանքել, շարունակեք, պրն Նազարյան։

 Գ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Ասել եք, ես էլ, ցավոք, գիշերվա 1-ին հարցազրույցը նայեցի և ցնցվեցի, որ նման մտքեր են հնչում։ Բայց դա կարևոր չէ։ Ես ուզում եմ ասել՝ մենք նույն նավի վրա ենք, ուզենք թե չուզենք, մի նավով գնում ենք, իրար սիրենք թե չսիրենք, քննադատենք, բայց ես կոչ եմ անում, որ երբ քննադատություն է հնչում, քննադատությանը վիրավորանքով մի պատասխանեք, մի լարվեք, որովհետև, իրոք, կառավարելը դժվար գործ է, շատ դժվար գործ է։ Ընդդիմության գործը շատ ավելի հեշտ է, և մեր հիմնական գործառույթը քննադատելն է և բացթողումները նշելը։ Մենք դա շատ վատ ենք անում, որովհետև մենք սիրում ենք այս երկիրը և շատ հարցեր այստեղ չենք բարձրաձայնում, որովհետև, եթե բարձրաձայնենք մեր պետության համար, իսկապես, շատ ամոթալի կլինի և՛ հարևանների, և՛ ամբողջ աշխարհի առաջ։ Բայց ես խնդրում եմ, ես գիտեմ՝ դա որտեղից է գալիս, բայց բոլորիս շահերից բխում է, որ այս երկիրը լինի արժանապատիվ մարդկանց երկիր, զարգացող երկիր, և երբ լսում ենք Կենտրոնական բանկի նախագահի տեղակալի թեկնածուի հարցը և ստիպված՝ նման ելույթներ ենք ունենում, դա բխում է նրանից, որ կառավարող ուժը, կարծես, մի ասելիք ունի, ասում է` ոչինչ մի ասեք, մի քննադատեք, մի ասեք, մի նկատեք։ Ասենք՝ ի՞նչ վատ բան կա, երբ նկատում ենք, որ բացթողում է եղել, թերացում է եղել, ասում ենք՝ ո՞ր հիմքով կամ որտեղ է նշանակվում հատուկ ներկայացուցիչը, դուք դա ասում եք՝ վիրավորանք էր, մեր ներկայացուցչին քննադատեցինք, էս արեցինք, էն արեցինք… Հետո հասնում ենք մի այլ մակարդակի, որը խորհրդարանին բոլորովին հարիր չէ։ Եվ երբ երեկ քայլում էի Երևանի փողոցներով, և մարդիկ մոտենում են, հավատացեք, որ լավ խոսքեր չեն հնչում մեզ բոլորիս մասին, հատկապես, կառավարող խմբակցության, որովհետև ժողովրդի ակնկալիքները բոլորովին այլ են։ Ժողովուրդը նկատում է ձեր ծիծաղը, քմծիծաղը, պահվածքը, խոսքերը, անլրջությունը, ամեն ինչ նկատում է, և երբ անընդհատ ժողովուրդ եք ասում, հիշեք, որ այդ ժողովուրդը բաղկացած է անհատներից, որոնց մեջ գերակշիռ մասը կազմում են բանական մարդիկ։ Շնորհակալություն։

 Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Նիստը վարողի իրավունքով ես արտահերթ ելույթ կունենամ։ Հարգելի գործընկերներ, ներողություն եմ խնդրում օրակարգից շեղվելու համար, բայց, քանի որ պրն Գեղամ Մանուկյանն անդրադարձ կատարեց Հայաստան-Թուրքիա կարգավորման գործընթացին, նաև համեստ անձիս, անհրաժեշտ եմ համարում անդրադառնալ որոշ դրույթների։

Նախ` ես ամենևին չեմ կիսում այն տեսակետը, որ ես՝ որպես Հայաստան-Թուրքիա կարգավորման գործընթացում Հայաստանի ներկայացուցիչ պետք է լինեմ անձեռնմխելի կամ անքննադատելի, հակառակը, ես կարծում եմ, որ քննադատությունը և քննադատության իրավունքը և հնարավորությունը լավագույն բաներից են, ինչ մեզ հետ եղել է վերջին տարիներին և հրավիրում եմ բոլորին՝ քաղաքական և բովանդակային քննադատության ենթարկել թե՛ մեր քաղաքականությունը, թե՛ իմ քաղաքականությունը և գործողությունները, թե՛ իմ համեստ անձը։

Պրն Մանուկյան, խնդիրը, ըստ իս՝ ընդհանրապես, մեր քննարկումների ցածր որակի, նաև, ընդհանրապես, այն փաստի, որ Ազգային ժողովը տեղ-տեղ դարձել է անիմաստ խոսակցությունների վայրի հոմանիշ, այն է, որ մենք չենք խոսում ըստ էության և խոսում ենք աղմուկային տրամաբանությամբ, օրինակ՝ վերջին երկու օրերի ընթացքում: Թվում է, թե մեծ իրադարձություն է տեղի ունեցել այն առումով, որ տրվել է Հայաստան-Թուրքիա գործընթացի մեկնարկ և թվում է, թե մենք պետք է բովանդակային հարցադրումներ լսեինք և ստանայինք բովանդակային պատասխաններ։ Բայց ինչի՞ մասին է եղել հարցադրումների մեծ մասը. ի՞նչ հիմքով է ներկայացուցիչը նշանակվել, այսինքն` ի՞նչ թուղթ կա, թուղթ կա՞, թե՞ չկա, պարզ չէ, թե այս հարցի բովանդակային արժեքը որն է։ Ի դեպ, ես արդեն պատասխանել եմ այս հարցին երեկ, որ հատուկ ներկայացուցիչը պաշտոն չէ, գործառույթ է։ Դրոշ կա՞ր մեքենայի վրա, թե՞ չկար. կրկին պատասխանել եմ այդ հարցին։ Մի երկու բովանդակային հարց էլ, իհարկե, տվեցիք և ես առիթը կօգտագործեմ և կպատասխանեմ, որովհետև կարծում եմ, որ ճիշտ ձևը սա է. դուք տալիս եք հարց, ես տալիս եմ պատասխան։ Հարց. արդյո՞ք կա աշխատանքային խումբ ինձ հետ։ Այո, կա խումբ՝ կազմված դիվանագետներից և արտգործնախարարության աշխատակիցներից։ Արդյո՞ք ես խորհրդակցել եմ մասնագետների և նախկինում բանակցողների կամ բանակցություններին մասնակցողների հետ. այո, իհարկե, խորհրդակցել եմ և շարունակելու եմ խորհրդակցել։ Անուններ չեմ տա, որովհետև անուններ տալու թույլտվություն չեմ վերցրել։ Բայց հավատացեք, որ խորհրդակցել եմ և շարունակելու եմ խորհրդակցել։ Ասեմ ավելին, եթե դուք՝ որպես երկարամյա լրագրող նմանատիպ ցանկություն ցուցաբերեք, ձեզ հետ էլ կխորհրդակցեմ, ինչպես ցանկացած այլ անձի հետ։ Ստորագրելու լիազորություն ունե՞մ, թե՞ չէ, այդպես ձևակերպեցիք կամ ասացիք՝ կարո՞ղ եմ ասել՝ այսպես է և վերջ։ Իհարկե, ոչ, որովհետև ես ներկայացուցիչն եմ, նշանակում է, որ ես չեմ այն սուբյեկտը, որ կայացնում է որոշումը։ Սուբյեկտը Կառավարությունն է, ես ներկայացուցիչն եմ, որի աշխատանքն է ներկայացնել Հայաստանը բանակցություններում և ըստ իրավիճակի՝ բնականաբար, Կառավարությունը որոշում կկայացնի, եթե այդպիսի կետի հասնենք։ Ինչո՞ւ ես հրապարակային հայտարարություններ չեմ արել մինչև առաջին հանդիպումը. շատ պարզ պատճառով. որովհետև ես կարծել եմ և, կարծում եմ՝ ճիշտ եմ կարծել, որ պետք չէր, որ ես անձամբ որևէ հարցի շուրջ դիրքորոշում հայտնեի մինչև առաջին հանդիպումը։ Բայց, եթե նկատել եք, օրինակ՝ առաջին հանդիպումից հետո դիրքորոշում հայտնել եմ։ Օրինակ՝ երեկ ես «Ազատության» եթերում հարցազրույց եմ տվել, որտեղ իմ մոտեցումները և մեր մոտեցումները ներկայացրել եմ։ Կարծես, այլ հարց չեք տվել։

Այսպիսով, ես ուզում եմ ֆիքսել, որ ես շատ բաց եմ բովանդակային քննարկումների համար՝ թե՛ հրապարակային, թե՛ ոչ հրապարակային և ես գնահատում եմ ցանկացած բովանդակային հարցադրում։ Բայց ես ցավում եմ, որ այս թեմայի քննարկումներն անցնում են ծայրահեղ մանիպուլյացիոն մթնոլորտում և ես նաև չեմ կարող չանդրադառնալ արդեն հայտնի ազդեցության գործակալների թեմային։ Ինձ համար մեր քաղաքական դաշտի կամ մեր պետության վերջին տասնամյակների գլխավոր քաղաքական պրոբլեմը քաղաքական երեսպաշտությունն է։ Ես խնդիր ունեմ այն բանի հետ, որ քաղաքական ուժերը, կախված կոնֆիգուրացիայից, տարբեր քաղաքական դիրքորոշումներ են ստեղծում և փորձում են զգայուն թեմաները կապիտալիզացնել, փորձում են վախը կապիտալիզացնել, փորձում են զգացմունքները, ցավը կապիտալիզացնել։ Հիմա դուք կամ ձեզ հետ փոխկապակցված ուժերը, լրատվամիջոցներն անում եք ինձ համար շատ սպասելի բան, կոնկրետ՝ փորձել կասկածների, մանիպուլյացիաների, սպեկուլյացիաների միջոցով ինձ ներկայացնել որպես կասկածելի կապերով անձ։ Այս կոնտեքստում, ինչպես տիկին Խամոյանն արեց երեկ, նա փորձում էր ակնարկել, որ ես գուցե թուրքական ազդեցության գործակալ եմ: Ինձ մոտ հարց է առաջանում. լավ, ինչպե՞ս կարող է, օրինակ՝ մի խմբակցություն, որի անդամների մի մասը ՀՅԴ կուսակցությունից է, որը, օրինակ՝ ցեղասպանությունից առաջ համագործակցության փաստաթուղթ է ստորագրել «Իթթիհաթ վե թերաքքի» երիտթուրքական ուժի հետ։ Ներողություն, պրն Մանուկյան, ես ձեզ ուշադիր լսում էի։ Մի ուժ, ըստ Աստվածատուր (Ասատուր) Խաչատրյանի օրագրության, որի ներկայացուցիչները 1918 թ. այցելել են Պոլիս, պատվիրակության կազմում են եղել Ավետիս Ահարոնյանը և Խատիսյանը և, մասնավորապես, ըստ իմ մատնանշած օրագրության՝ այնտեղ ՀՅԴ ներկայացուցիչներն ասել են սուլթանին, որ, կրկնում եմ՝ ըստ օրագրության, Հայաստանն իր անկախությամբ պարտական է Թուրքիային։ Մի ուժ, որի երկու ներկայացուցիչներ՝ Խորեն Համասփյուռը և Աբրահամ Դաստակյանը 1919 թ. եղել են մուսավաթական Ադրբեջանի կառավարության անդամներ։ Մի ուժ, որի ներկայացուցիչ Վրացյանը, ըստ իր իսկ վկայության՝ 1921 թ. դիմել է քեմալական Թուրքիային, ազգային մեծ ժողովի կառավարությանը ռազմական աջակցությամբ։ Մի ուժ, որը հետագայում, արդեն գանք մեր օրեր, կոալիցիայի մեջ է եղել կամ սատարել է Ռոբերտ Քոչարյանին, որի օրոք ընթացել են գաղտնի բանակցություններ Հայաստանի և Թուրքիայի միջև։ Ընդ որում՝ ուշադրություն դարձրեք, ես հիմա ինչ-որ մատնանշում եմ, ոչ մի գնահատական չեմ տալիս։ Ես ոչ մի գնահատական չեմ տալիս մեր մեծ պատմական գործիչներ Վրացյանին, Խատիսյանին, մյուսներին։ Ես գնահատական չեմ տալիս, բայց ես ուզում եմ հասկանալ այն տրամաբանությամբ, որով ձեր խմբակցությունը կամ ձեր խմբակցության անդամները փորձում են միայն այն փաստի բերումով, որ ես Հայաստան-Թուրքիա կարգավորման գործընթացում Հայաստանի ներկայացուցիչն եմ, կասկած սերմանել կամ ակնարկել, որ ես Թուրքիայի ազդեցության գործակալ եմ, արդյո՞ք այդ ուժերը 1921 թ., 1918 թ., 1919 թ., 2003-2007 թթ. այս գործիչներին այն փաստի բերումով, որ իրենք տարբեր առնչություններ են ունեցել օսմանյան կայսրության հետ, Թուրքիայի հետ, Ադրբեջանի հետ, ընդ որում՝ միջազգային հարաբերությունների մասին ենք խոսում և, ի դեպ՝ ոչ միայն մուսավաթական Ադրբեջանի դեպքում։ Իրենց կակնարկեի՞ք դուք, պրն Մանուկյան, եթե դուք ապրեիք այն ժամանակներում։ Պետք չէ բացատրել։ Ես ուզում եմ ասել, որ այդ խոսակցություններով մենք ոչ մի տեղ չենք հասնի, հասկանո՞ւմ եք։ Ի դեպ, ինձ թվում է՝ մանիպուլյացիաների արվեստին ես վատ չեմ տիրապետում, բայց եթե ես ամեն անգամ, պրն Մանուկյան, մոտենամ այս ամբիոնին և տարբեր ձևերով փորձեմ մանիպուլյացնել, պատմական փաստերը կպցնել իրար, ասել՝ ահա, արդյո՞ք, փաստորեն, ՀՅԴ-ը թուրքական ազդեցություն կրող ուժ է և եղել է, դա կդառնա մի անիմաստ խոսակցություն, որի արդյունքում ժողովուրդն արդարացիորեն, ուղղակի, չի հետևի քաղաքականությանը։ Հասկանո՞ւմ եք՝ մարդիկ ինչքան են հոգնել ամեն օր լսելուց թուրք, դավաճան, գործակալ։ Հա, հասկացանք, այս Ազգային ժողովում բոլորը դարձել են գործակալ բացահայտող, թուրք բռնող, դավաճան անվանարկող։ Լավ, այսպես ո՞ւր ենք հասնելու։ Ես կոչ եմ անում բոլորին։ Ի դեպ՝ շնորհակալություն եմ հայտնում պրն Նազարյանին իր ելույթի համար։ Ես կոչ եմ անում բոլորին` եկեք մտնենք բովանդակային դաշտ։ Հիմա ես ասում եմ՝ ես և մեր քաղաքական ուժը կողմ է Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կարգավորմանն առանց նախապայմանների։ Սա իմ դիրքորոշումն է, այսինքն` մեր դիրքորոշումն է։ Իհարկե, կարելի է բացել այդ դիրքորոշումը և սկսել քննարկել դրա դետալները։ Բայց քայլ համար մեկ. ես կոչ եմ անում երկու ընդդիմադիր խմբակցություններին՝ արտահայտել դիրքորոշում հետևյալ հարցի շուրջ. արդյո՞ք երկու ընդդիմադիր խմբակցությունները կողմ են Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կարգավորմանն առանց նախապայմանների. այո կամ ոչ։ Հետո ես առաջարկում եմ այս հարցի պատասխանը ստանալուց հետո անցնել բովանդակային քննարկումների` ինչո՞ւ այո կամ ինչո՞ւ ոչ։ Եթե այո, ապա ինչպե՞ս և այսպես շարունակ։ Շնորհակալ եմ, պրն Մանուկյան, ես վստահ եմ՝ մենք դեռ առիթ կունենանք՝ կարմիր գծերից խոսելու, չնայած երեկ իմ հարցազրույցում ես խոսել եմ, բայց վստահ եմ, որ առիթ կունենանք։ Շնորհակալ եմ, պրն Մանուկյան, ձեր բովանդակային հարցադրումների համար և շնորհակալ եմ ցանկացածից, որը կանի բովանդակային հարցադրումներ և մշտապես պատրաստ եմ մտնել բովանդակային քննարկումների մեջ։ Եվ թող Աստված պահի Հայաստանը։ (Խոսում են դահլիճում:) Ձեր ակնարկին էլ պատասխանեմ: Ես կարող եմ ընդամենը մի բան վկայակոչել։ Հատուկ ներկայացուցիչների առաջին հանդիպման արդյունքում երկու երկրների արտգործնախարարությունները հանդես են եկել մամլո հաղորդագրություններով, որոնցում նշված է, այսինքն` երկու հաղորդագրություններում էլ սա կա, որ կողմերը պայմանավորվել են բանակցությունները շարունակել առանց նախապայմանների։ Շնորհակալություն։ Արամ Վարդևանյան. համեցեք։

 Ա.ՎԱՐԴԵՎԱՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Հաշվի առնելով, որ նիստը նախագահողը ևս շեղվեց օրակարգային թեմայից, իհարկե, ես, ազնվորեն, չէի հավակնելու՝ Կենտրոնական բանկի կարգավիճակի կամ Կենտրոնական բանկի նախագահի տեղակալի գործառույթների վերաբերյալ հստակ վերլուծություն կատարել, բայց, բոլոր դեպքերում, եկեք անդրադառնանք այն հարցերին, որոնք քննարկվեցին։ Ես ուզում եմ սկսել նախ և առաջ սուտ ու կեղծիք հանդիսացող տեղեկություններից, դրանք Ազգային ժողովի նիստերի դահլիճում տարածելուց ու դրանք հետագայում հանրությանը ներկայացնելուց, առհասարակ, դրա ազդեցությունից։ Անկախ այն դիսկուրսից, որը տեղի էր ունենում երեկ, եկեք մեկ օրինակ ֆիքսենք. Ազգային ժողովի պատգամավորը գալիս է, այս ամբիոնից հստակ հայտարարություն է անում, որը հետագայում նույն, օրինակ՝ Հանրային հեռուստաընկերությունն էլ լուսաբանում է այն մասին, նաև, իհարկե, կոնսպիրոլոգիան էլ էր հստակ պահպանվում, որ ահա հրապարակվում է մի նամակ, Քոչարյանն այն հասցեագրել էր Էրդողանին, չի ասվում՝ ի պատասխան Էրդողանի նամակին, ասվում է, որ Քոչարյանն այն հասցեագրել էր Էրդողանին, և դա պահվել էր գաղտնի։ Հետագայում նույն անձը գալիս է, նույն ամբիոնից ասում է՝ գիտեք, եկել են, պաշտպանում են, ասում են՝ Քոչարյանի նամակում հայկական շահը պաշտպանվում էր և այլն, բա, լավ, եթե տենց է, բա ինչո՞ւ էիք դա գաղտնի պահում և, ուշադրություն, Վիքիլիքսի և Ջուլիան Ասանժի շնորհիվ այդ նամակը հանրայնացվում է։ Նույն անձը երրորդ անգամ գալով այս նույն ամբիոնի մոտ, չի ասում` լավ, սիրելի հայրենակիցներ, պատահում է, ճիշտը չեմ ասել։ Հիմա, եթե ես այս ամբիոնում մի օր տենց վիճակում հայտնվեմ, ես հատուկ կգամ ու կասեմ` գիտեք, ես ճիշտը չասացի։ Բայց ի՞նչն է կարևորը։ Մեր հայրենակիցները, այն մյուս հատվածը շատ հաճախ էլ չեն լսում, չեն էլ իմանում, որ, գիտեք ինչ, դա գաղտնի չի եղել, դա հենց նույն օրն էլ հրապարակվել է «Մեդիամաքս»-ում։ Ի դեպ՝ պրն Ռուբինյանն օրինակ բերեց, ասաց՝ ես երեկ ելույթ եմ ունեցել «Ազատություն» ռադիոկայանում և երկար ներկայացրել եմ որոշ հանգամանքներ։ Այն տրամաբանությունը, որը կար Ազգային ժողովի երեկվա հայտարարություններում, ստացվում է՝ է, «Ազատություն»-ով էդ ի՞նչ է որ, «Ազատություն»-ով հայտարարություն կամ դիրքորոշման ներկայացում։ Բա, Հանրային հեռուստաընկերությունը կամ, օրինակ՝ մի քանի այլ ալիք, պրն Ռուբինյան, երեկվա ձեր այդ հարցազրույցը դրե՞լ են, որովհետև եթե չեն դրել, համարվում է, որ էլի մի քանի տարի հետո կհայտնվի միգուցե Ասանժ Ջուլիանը, և դրանով կկարողանանք պարզել, թե ինչ է խոսվել, որովհետև ձեր նկարագրածն էլի նույն գաղտնի պահելն է։ Ես կարծում եմ, որ մեր հայրենակիցները պետք է սա ֆիքսեն, որ վերջին 4 տարիների ընթացքում ամենատարածված մեթոդոլոգիաներից մեկն է այ էսպիսի հաղորդակցումը, այսինքն` ասել կիսաճշմարտություն, խոսել նամակի մասին, ներկայացնել այն գաղտնի, մինչդեռ երբեք էլ գաղտնի չի եղել։

Մյուս հանգամանքը։ Ազդեցության գործակալներ և այլն. ես այս հարցի վերաբերյալ ուզում եմ տալ, կարծում եմ՝ ամենատրամաբանական բանաձևումը։ Ոչ թե պետք է, կարելի է ասել՝ լրատվական դաշտում է այդ հնարքը հաճախ նկատվում, երբ վերնագրի մեջ մի պնդում է արվում, վերջում մի տեղ հարցականի նշանը դրվում է և ստացվում է՝ արդյո՞ք անձն ազդեցության գործակալ է։ Դրա համար կա ամենալավ ճանապարհը. այս ոճից դուրս գալ և լինել իրավական տիրույթում։ Իրավական տիրույթում էլ գիտեք՝ ո՞նց է ստացվում. Եթե, օրինակ՝ մեկը նման համեմատական է անցկացնում, հարցադրումներ է ներկայացնում և ասում է՝ բա, լավ, հիմա այս պայմաններում հլը դուք ձեզ հարց տվեք և այլն, էդ սաղ վերլուծության փոխարեն նույնիսկ մեր օրենքը թույլ է տալիս ձեռագիր, առանց համակարգչով հավաքելու, ձեռագիր գրվում է` հաղորդում Հայաստանի Հանրապետության գլխավոր դատախազ Ա. Դավթյանին ու մեջը գրվում է. հարգելի պրն Դավթյան… Ի դեպ, կարող եք «հարգելի պրն» էլ չգրել, դա էլ է թույլատրելի։ Դա գրում եք, ուղարկում եք։ Մի առանձնահատկություն կա այդ դեպքում. եթե այդ նամակը գրում եք, սուտ մատնության տակ եք ընկնում։ Ամբողջ խնդիրը ո՞րն է. մենք տվյալ դեպքում էլի ձեր գործընկերներից մեկի և մյուսի կողմից կատարված հայտարարության մասով նման հաղորդում ներկայացրել ենք։ Ասում ենք՝ էս, որ այսպիսի հայտարարություններ եք անում, դրա հետևանքները, պատասխանատվությունը և այլն։ Իրավապահ մարմիններն ընթացք չեն տալու, դա նորմալ է այս իշխանությունների պայմաններում, որ ընդդիմադիրների կողմից տրված հաղորդումներին ընթացք չի տրվում։ Բայց իշխանության կողմից տրվածին հաստատ են ընթացք տալու, հաստատ, տալու են ու այդ ժամանակ մի նուրբ պահ կա, որը, վստահ եմ, որ դուք գիտեք։ Դուք գիտեք դա, դրա համար էլ դա չեք անում։ Այդ ժամանակ սուտ մատնության ռեժիմը գործելու է։ Դրա համար դուք այդ հաղորդումը չեք ներկայացնի։ Դրա համար ես առաջարկում եմ այս բանաձևումը։ Եթե էդ դիսկուրսն առաջանում է, զուգահեռ մի հատ այդ գրավոր նամակն ուղարկեք գլխավոր դատախազություն։

Մյուս հանգամանքը, ես կարծում եմ, որ այստեղ՝ Ազգային ժողովում լինի դա, աջ կողմում նստած իմ գործընկերները, թե ձախ կողում նստած պատգամավորները, բոլոր դեպքերում, վստահ եմ նույնիսկ, որ կան մարդիկ, որոնք ևս զգում են այն կորուստը, ցավը, արժանապատվության ցավը, դեֆիցիտը, որը մեզանից շատ շատերը Հայաստանի Հանրապետության բնակչության ստվար զանգվածը զգում է 2020 թ. նոյեմբերի 9-ից հետո։ Հիմա, այդտեղ երկրորդ կարծիք պետք է չլինի, դա տրամաբանական է։ Հիմա, այս պայմաններում հայ-թուրքական հարաբերությունները, որի նախորդող ժամանակահատվածում խնդիրն ի՞նչն էր. այդպես կոչված, միշտ արհեստական նախապայմաններ։ Ես վստահ եմ նաև, կարելի է ասել՝ այդ ֆուտբոլային դիվանագիտության շրջանակներում պրն Ռուբինյանն արդեն, երևի, տեղյակ է, թե ի՞նչն էր այդ խոչընդոտներից մեկը, որը վերջին պահերին, առաջանում էր։ Հիմա, բայց դա՝ այդ «խոչընդոտ» ասելը նաև մեր բանակցային առավելություններն էին, որոնք մենք ունեինք։ Հիմա դրանցից ոչ մեկը չունենք, ու այդ պայմաններում բանակցությունն արդյունավե՞տ գործիք է նպատակահարմարության, անհրաժեշտության տեսանկյունից։ Հարց առաջանո՞ւմ է. վստահ եմ՝ առաջանում է։ Հիմա այն, որ Հայաստանի իշխանությունները, այդ թվում նաև բանակցությունների կողմ հանդիսացող մարդն ասում է, որ մենք առանց նախապայմանների բանակցության կողմնակից ենք, բայց դրա կոնտեքստում, օրինակ՝ հաշվի առնվո՞ւմ է Թուրքիայի վարքագիծը 44-օրյա պատերազմի ընթացքում։ Դա էլ հո ընդդիմությո՞ւնը չի ասել, դա ասում էր Նիկոլ Փաշինյանը, թե ինչ էր անում Թուրքիայի իշխանությունը 44-օրյա պատերազմի ընթացքում։ Բառացի ասում էր՝ վարձկաններ է բերում, բառացի ասում էր՝ բայրաքթարներն է սպասարկում, որոնցից երկուսն էլ մեր դեմ են օգտագործվել։ Հիմա, դրա վերաբերյալ մենք ինչ-որ դիրքորոշում կամ, ոնց ասեմ, վարքագիծ ունե՞նք, թե՞ չունենք։ Եթե մենք ասում ենք առանց նախապայմանների, ստացվում է՝ չունենք։ Ես այս կոնտեքստում մի բան եմ ուզում հիշեցնել ու ես նորից կասեմ իմ պնդումը, որ վստահ եմ, որ Ազգային ժողովի նույնիսկ նիստերի դահլիճում նման տրամադրություն ունեցող մարդիկ կան։ Մի քանի ամիս առաջ էր, 2021 թ. նոյեմբերի 13-ն էր, եթե չեմ սխալվում, հայ մարդ՝ Նորայր Միրզոյանն Արցախում Շուշիի անցակետի մոտ հերթական ադրբեջանական լկտի վարքագծի, սադրանքի պայմաններում նռնակ էր նետել։ Այդ նռնակ նետելը ես վստահ եմ, որ շատերիս հենց սրտի պոռթկումն է, որ մեզանից շատերը կուզենային հենց դա արած լինել, որովհետև հերիք չէ, որ մենք տեսնում ենք 44-օրյա պատերազմը, դրա հետևանքներն ու դրանից հետո էլ տեսնում ենք այն լկտի վարքագիծը, որը մինչ օրս շարունակվում է, շիզոֆրենիկ հայտարարությունները, որոնք կատարվում են այդ երկրի ներկայացուցիչների, էլ մի ասա՝ մի հատ էլ՝ երկրի ղեկավարի մակարդակով, որը, կարելի է ասել, սպառնում է, վախեցնում է ամբողջ հայ ժողովրդին։ Դու մի ասա՝ ամբիցիա ունի մինչև Երևան, ու դրա վերաբերյալ մենք չենք ունենում իշխանական դիրքերից պատգամավորներ, էլ չեմ ասում արտաքին գործերի նախարար, կառավարության այլ անդամներ, դրան արձագանք չի տրվում։ Բայց նույն Ազգային ժողովի դահլիճում մենք թեժ բանավեճեր ունենում ենք ազդեցության գործակալի և այլ հարցերի վերաբերյալ։ Շնորհակալություն, այսքանը։

 Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Սերգեյ Բագրատյան։

 Ս.ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ

-Հարգարժան նախագահող, հարգելի գործընկերներ, սիրելի հայրենակիցներ, մենք կարևորագույն առաքելություն ունենք՝ ընտրել Կենտրոնական բանկի նախագահի տեղակալ և սա պակաս կարևոր չէ տնտեսության զարգացման մեր մատնանշած հարցերի, հայ-թուրքական հարաբերությունների կոնտեքստում և առանց ֆինանսական կայունության և առանց տնտեսության զարգացման որևէ պայմանագիր, որևէ հարաբերություն արտաքին դաշտում ռիսկերով է պայմանավորվելու։ Այս իմաստով՝ մենք այսօրվա մեր առաքելությունը ճիշտ կազմակերպենք, հետո կանցնենք նաև այն քննարկմանը, որը երեկվանից հնչում է, և, կարծես թե, մենք բոլոր հարցերը թողել ենք և միայն մի հարցի վրա ենք կենտրոնացել, դրանով իսկ, այո, ես այդ կարծիքն ունեմ, թուլացնելով հայկական դիրքերը սպասվող բանակցություններում։ Համենայնդեպս, այն խոսույթը, որը երեկ տեղի էր ունենում Ազգային ժողովում միայն վնասում էր մեր բանակցային կողմին։ Այս իմաստով՝ ես անդրադառնամ այսօրվա մեր անելիքին: Առաջադրված մեր թեկնածուն` պրն Խաչատրյանը շատ համարձակ մոտեցումներ ունեցավ, երբ հանդիպում ունեցանք մեր խմբակցության հետ, այդ մոտեցումները ոչ ստանդարտ էին և, ճիշտն ասած, ինձ շատ զարմացրեց և ուրախացրեց, որ մենք նման մասնագետ կարող ենք ներգրավել բանկային համակարգում։ Այս իմաստով՝ իմ պահանջները շատ ավելի են պրն Խաչատրյանից։ Հետևաբար` հարցերը, որոնք առաջադրվում են նպատակ ունեն օգնել, որ ընտրվելու դեպքում պրն Խաչատրյանը կարողանա ֆինանսական մեր համակարգում կոնկրետ փոփոխությունների գնալ, բարեփոխումների գնալ, և մենք պատրաստ ենք ամեն ինչով օգնել ընտրվելու դեպքում։ Այս իմաստով՝ ամենակարևոր գործոնը բանկային համակարգի քաղաքական անկախությունն է, որը բոլոր երկրների համար կարևորագույն ցուցանիշ է՝ հասկանալու տվյալ երկրի տնտեսությունը, ընդհանրապես, և ֆինանսական շուկան, մասնավորապես։ Այստեղ, որպեսզի մենք կարողանանք հասկանալ Կենտրոնական բանկի քաղաքական անկախության աստիճանը պետք է նաև կարողանանք վերլուծել Կենտրոնական բանկի գործառույթներն այս իրավիճակում և մեր հայկական իրականության մեջ։

Ինչպե՞ս պահպանել Կենտրոնական բանկերի անկախությունը։ Միջազգային ֆինանսական ճգնաժամը, որ սկսվեց 2008 թ., փոխեց Կենտրոնական բանկերի դերը և նրանց քաղաքականության գործիքակազմի ծավալներն ու շրջանակը։ Ներկայումս ֆինանսական կայունությունը կրկին Կենտրոնական բանկերի գործունեության առանցքն է և տոկոսադրույքները մի շարք երկրներում, հավանաբար, կշարունակեն մնալ զրոյական մակարդակում կամ նույնիսկ դրանից ցածր։ Սա նշանակում է, որ Կենտրոնական բանկերի գործունեությունը կլինի ավելի տեսանելի և քաղաքական առումով՝ զգայուն, քան մեկ տասնամյակ առաջ էր։ Ստեղծված իրավիճակն ահագնացող սպառնալիք է 20-րդ դարի վերջերին ստեղծված ամենակարևոր ինստիտուցիոնալ նորարարությունների համար։ Խոսքը վերաբերում է Կենտրոնական բանկերի անկախությանը։ Կենտրոնական բանկերի անկախությունը քաղաքական առումով՝ խիստ կարևոր է երկրի ֆինանսական ինստիտուտների զարգացման տեսլականի իմաստով, և այստեղ Հայաստանի Կենտրոնական բանկը շատ լուրջ անելիքներ ունի, որոնց մեջ այդ անկախության սահմանը հնարավորինս ընդլայնելն է, որովհետև գաղտնիք չէ, որ նախկինում բազմաթիվ երկրներում, հատկապես այնպիսի ռեժիմներում, որտեղ ավտորիտարիզմը գերակշռում էր, բանկային համակարգը խիստ քաղաքականացված էր և սպասարկում էր հիմնականում որոշակի կլանային խմբերի շահերին։ Եվ այդտեղ բանկային ռեսուրսի 90 տոկոսը քաղաքական պատվերների շրջանակում կատարվող վարկավորումներ էին, որը հետագայում բերում էր բանկերի գործունեության աղճատմանը։ Այսինքն` քաղաքական պատվերով հսկայական միջոցներով վարկավորվում էին մոնոպոլիզացված որոշակի կառույցներ, որոնք, երբ այլևս քաղաքական նպատակադրումները, շեշտադրումները փոխվում էին, հայտնվում էին կոլապսի առջև: Նման իրավիճակ ուներ նաև մեր հայկական Կենտրոնական բանկը, և այդ իրականությունը մինչև վերջերս ուղեկցում էր մեր տնտեսությանը։ Կարծում եմ, և ոչ միայն ես, այլև «Էկոնոմիստ» հանդեսը, 2018 թ. հետո անկախության ինդեքսն այլևս խիստ բարելավված է համարում հայկական միջավայրում, և վստահ եմ, որ մենք պետք է ամեն ինչ անենք, որ ֆինանսական այս կառույցն անկախ լինի քաղաքական միջամտությունից։ Իհարկե, սա չի վերաբերում միայն քաղաքական իշխանությանը բառիս բուն իմաստով, սա վերաբերում է նաև դատարանների արդարության սկզբունքին, սա վերաբերում է նաև երկրի տնտեսական զարգացման տեսլականին։ Եվ եթե այդ համադրության մեջ Կենտրոնական բանկը ճիշտ գործիքակազմ չօգտագործի, վտանգված կլինի մեր քաղաքական կարևորագույն ինստիտուտը, այն է` Կենտրոնական բանկը։ Դա չի նշանակում, որ Կենտրոնական բանկը ժամանակ առ ժամանակ չպետք է քննարկումներ ունենա քաղաքական գործիչների հետ, տվյալ դեպքում՝ թե՛ իշխանության, թե՛ ընդդիմության ներկայացուցիչների ֆինանսական բլոկների հետ։ Այդ քննարկումների արդյունքում ճշտվում են պետության գործառույթները ֆինանսական շուկայում, և Կենտրոնական բանկը պետք է համադրի իր մոտեցումները նաև քաղաքական կոնյունկտուրայի հետ, ինչքան էլ դա ցանկալի չէ։ Բայց դա կարող է լինել ոչ ուղղորդիչ, այլ ավելի շատ համադրելի կանխավարկած ստեղծել ձևավորելու իմաստով։ Այս համատեքստում Կենտրոնական բանկերը հասարակության մեջ իրենց վերապահված դերի շուրջ անխուսափելիորեն քննարկումներ կունենան քաղաքական գործիչների, ոլորտը կարգավորող մասնագետների և ֆինանսական ոլորտի առաջնորդների հետ։ Սա հենց այն է, ինչի անհրաժեշտությունը կա։ Այսպիսի մասնակցությունը կարևոր է Կենտրոնական բանկերի անկախության ապահովման համար։ Կենտրոնական բանկերի կարգավիճակի վերանայումը խելամիտ քայլ է, ինչը տալիս է իրական հնարավորություն, որ տոկոսադրույքները հետագայում լինեն զրոյական կամ գոնե զրոյական մակարդակում։ Մասնավորապես, մենք կոչ ենք անում հատուկ ռեժիմ սահմանել, որն առաջանում է զրոյական ամենացածր մակարդակի հետևանքով, ինչի արդյունքում գործադիր իշխանության ճյուղերը և Կենտրոնական բանկը հայտնում են իրենց կարծիքը և համատեղ համաձայնում առկա գործունեության տարբերակների շուրջ։ Ի վերջո, բանկային համակարգը կայունություն ապահովելու իմաստով ինքնանպատակ չի կարող գործել։ Այդ կայունությունը պետք է ուղղված լինի, ի վերջո, տնտեսական զարգացման որոշակի տեսլականներին, և եթե անհրաժեշտություն կա՝ այդ կայունությունը խախտել, չպետք է հապաղել, չպետք է պահպանողական կեցվածքը երկար պահել և այն իրավիճակը, որ մենք ունենք այսօրվա մեր առևտրային բանկերում, ամենևին չի խոսում մեր բանկային զարգացման դրական ուղղվածության մասին։ Այս պահին դեռևս իներցիոն լոմբարդային հարաբերությունները բանկային համակարգում շատ ավելի ընդգծված արտահայտվում են, քան այն ազատ տնտեսական հարաբերությունները, որ մենք կցանկանայինք տեսնել։ Այն խիզախությունը, որ ֆինանսական ռեսուրսը ներարկել ծրագրերի մեջ, գաղափարների մեջ, ոչ թե վարկեր տալ, ընդամենը, գրավային ապահովության կամ գրավադրման այսօրվա ստորացուցիչ իրավիճակում, երբ գնահատվում է որևէ անշարժ գույք իքս արժեքով և տրվում է դրա ընդամենը 25 տոկոսը վարկի տեսքով։ Սա վարկ չէ, սա ուղղակի ծիծաղելի իրավիճակ է, որում հայտնվել է մեր հասարակությունը տարիներ շարունակ և ժամանակն է, որ մենք, թեկնածու առաջադրելով կարևորագույն այս պաշտոնում, պահանջ պետք է դնենք, որ անդրադառնան այս խնդիրներին։ Իհարկե, նորից եմ ասում՝ Կենտրոնական բանկի ուղիղ գործառույթը չէ, բայց անուղղակիորեն Կենտրոնական բանկն առևտրային բանկերի հետ համադրելով իր աշխատանքները և դնելով կոնկրետ գործիքակազմ և տրամադրելով այդ գործիքակազմը, նաև Ազգային ժողովի պատգամավորների հետ համագործակցելով օրենքների տեսքով, կարող ենք հաղթահարել այս իրավիճակը և բազմաթիվ մեր քաղաքացիներ, որոնք վարկային որոգայթների մեջ խարխափում են և ստեղծագործ աշխատանքն այլևս այդ մարդկանց համար ավարտված է, կարող են վերադառնալ «կյանք», որովհետև վարկերով ծանրաբեռնված անձինք չեն կարող իրենց մարդկային ռեսուրսները ստեղծագործական աշխատանքն ազատ տրամադրել հանրությանը և դրանով իսկ պետական քաղաքականության մեջ ունենալ գործառութային առանցքային նշանակություն։ Եվ այստեղ մենք մարդկային, գաղափարական ռեսուրսի մեծ կորուստ ենք ունենում, որը ծանրաբեռնել ենք ֆինանսական ստորացուցիչ պայմաններով։ Պետք է ազատագրել հայ միտքն այս կաղապարից և կարողանալ ավելի հզոր ազդակներով ներարկելով տալ ազատություն ֆինանսական։ Եվ այդտեղ Կենտրոնական բանկը խիստ անելիքներ ունի՝ գործիքակազմ առաջարկել առևտրային բանկերին և հայ քաղաքական միտքը, հայ տնտեսական միտքը տանել զարգացման նոր ճանապարհով։ Շնորհակալություն։

 Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Արթուր Խաչատրյան։

 Ա.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Պրն Ռուբինյան, քանի որ դուք պատմական էքսկուրս արեցիք, մի դեպք էլ ես պատմեմ։ Երբ Հայաստանն անկախանում էր, Ավետիք Իսահակյանը նամակ է գրում Լևոն Շանթին, ասում է` Լևոն, երկիր ենք կառուցում, ոչ միայն պետական կառավարումից, տնտեսական կառավարումից հասկացող մարդ ֆիզիկապես չկա, այլև գրագետ մարդկանց կարիք ունենք։ Շվեյցարիայից արի Հայաստան։ Եվ Լևոն Շանթը վերադառնում է Հայաստան։

Եղե՞լ են պատմության ընթացքում սխալներ, հավանաբար. եղել են։ Որևէ մեկը չի կարող ասել, որ ինքն անսխալական է։ Դուք Իթթիհատի հետ համաձայնագիրը նշեցիք։ Ինչ-որ բան փոխվե՞ց դրանից հետո, եթե այդ համաձայնագիրը չլիներ, արդյո՞ք, թուրքերը կհրաժարվեին ցեղասպանության գաղափարից։ Անկասկած, ոչ։ Այդ համաձայնագիրը, որը կնքվեց, դրանից դաշնակցության քաղաքականության մեջ փոփոխություն եղա՞վ. Անկասկած. ոչ։ Զինյալ խմբերը ոնց կային, տենց էլ մնացին, և դրա ապացույցը 1914 թ. պատերազմի ժամանակ կամավորական գնդերի շատ արագ հավաքագրումն էր։ Եթե 6 տարի այդ ամեն ինչը, ստրուկտուրան քանդված լիներ, չէին կարողանա 1914 թ. կամավորական գնդերը հավաքել։ Բայց մենք թուրքերի հետ մեր հարաբերություններից դասեր քաղել ենք և հիմա կոչ ենք անում ձեզ մեր քաղած դասերից, որ նաև դուք օգտվեք։ Կարծում եմ՝ դրա համար պետք է, ուղղակի, շնորհակալություն հայտնել, որ թուրքերն իրենց հարաբերությունները Հայաստանի հետ մեծապես պայմանավորում են Հայաստան-Ադրբեջան, Արցախ-Ադրբեջան հարաբերություններով։ Եվ զարմանալի չէ, որ հայ-թուրքական սահմանն իրենք փակեցին 1993 թ. ապրիլին, երբ հայկական ուժերն ազատագրեցին Քարվաճառը։ Եվ հիմա էլ իրենց բոլոր նախապայմանների մեջ նշում են, որ Հայաստանը պետք է ճանաչի Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը, եթե ուզում են թուրքերի հետ նորմալ հարաբերություններ ունենալ։ Դա ի՞նչ է, եթե ոչ նախապայման։ Լավ, ամեն դեպքում անցնենք տնտեսությանը։

Միանգամից ասեմ, որ հանձնաժողովում մենք կողմ ենք քվեարկել պրն Խաչատրյանի թեկնածությանը։ Բավականին պատրաստի կադր և նույնիսկ, եթե ինչ-որ հարցի պատասխան չունի, գոնե չի փորձում մուխլյոժներով տպավորություն ստեղծել, թե ամեն ինչ գիտի։ Երեկ այստեղ հայտարարություն հնչեց, որ Հայաստանի Հանրապետությունում տնտեսական վիճակը հիանալի է, լավ է։ Որոշ թվերի անդրադառնամ։ Վիճակագրության մասին էինք խոսում։ Համաշխարհային բանկի վիճակագրությամբ՝ նախկին սովետական 15 հանրապետությունների մեջ Հայաստանը գործազրկության մակարդակով զբաղեցնում է, տիկնայք և պարոնայք, առաջին տեղը` 20,21 տոկոս։ Այսինքն` եթե գործազրկության մակարդակով մենք առաջին տեղն ենք գրավում, ինչպե՞ս կարելի է ասել, որ մեր տնտեսության վիճակը լավ է։ Ի դեպ, Վրաստանը 12,05 տոկոսով երկրորդ տեղում է գտնվում։ Հիշեցնեմ համեմատությունը, որ Հայաստանի Հանրապետության վարչապետն ասաց, որ մեր տնտեսական աճն ավելի լավ է, ՀՆԱ-ն ավելի արագ է աճել, քան թե Վրաստանինը և Վրաստանի հետ ինչ-որ տհաճ փոքրիկ դիալոգ սկսվեց, թե ում տնտեսությունն է ավելի արագ աճել։ Բայց եթե հայկական վիճակագրությանը... Համաձայն եմ, բայց փաստ է, որ հիմա Համաշխարհային բանկի մեթոդաբանությունն էլ թողնենք մի կողմ, բայց եթե մեթոդաբանության հետ համաձայն չեք, ապա կարելի է դիմել կա՛մ Վաշինգտոն, կա՛մ Համաշխարհային բանկի հայաստանյան գրասենյակ։ Բայց փաստ է, որ 20,21 տոկոս է մեր մոտ գործազրկությունը, Վրաստանում` 12,05։ Եվ եթե համեմատած 2019 թ. հետ՝ Վրաստանում գործազրկությունն ընկել է, մեզ մոտ, ընդհակառակը, աճել է։ Եվ այս պայմաններում 2022 թ. բյուջեի նախագծում, որին դուք քվեարկեցիք կողմ, 25 տոկոսով զբաղվածության ծրագրերը, տիկնայք և պարոնայք, դուք կրճատեցիք։ Հավանաբար, գործազրկության աճը ձեզ այդքան էլ չէր հետաքրքրում։

Տնտեսական վիճակը. 2020 թ. մեր տնտեսությունը 7,4 տոկոսով ընկավ, 2021 թ. ակնկալում էիք 6,5 տոկոս աճ, աճը կկազմի 4-4,2 տոկոս։ Որպեսզի մեր տնտեսությունը 2021 թ. դեկտեմբերի 31-ին գար այն նույն մակարդակին, ինչ-որ 2019 թ. դեկտեմբերի 31-ն էր, մեզ պետք էր 8 տոկոս տնտեսական աճ։ Բա, էդ ո՞նց եղավ, որ մեր տնտեսությունը հիանալի վիճակում է։ Տնտեսական ակտիվության ցուցանիշը, որ 5 տոկոս աճ է արձանագրել, ոչ արտահանելի ոլորտներում է, հիմնականում՝ շինարարությունում։ Այն ճանապարհը, որ այդքան գովում, գովերգում էիք` Կապան-Գորիս այլընտրանքային ճանապարհը, ես մի քանի օր առաջ եմ վերադարձել, արդեն սկսել է քանդվել։ Առաջարկում եմ՝ դուք ինքներդ նույնպես մի պատվիրակություն կազմեք և գնացեք նայեք։ Օրինակ, Աճանանի հատվածում, Խոտանանի հատվածում, տեսեք, թե ինչ վիճակում է այդ ճանապարհը։

Տնտեսական ակտիվության ցուցանիշն ապահովվել է ոչ արտահանելի ճյուղերի հաշվին։ Գնաճ՝ 7,7 տոկոս, որից սննդամթերքի աճը՝ 12,9 տոկոս, բանջարեղենը` 40 տոկոս։ Այսպես որ շարունակվի, մի աման բորշչը մի քանի ամիս հետո դառնալու է դելիկատես։ Միս, կաղամբ, գազար… Ո՞վ է իրեն տենց բան թույլ տվել։ Հացն ընդամենը 10 տոկոսով է թանկացել։

Ներդրումներ, որոնք պետք է հորդեին։ Առաջին կիսամյակի վերջում՝ 42,8 մլն։ Զուտ միջազգային ներդրումային դիրքը՝ մինուս 10,7 մլրդ՝ պատմական ամենացածր մակարդակը։ Հիմնական միջոցներում ներդրումներ. ուրեմն, 2020 թ. ընկել էին 12 տոկոսով, 2021 թ. բյուջեի նախագծով Կառավարության թվերն եմ ասում՝ 2022 թ. աճը կլինի ընդամենը 0,6 տոկոս։ Առանց հիմնական միջոցներում ներդրումների ի՞նչ տնտեսական աճի մասին ենք մենք խոսում։ Բիզնեսը գերադասում է Հայաստանում ներդրում չկատարել։ Բանկային համակարգում ավանդների վրա 720 մլրդ դրամ փող է նստած, ձեռնարկությունների մասին է խոսքը, այսինքն` բիզնեսը գերադասում է փողը պահել բանկային համակարգում։ Շնորհակալություն բանկային համակարգին, որ կա, այդ թվում` 432 մլրդ՝ եկամուտ չապահովող կամ չնչին եկամուտ ապահովող հաշիվների վրա։ Այսինքն` մարդիկ գերադասում են փող չաշխատել, բայց գոնե բիզնեսում ներդրում չկատարել Հայաստանում, որպեսզի փող չկորցնեն։ Բա, ո՞նց եղավ, որ Հայաստանի տնտեսական վիճակն այսքան լավն է։ Երեկ խոսք գնաց վարկավորման աճի մասին։ 2020 թ. նոյեմբերին ձեռնարկություններին տրամադրված վարկերը կազմել են 1,95 տրիլիոն դրամ։ 2021 թ., էլի եմ ասում՝ 2020 թ. նոյեմբեր, պատերազմ, 1,95 տրիլիոն՝ այդ օրվա դրությամբ։ 2021 թ.` 1,87 տրիլիոն։ Բա, ասում եք՝ տնտեսական վիճակը լավ է։ 2021 թ. ընթացիկ հաշիվը մինուս 241,8 մլրդ պետք է լիներ, 2022 թ.` մինուս 455։ Արտահանման աճը 2021 թ. եղել է 20,2 տոկոս։ Ձեր կառավարությունը կանխատեսում է արտահանման աճ՝ 16,6 տոկոս։ Այսինքն՝ արտահանման աճը դանդաղելու է, փոխարենը՝ ավելանալու է ներմուծման աճը։ Բա, ո՞նց է մեր տնտեսության վիճակն այսքան լավ, կբացատրե՞ք մեկնումեկդ։ Հույս մի տվեք, բացատրեք տնտեսագիտական տերմիններով։ Ասում է՝ իմ կյանքին մի նոր հույս տվեց նա, իմ կյանքին մի լույս տվեց նա։ Հույս ու լույս ես ունեմ, բայց խնդրում եմ բանականության և ոչ թե խցանումների տրամաբանությամբ ինձ մի հատ բացատրել, թե ո՞նց է մեր տնտեսական վիճակը լավ։ Ի՞նչն է Հայաստանում աճել. արտաքին պարտքը, այս տարի կհատի 10 մլրդ-ի սահմանը, տիկնայք և պարոնայք։ Շնորհավորում եմ։

Եվ, վերջապես, էլի մի կարծիք հնչեց «Քաղաքացիական պայմանագիր» ֆրակցիայի անունից պաշտոնական ելույթի ժամանակ, որ գյուղացին և քաղաքացին իրար հետ պետք է առևտուր չանեն։ Պետք է լինեն ինստիտուտներ։ Գիտե՞ք, թե ինչո՞ւ է Հայաստանում գյուղատնտեսական մթերքն այսքան թանկ, ինչո՞ւ է Երևանից 100 մետր այն կողմ աճեցվող լոլիկն ավելի թանկ, քան մի քանի հազար կիլոմետրից բերված անանասը։ Գյուղատնտեսական ստրուկտուրալ խնդիրները՝ հողի շուկա, ֆինանսական շուկա, սոֆիստիկացիա, թողնենք մի կողմ։ Նաև այն պատճառով, որ այդ միջնորդ ինստիտուտները, անկուշտ և ագահ միջնորդ ինստիտուտները մեջ են մտնում. և՛ գյուղացուց են իր եկամտի մի մասը տանում, և՛ քաղաքացու վրա են թանկ արժենում։ Այդ միջնորդների վերացումը պետք է լինի տնտեսական քաղաքականությունը կամ իրենց մարժայի սահմանափակումը, այլ ոչ թե գյուղացի-քաղաքացի ուղիղ կապի վերացումը։ Շնորհակալություն։

 Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Պրն Ղազինյան, 4 րոպեն ձեզ բավարա՞ր է, թե՞ ընդմիջում։ Դե, ուրեմն, ընդմիջում: Ընդմիջումից հետո կխոսեք։


Ժամը 14:30

ՆԱԽԱԳԱՀՈՒՄ ԵՆ ՀՀ ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎԻ ՆԱԽԱԳԱՀԻ

ՏԵՂԱԿԱԼՆԵՐ ՌՈՒԲԵՆ ՌՈՒԲԻՆՅԱՆԸ ԵՎ ՀԱԿՈԲ ԱՐՇԱԿՅԱՆԸ

                                                              

Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Հարգելի պատգամավորներ, խնդրում եմ զբաղեցնել ձեր տեղերը: Հարգելի պատգամավորներ, վերսկսում ենք մեր նիստը: Հաջորդը ելույթ կունենա Արթուր Ղազինյանը: Համեցեք:

 Ա.ՂԱԶԻՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Հարգելի խորհրդարան, սիրելի հայրենակիցներ, վերջին երկու օրերին խորհրդարանի դահլիճում ընթանում է մի գործընթաց, որը պետք է պարզաբանվի, վերջապես, պետք է հասկանանք, թե իրականում ինչի արդյունքում, ինչի հետևանքով տեղի ունեցավ այս պոլեմիկան, և, եթե անկեղծ լինենք, ապա ազդեցության գործակալների փնտրտուքն Ազգային ժողովի դահլիճում սկսվել է ոչ երեկ: Ինչևէ, որպեսզի իրականում մեզ համար և մեր հայրենակիցների համար պարզ դառնա, թե ովքեր են ազդեցության գործակալները, որովհետև իշխանական թևը մեղադրում է ընդդիմությանը, ընդդիմությունը մեղադրում է իշխանությանը, վերջին հաշվով, շատ կարևոր է ընկալել, թե ով է ազդեցության գործակալ, առհասարակ, և ինչ է դա բնորոշումով: Դա կոնկրետ շահի ծառայող հանրային գործիչներն են, որոնք ունեն ճանաչելիություն, որոնց լսում են, որոնց ընթերցում են, նրանց վարքաբանությունը, տարածած նարատիվները, ընտրած թիրախները, օգտագործած բառամթերքը և այլն ծառայո՞ւմ են արդյոք տվյալ պետության ազգային-պետական շահին, թե՞ ծառայում են այլ պետության, օտար պետության շահին: Պետք է տարանջատել հավաքագրված իրական գործակալներին ազդեցության գործակալներից, որովհետև, ի վերջո, ազդեցության գործակալներն ինչ-որ մի պահից, եթե դրանք ծառայում են օտար պետության շահին, հավաքագրվում են այդ պետության կողմից: Ոնց էլ պտտեցնենք, ի վերջո, առանցքը մնում է հայկական շահը: Արդյո՞ք հայկական շահին են ծառայում հանրային գործիչները, թե՞ ոչ: Օրինակ, եթե ընդդիմության համար Արցախը հայկական շահի կարևոր հենասյուներից մեկն է, ցեղասպանության միջազգային ճանաչումը հայկական շահի ամենակարևոր հենասյուներից մեկն է, Թուրքիայի հետ զգուշավոր, բավական զուսպ հարաբերությունները և Թուրքիան որպես բարեկամ չընկալելու կոնտեքստը և այլն ևս հանդիսանում են հայկական շահի հիմնարար սկզբունքներից մեկը, ապա իշխանության համար Արցախը, մեծ հաշվով, տեղավորվում է, որ Արցախը խնդիր է եղել, որպեսզի մենք կարողանանք զարգացնել հարաբերությունները, որպեսզի բացենք կոմունիկացիաները, որ պետք է լուծել, էդ հարցը կարգավորել, կուզեք՝ ազատագրված, կուզեք՝ օկուպացված, կուզեք՝ գրավյալ, էսպես, ձևակերպումներով: Կամ, միգուցե, կա այսպիսի դիսկուրս, որ Սերգոն լավ չի ապրելու, քանի դեռ չի լուծվել Արցախի հարցը, և կա մեկ այլ դիսկուրս, որ ասում է, որ ոչինչ էլ չենք զիջելու, 100 տարի էլ զարգանալու ենք: Դրանք երկու հիմնական կոնցեպտ է, որոնք երկու շահերի տիրույթում են: Եթե նպատակ ունենք՝ պարզել, թե տվյալ սուբյեկտը հանդիսանում է ազդեցության գործակալ, թե ոչ, պետք է վերցնենք տվյալ սուբյեկտին, իր հանրային գործունեության ամբողջ ժամանակահատվածը, վերցնենք «ա» կետից «բ» կետը և հետևենք նրա կողմից հանրային գործունեության ընթացքում ծավալած դիսկուրսը, նարատիվը, թե ինչի մասին է խոսել այդ մարդը, և հետագայում, ստանալով դա իրականացնելու հնարավորություն, ինչպիսի գործողություններ է կատարել այդ նարատիվների կյանքի կոչման համար: Օրինակ՝ ընդդիմության համար Թուրքիան, Ադրբեջանը սպառնալիք են, վտանգ, հնարավորություն չկա, որովհետև նրանց մտքում Հայաստան պետություն, հայ մարդ և այլն, չկա այդպիսի բան այս տարածաշրջանում: Նրանց համար մենք չպետք է լինենք, մենք էդպես ենք մտածում, համենայնդեպս: Իշխանության համար դա հնարավորություն է. էնտեղից ներդրումներ կգան, ֆինանսներ կգան, փող կաշխատենք: Համոզել են մարդկանց, որ Թուրքիայի հետ սահմանը բացենք, հարցը կարգավորենք, լավ կապրենք և այլն, կգան տուրիստներ, կբուժվեն Գյումրիում: Այսինքն՝ դա տարբեր կոնցեպտների մոտեցումներ են, հետևաբար՝ որպեսզի պարզ դառնա, թե իրականում հայկական շահի տիրույթում գործունեություն ով է իրականացնում և ինչ խորությամբ, բովանդակությամբ, պետք է, ընդամենը, դա անել: Ի վերջո, ազդեցության գործակալը քրեական օրենքով նախատեսված արարք է,Քրեական օրենսգրքի 299 հոդվածով՝ պետական դավաճանություն: Եթե կան հիմնավոր կասկածներ առ այն, որ ընդդիմության շրջանում կան մարդիկ, որոնք իրականացնում են օտարերկրյա պետության շահերին ուղղված գործունեություն, ապա ձեզ համար, կարծում եմ՝ բարդ չէ, իմ գործընկերն այդ մասին ասաց, որ կարելի է հաղորդում գրել հանցագործության մասին, և վստահեցնում եմ՝ ձեր գրած հաղորդումները կունենան բոլորովին այլ ճակատագիր, քան մեր գրած հաղորդումները, որովհետև նոյեմբերի 20-ից հետո պետական դավաճանության հիմքով ներկայացվել է առնվազն վեց հանցագործության մասին հաղորդում: Ձեզ հավաստիացնում եմ՝ որևէ մեկով քրեական գործ չի հարուցվել, քրեաիրավական տիրույթում այս հարցը քննության չի արժանացել:

Մյուս հարցը. ընդհանրապես, ընդդիմությունները պետք է փորձեն ստիպել իշխանությանը՝ առավելագույնս հանրային դարձնել իրենց քաղաքականությունը, այսինքն՝ ստիպել, որ պատմեն, թե ինչ է տեղի ունեցել, սթրես-թեստերի միջոցով, սուր ելույթների, հարցերի միջոցով ստիպելմ որ ասեն, թե ինչ է տեղի ունենում և, ամենակարևորը՝ թե ինչ է տեղի ունենալու, ինչ է մեզ սպասվում: Եվ այդ դիսկուրսի մեջ, իհարկե, երբեմն, դա հանդիպում է իշխանության բավական էմոցիոնալ արձագանքին, շատ էմոցիոնալ, որովհետև փորձում են, էսպես, ձևակերպել, որ մենք, փորձելով ճնշել իշխանությանը և ստիպել նրանց՝ հրապարակային դաշտում գործել, ինչ-որ օտար շահեր ենք սպասարկում: Թե այդ շահերը որտեղ են սպասարկվում մեր կողմից, առնվազն, տարակուսելի է, որովհետև անհասկանալի է, բայց երբ մենք փորձում ենք, ասում ենք՝ եկեք խոսենք, հրապարակային մարդկանց ասեք, մեզ ասում եք՝ եկեք փակ հանդիպենք: Բայց ինչո՞ւ փակ հանդիպենք, հարց է, թե ինչո՞ւ ենք ուզում փակ հանդիպել: Դուք կասեք՝ պետական գաղտնիք կա, ես կհասկանամ՝ պետական գաղտնիք՝ ո՞ւմից: Ստացվել է այնպես, որ հայկական կենսական շահի տիրույթում գտնվող հարցերի վերաբերյալ, ինչ-որ պրոցեսի մասին մենք, որպես կանոն, միգուցե նաև որոշակի բացառություններով տեղեկանում ենք Ադրբեջանից ու Թուրքիայից, տեղեկանում ենք օտար պետությունից, ոչ թե հայկական պետությունից: Այսինքն՝ գաղտնիք, որպես այդպիսին, ես ունեմ հիմնավոր և ողջամիտ կասկած, որ գաղտնիքը վերաբերում է ոչ թե մեր հակառակորդ, պայմանական, թշնամի պետություններին, այլ մեր ժողովրդին, միգուցե, հետևաբար՝ փակ հանդիպումների տրամաբանություն, իմաստ այստեղ, ուղղակի չկա: Մեր նպատակն է, որ ժողովուրդը հասկանա ամենակարևորը, թե ինչ է տեղի ունեցել, հիմա ինչ է տեղի ունենում և վաղն ինչ է տեղի ունենալու: Փակ հանդիպումն այդ հարցը չի լուծում, հակառակը, լրացնում, սնուցում է կոնսպիրոլոգիան, մասնավորապես, «Հայ Life» ինչ-որ անհասկանալի մի ֆեյսբուքյան էջ սկսում է տարածել սուտ տեղեկություններ փակ հանդիպումից: Դե, հետո գնա, դա հարյուր մարդու հիմնավորիր, բացատրիր, որ դա էդպես չէ, որովհետև ո՛չ հասցեատեր ունի, ո՛չ սուբյեկտ է, ո՛չ անուն է, դատարան չես կարող գնալ, ապացուցել չես կարող, դա էդպես է ձևավորված: Հիմա լավ է, թե վատ է՝ գնահատականի հարց է, դա այդպես է, համենայնդեպս: Վստահություն իշխանության նկատմամբ, որ ազգային-պետական կարևորագույն շահերի տիրույթում մենք կունենաք կոնսենսուս, ես, ճիշտ ասած, մի քիչ չեմ տեսնում և չունեմ անձամբ, վստահ եմ՝ իմ գործընկերները ևս:

Հիմա ամենակարևոր հարցը. պրն Ռուբինյան, դուք ներկայացնում եք Հայաստանի Հանրապետությունը Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կարգավորման գործընթացում, նու, էդպես է հայտարարվել: Հայտարարվելը մի բան է, իրական մանդատ շնորհելը մեկ այլ բան է: Երբ որ շնորհում ես ինչ-որ մեկին մանդատ, դրա իրավասությունն ունի Հայաստանի Հանրապետության վարչապետը, որոշում է ստորագրում՝ նշանակելով այսինչ անձնավորությանն այսինչ թեմայով այսինչ շրջանակներում այսինչ լիազորություններով այսինչ ժամանակահատվածում իրականացնել այսինչ գործունեությունը, ներկայացնելով Հայաստանի Հանրապետությունը: Սա լեգալ, լեգիտիմ մանդատ է, որ ձեզ տալիս է հնարավորություն՝ ներկայանալ ձեր vis-a-vis, այսինքն՝ Թուրքիայի կողմից նշանակված, ընդ որում՝ նախագահի կողմից հրամանագրով նշանակված փորձառու դիվանագետին և ասել, որ ես էս մարդն եմ, էս էլ իմ մանդատն է, էս էլ իմ որոշումն է, էս իմ լիազորություններն են, էս կարմիր գծերի մասին ես կխոսեմ իմ երկրում: Ձևը գոնե էդպես եմ ես պատկերացրել: Հիմա, երբ մենք ձեզ ասում ենք, որ դուք մանդատ չունեք, նեղանում եք, ասում ենք, որ դուք լիազորություն չունեք, ևս նեղանում եք: Երբ որ ասում եք, որ ընդդիմությունը փորձում է վարկաբեկել բանագնացին, բացարձակ: Պիտի ճիշտը խոսենք, բանագնացն ինքն է իրեն վարկաբեկում վարքագծով, այսպես ասած, ոչ հավասարակշիռ վերաբերմունքով և այլն: Եթե մեր բանագնացն ունի այդպիսի խնդիր, ապա նա չպետք է գտնվի խորհրդարանում, որովհետև այլապես մշտապես գտնվելու է ընդդիմության թիրախում, ձևն է էդպես: Դուք էլ որ լինեիք ընդդիմություն, դուք էլ էիք փորձելու կորզել առավելագույնը մեզանից՝ որպես իշխանություն, թե մենք ինչ ենք բանակցում: Եթե դուք ուզում էիք դա գաղտնի պահել, դա պետք է աներ փորձառու դիվանագետ, սահմանվեին չափանիշներ, չափորոշիչներ և դրանով ընտրվեր կոնկրետ փորձառություն, գիտելիք, աշխատանքի փորձ, կապեր, հնարավորություն և այլն: Ընտրվեր և ասվեր, որ էս մարդն է, բայց ինքը գաղտնիության ռեժիմում պետք է գործի, չենք բացահայտելու, բանակցությունները չեն բացահայտվում, սա՝ ևս: Հիմա, դա տեղի չի ունեցել, սա փաստ է: Պրն Ռուբինյան, դուք իրականում ունեք լեգիտիմության լուրջ խնդիր, մանդատի բացակայության խնդիր է սա, հետևաբար՝ ինչ-որ պահի նաև չզարմանանք, որ կարող է հենց այս ամբիոնից հայտարարվել, որ ես չեմ լիազորել Ռուբեն Ռուբինյանին իրադարձությունների ոչ բարենպաստ զարգացման պարագայում և ասել, որ միակ մեղավորը ես եմ, միակ պատասխանատուն ես եմ և այլն: Ի վերջո, պարզվի, որ Ռուբինյանը գործել է ինքնագործունեությամբ, որովհետև իր վրա ֆիքսված լիազորություններ չունի իր վրա ֆիքսած: Այսքանն էի ուզում, ընդամենը, ձեզ տեղեկացնել, սիրելի հայրենակիցներ, հարգելի խորհրդարան, որ սա պետության համար հույժ կարևոր, կենսական կարևոր գործընթաց է, որում պետք է պահպանվեն պետականությանը բնորոշ բոլոր ատրիբուտները: Սա պարտադիր պահանջ է: Լրացրեք այդ բացը, պրն Ռուբինյան: Շնորհակալություն:

 Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ, պրն Ղազինյան, և շատ եմ գնահատում, որ. վերջապես, կարևորում եք հավասարակշռության կարևորությունը, որովհետև ինձ մոտ դուք տպավորվել եք հիմնականում շշեր շպրտելու գործընթացներում, բայց, ինչևէ:

 Ա.ՄԻՆԱՍՅԱՆ

-Նախ՝ ուզում եմ ներողություն խնդրել, իրականում Կենտրոնական բանկի թեման շատ կարևոր է սահմանադրական գործառույթների, երկրի տնտեսական քաղաքականության ունեցած ազդեցությամբ, բայց, հուսամ՝ մենք էդ բացը կլրացնենք այն ժամանակ, երբ Կենտրոնական բանկի հաշվետվությունը կներկայացվի և առավել մանրամասն կանդրադառնանք, բայց, քանի որ այս առիթն է օգտագործվում՝ խոսելու կարևորագույն թեմաներից, ես էլ պետք է անդրադառնամ այդ թեմային: Նախ՝ ուզում եմ արձանագրել պրն Ռուբինյանի անկեղծությունն այս ամբիոնից՝ խոսելով պատմական անցյալի մասին, բերելով որոշ փաստեր՝ մասնակի, ամբողջական, կարևոր չէ, կարևորն այն է, որ անդրադարձ կատարվեց մի ժամանակահատվածի, երբ կերտվում էր հայոց պետականությունը, և, բնականաբար, իր սխալներով, թերություններով հանդերձ, այսօրվա Հայաստանի Հանրապետությունը հենց ծնունդն է այն հերոսական պայքարի, որ անցյալում ունեցել ենք: Ու, պրն Ռուբինյան, երբ մենք խոսում ենք հենց պատմական անցյալից քաղած դասերի, բացահայտված թերությունների, դրանք հետագայում չկրկնելու անհրաժեշտության մասին, դա է տալիս մեզ իրավունք՝ առաջարկելու ձեզ, պահանջելու ձեզնից, պահանջելու Հայաստանի ցանկացած իշխանությունից: Եվ ոչ թե պետք է մտածել, թե ինչ բացասական բան փորձել վերագրել էդ ժամանակահատվածում հիմնական քաղաքական ուժին, ազգային ուժին՝ Հայ հեղափոխական դաշնակցությանը, այլ փորձել, իսկապես, ժամանակի հոլովույթի մեջ ըմբռնել, ընկալել և կատարել շատ ավելի լավ, դրական քայլեր՝ հիմնվելով նախկինում ձեռքբերված փորձի վրա: Էս տեսակետից ուզում եմ անդրադառնալ կարևորագույն մի հարցի, որն անընդհատ խոսվում է էս ամբիոնից, հա՞, չթիրախավորել անձին, որը ճիշտ է, չպետք է թիրախավորվի անձը, բայց կապվում է մեր պետականության հետ, շատ կարևոր կապ: Հիմա՝ հարց. քաղաքական մեծամասնության այն պատգամավորներին եմ դիմում, որոնք, մեր անցյալին անդրադառնալով, ուղղակի կամ անուղղակի հարվածում են հենց հայոց պետականությանը: Երբ խոսում եք ժամանակահատվածների մասին կամ վկայակոչում եք նույն Ռոբերտ Քոչարյանի կառավարման տարիները, երբ ունեցել ենք դրական ձեռքբերումներ, ինչո՞ւ չեք մատնանշում էդ դրական ձեռքբերումները՝ որպես պետություն, որպես պետականություն, թե՞ ամեն ինչ սև է, ամեն ինչ վատ է եղել: Բա որ վատ է եղել, ո՞նց հասավ ձեզ էս ժառանգությունը: Սրանք հարցեր են, որոնք, երբ էս ամբիոնից հնչում են մեղադրանքներ, երբ էս ամբիոնից մարդկանց կամ ժամանակահատվածի վերաբերյալ հնչում են գնահատականներ, դա պիտի համաչափ լինի, հավասարաչափ լինի և վերաբերի բոլորին: Եթե երեք նախագահներն իրենց ժամանակ պետականության կայացման գործում դրական գործողություններ արել են, էս ամբիոնից դա էլ շեշտեք: Ինչո՞ւ եք, անպայման, միայն բացասականը ֆիքսում, ինչո՞ւ եք, անպայման, թիրախավորում, ինչո՞ւ, որովհետև քաղաքականության մեջ են էդ նախագահնե՞րը, դա է պատճառը: Առաջարկս հետևյալն է. եթե մենք խնայում ենք պետությունը, իսկ պետք է, որ պետականությունը խնայվի, և եթե պառլամենտում գտնվող մարդն առաջին հերթին առաջնորդվում է էս մտահորիզոնով, էս պատկերացումով, ուրեմն, վերցրեք անցյալի դրականը, շեշտեք դա և զարգացրեք, ոչ թե բացասականը, անընդհատ մատներդ դնելով բացասականի վրա, նորից եմ կրկնում՝ սխալներ կլինեն, միգուցե, ինչ-որ բաներ ճիշտ կլինեն, բայց դա, վստահաբար, ապագան չի կառուցում: Դա ապագան տանում է, էլի, շատ ավելի մութ և շատ ավելի վատ տեղ: Ինչո՞ւ եմ հատկապես շեշտում էս միտքը. որովհետև դիսկուրսը, հենց գալիս է քննարկման, ըստ էության, հարցը, միանգամից մենք իշխանության հատվածից ստանում ենք արձագանք՝ նախկինների ժամանակ, բա անցյալում՝ էս, բա անցյալում՝ էն: Սա՞ է ապագան կառուցելու ձեր մեխանիզմը: Եթե սա է, սա ապագա չէ, սա անդունդ է: Եթե սա չէ, ուրեմն, նշանակում է՝ մենք ձեզ հետ միասին պետք է կարողանանք, իսկապես, տարանջատել և խնայել պետությունն ու պետականությունը, ոչ թե ամեն ինչ նեղ քաղաքական հատվածում դիտարկելով՝ փորձենք ամեն ինչ սևացնել: Հիմա, ինչ վերաբերում է բովանդակային և ձևական պահանջներին, պրն Ռուբինյան, ամենևին թող չթվա, թե մեր առաջարկը ձևական էր, երբ ասում ենք՝ ի՞նչ իրավական հիմքով է: Ոչ, ամենևին ոչ, որովհետև էդ իրավական հիմքը տալիս է հնարավորություն Հայաստանի ներկայացուցչին՝ լինել պաշտպանված, հատկապես խորհրդարանական կառավարման համակարգում պաշտպանված լինել ամեն տեսակի հարվածներից, հատկապես էն երկրների, էն ուժերի, որոնք Հայաստանը չեն ուզում տեսնել էս տարածաշրջանում, Արցախը չեն ուզում տեսնել էս տարածաշրջանում, հայ ժողովրդին չեն ուզում տեսնել էս տարածաշրջանում: Պաշտպանվածություն է դա, ծավալը, խորքը, կարմիր գծերը, Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությունը, Սահմանադրական դատարանի հայտնի որոշումը, Անկախության հռչակագիրն այս ամենն ամրագրել են և ձևավորել են նաև մեր կարմիր գծերն իբրև Հայաստանի Հանրապետություն: Ի վերջո, հայ-թուրքական նրբագույն հարաբերությունը միայն Հայաստանի քաղաքացիների հարցը չէ, Հայաստանի իշխանության և ընդդիմության հարցը չէ, սա ողջ հայ ժողովրդի հարցն է, և դա սևով սպիտակի վրա ամրագրված է թե՛ անկախության հռչակագրում, թե՛ այն հերոսական պայքարի պատմության մեջ, որ հայ ժողովուրդը ծավալել է, Հայ դատի գրասենյակների կողմից իրականացվող գործողություններում: Այս ամենը մի հսկա պաշար է, որը պետք է և անհրաժեշտ է դիտարկել համընդհանուրի մեջ, ոչ թե վերցնել, որ էսօր իշխանությունը դուք եք, ուրեմն, ոնց ուզենաք՝ վարվեք, ոնց ուզենաք՝ անեք: Դա էդպես չէ: Չեք կարող էդպես անել, որովհետև հայ ժողովրդի պատմությունը ցույց է տվել, որ չի կարող էդպիսի բան լինել: Մենք ունենք ազգային առաջնահերթ շահեր, առաջնահերթ իրավունքներ, և էդ առաջնահերթ իրավունքների մեջ ցանկացած իշխանություն չի կարող հենց էնպես նահանջ արձանագրել: Հիմա, երբ էս ամբիոնից նաև հնչում են ամենատարբեր մեղադրանքներ, ես ամբողջությամբ երկրորդում եմ պրն Վարդևանյանի ասած միտքը, իսկապես, մի քանի անգամ ասել եմ՝ չի կարելի այս ամբիոնը չարաշահել՝ պիտակավորելով կամ մեղադրանք հնչեցնելով, որոնք ամբողջ ժողովուրդը նայում է: Եթե խոսում եք անգամ առերևույթ հանցագործությունների մասին, ապա դրա վերաբերյալ գոնե օգտագործեք «առերևույթ» բառը, և կա ընթացակարգ, գրավոր հաղորդում ներկայացրեք: Իսկապես, գրավոր հաղորդում ներկայացրեք: Մենք անում ենք դա: Արդեն նշվեց էստեղ, մի քանի գրավոր հաղորդումներ ընթացք չեն ստանում: Լավ, մի անգամ էլ ներկայացրեք, դուք մեղադրում եք ընդդիմությանը: Մերկապարանոց հայտարարություններով չէ, եթե կան փաստեր, ներկայացրեք: Ինչո՞ւ չեք անում բոլոր էն մարդկանց, որոնք էստեղից հարցադրման տեսքով կամ մեղադրական տոնով ասում են, որ ազդեցության գործակալներ եք կամ գործակալներ եք: (Խոսակցություն դահլիճում): Ուրեմն, մերկապարանոցը նա է, ասում եմ, էլի, բացատրում եմ, մերկապարանոցը նա է, տեսեք, տեսեք …

 Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Բանավեճի մեջ մի մտեք:

 Ա.ՄԻՆԱՍՅԱՆ

-Մերկապարանոցը նա է, երբ առանց փաստերի, զուտ քաղաքական հայտարարության մակարդակ է: Եթե կան փաստեր, ես էլ կմիանամ ձեզ, բերեք ստորագրենք, հաղորդումը ներկայացնենք: Սա սկզբունքային հարց է մեր պետականության տեսակետից: Եվ նորից էս ամբիոնից հիմա դիմում եմ Ազգային անվտանգության ծառայությանը: Հարգելի ծառայություն, երբ էս ամբիոնից հնչում են նման հարցադրումներ, պնդումներ, գնահատականներ, հետևողական եղեք, բացահայտեք, պարզաբանեք, չի կարելի թողնել օդի մեջ կախված խոսակցություն: Չի կարելի պարզապես Ազգային ժողովի ամբիոնը՝ հրապարակային ամբիոնը, դարձնել ընդամենը փոքր, նեղ անձնային կամ նեղ խմբային շահերի սպասարկման ամբիոն: Եվ էս տեսակետից ես ուզում եմ, պրն Ռուբինյան, ձեզ առաջարկել, իսկապես, այն ծավալը, որն անհրաժեշտ է ներկայացնել որպես Հայաստանի ներկայացուցիչ ու այն էլ՝ Ազգային ժողովի պատգամավորի կողմից, նաև օրենսդրական փոփոխությունների անհրաժեշտություն կա: Այսօրվա գործող օրենքը, ցավոք, արգելում է պատգամավորին որևէ այլ պաշտոն զբաղեցնել: Երբ դուք ասում եք՝ դա պաշտոն չէ, ցանկացած պաշտոն բնութագրվում է գործառույթով: Երբ դուք ասում եք՝ այ էս գործառույթն է, էդ գործառույթը վերագրվում է պաշտոնին: Ներողություն եմ խնդրում, կես րոպե, դա դիվանագիտական հարաբերությունների մեջ կարող է լինել դիվանագիտական բանագնացություն, կարող է լինել ներկայացուցչականություն, բայց դա կոնկրետ գործառույթ է՝ իր ամբողջ ստրուկտուրալ համակարգով: Եվ էդ տեսակետից է, որ անհրաժեշտ է թե՛ օրենսդրական փոփոխություն, թե՛ պատշաճ ձևակերպված լիազորություններ, կարմիր գծեր, որոնք թույլ կտան ձեզ՝ լինել թե՛ պաշտպանված, և թե՛ նաև հաշվետու Հայաստանի Հանրապետության ժողովրդին՝ ի դեմս Ազգային ժողովի: Էսքանն էի ուզում ասել:

 Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Պրն Մինասյան, դեմ չեմ, կարող ենք քննարկել, ես բաց եմ քննարկումների համար՝ թե՛ տեխնիկական, թե՛ բովանդակային, և ոչ միայն պատրաստ եմ, այլ նաև ուզում եմ հաշվետու լինել և՛ հանրությանը, և՛ խորհրդարանականներին, իսկ մյուս մասով՝ 100 տոկոսով համաձայն եմ, որ պետք չէ մերկապարանոց հայտարարություններ անել, որ ավելի ճիշտ է հաղորդում տալ, բայց, ուղղակի, չեմ հասկանում ձեր զայրույթը, որովհետև էդ ամեն ինչն էդ ձեր խմբակցությունից է սկսվել: Եվ ես հույս ունեմ, որ այսքանով կավարտենք վհուկների որսի էս ամբողջ դիսկուրսը և կմտնենք քննարկումների դաշտ: Իսկ հիմա կտեսնենք, որովհետև հաջորդը ելույթ կունենա Ագնեսա Խամոյանը: Համեցեք, տիկին Խամոյան: Իրենց… փոխվել էին և այլն: (Խոսակցություն դահլիճում): Սիրելի բարեկամներ, նորմալ է ամեն ինչ, ըստ ընթացակարգի: Համեցեք, տիկին Խամոյան:

 Ա.ԽԱՄՈՅԱՆ

-Ի՞նչ եք ասում, պրն Քոչարյան, բա՞ն էիք ասում: Ձեր հայացքն էդպիսին չէր:

 Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Համեցեք, սիրելի տիկին Խամոյան:

 Ա.ԽԱՄՈՅԱՆ

-Երկու օր է՝ ինչ ընդդիմությունը փորձում է և բարձրաձայնում է, առաջ է քաշում հարցադրումներ, որոնց այդպես էլ չի տրվում որևէ բովանդակային պատասխան: Ի՞նչ է ասում երկու օր ընդդիմությունը: Հարցնում ենք՝ ինչու է գաղտնի պրոցես ընթացել Թուրքիայի հետ բանագնաց կամ ներկայացուցիչ նշանակելու մասով: Հիշեցնեմ, որ դեկտեմբերի 14-ին Չավուշօղլուն հայ հասարակության համար անակնկալ հայտարարեց, որ Հայաստանի հետ փոխադարձաբար հատուկ ներկայացուցիչներ են նշանակվելու: Մենք Չավուշօղլուից ենք իմացել, որ Երևան-Ստամբուլ չարտերային թռիչքներ են իրականացվելու: Մենք Չավուշօղլուից ենք իմացել, որ Հայաստանի և Թուրքիայի բանագնացները կամ ներկայացուցիչներն առաջիկայում հանդիպելու են, և այդ հանդիպումը կայացել է: Մենք երկու օր է՝ փորձում ենք հասկանալ, թե ինչ են քննարկել Հայաստանի և Թուրքիայի ներկայացուցիչները, որովհետև հաղորդագրության մեջ ասվում է, որ դրական և կառուցողական մթնոլորտում է անցել այդ հանդիպումը, իսկ դրա դառը փորձը մենք արդեն ունենք՝ Նիկոլ Փաշինյան-Իլհամ Ալիև դրական կառուցողական մթնոլորտում անցած բանակցությունները: Մենք ասում ենք՝ ի՞նչ օրակարգով եք առաջնորդվում, ո՞րն է ձեր օրակարգը և ինչո՞ւ եք այն թաքցնում հայ հանրությունից, հայ հասարակությունից, հայ ժողովրդից: Ի վերջո, դուք էիք հայտարարում, որ ամենաթափանցիկ իշխանություններն եք: Թուրքական մամուլը, օրինակ՝ հրապարակել է ճանապարհային քարտեզ, այսպես, մինչև հունվարի 20-ն աշխատանքային խմբեր են ստեղծվելու, որոնք զբաղվելու են ճանապարհային քարտեզի մշակմամբ: Պրոցեսն ընթանալու է երեք փուլով և ավարտվելու է մայիս ամսին: Մայիս-հունիս ամիսներին նախատեսված է, այսպես կոչված, Զանգեզուրի միջանցքի բացումը. զրո արձագանք հայկական կողմից: Իշխանություններն ասում են՝ ի վերջո, բոլոր իշխանություններն էլ կողմ են եղել առանց նախապայմանների Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կարգավորմանը: Այո, բոլոր նախորդ իշխանությունները կողմ են եղել առանց նախապայմանների Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կարգավորմանը, բայց մի մոռացեք, որ սահմանը փակել է Թուրքիան, որ այսօրվա Հայաստանը 2005 թվականի Հայաստանը չէ, որ մենք չէինք կորցրել Արցախի 75 տոկոսը, հազարավոր տղաների, իսկ Հայաստանի Հանրապետության անվտանգությունը և, առհասարակ, Հայաստանի Հանրապետությունը, պետությունն ու պետականությունը կանգնել է լրջագույն մարտահրավերների առջև: Դուք ասում եք՝ մենք առանց նախապայմանների ենք հարաբերություններ կառուցում թուրքերի հետ: Թուրքերն էն գլխից էլ բոլոր բանակցությունների ժամանակ, բոլոր զրույցների՝ պաշտոնական, ոչ պաշտոնական, հայտարարել են, որ առանց նախապայմանների է, էդպես ասել են, բայց իրականությունն այլ է եղել: Նախապայման կա՞, որ չի բավարարվել: Չկա Արցախը, Արցախի մասին դուք խոսո՞ւմ եք: Նիկոլ Փաշինյանն Արցախ չի այցելում անգամ պատերազմից հետո, պաշտպանության նախարարին հանում են Արցախ այցելությունից մեկ օր անց: Ցեղասպանության միջազգային ճանաչման հարցը չկա արտաքին քաղաքականության օրակարգում. բացառապես թողնված է Հայ Դատին, և մնացել է, այսպես կոչված, միջանցքի հարցը, բայց մենք տեսել ենք նախկինում ձեր արած հայտարարությունները, որոնք հետո 100 տոկոսով տարբերվել են արդեն իսկ արված հայտարարություններից: Ես ուզում եմ ձեզ հիշեցնել, որ Նիկոլ Փաշինյանն Արցախում հայտարարում էր՝ Արցախը Հայաստան է և վերջ, իսկ հիմա չի խոսում անգամ Շուշիի և Հադրութի դեօկուպացիայի մասին, չի այցելում Արցախ: Ձեր հայտարարությունների և քայլերի 180 աստիճան տարբերությունը մենք տեսել ենք:

Պրն Ռուբինյան, էստեղ շատ քննարկվեց ազդեցության գործակալի մասին արված իմ հայտարարությունը: Նախ՝ ի՞նչ եմ ասել ես: Ես ասել եմ, որ այս դահլիճում, ընդգծելու համար նաև քննարկումների մակարդակը, շոշափվել է այդ թեման: Թեման, ի դեպ, ես չեմ բարձրաձայնել: Հիմա, պրն Ռուբինյան, ձեր կենսագրությունից կարդում ենք, և ասում եմ, որ այդ շոշափումից հետո, այդ խոսակցություններից անմիջապես հետո հենց դուք նշանակվում եք Թուրքիայի ներկայացուցիչ: Մեր հանրության մոտ, մեր հասարակության մոտ կարո՞ղ է մտավախություն առաջանալ, թե՞ չառաջանալ: Հիմա, 2017-18 թթ., պրն Ռուբինյան, դուք Ստամբուլում գործող՝ Հրանտ Դինք հիմնադրամի՝ Հայաստան-Թուրքիա փորձի փոխանակման նախագծի շրջանակներում հետազոտություն եք իրականացրել Թուրքիայում գործող Սաբանջը համալսարանին կից գործող՝ Ստամբուլի քաղաքականության կենտրոնում, և ձեր հետազոտությունը նվիրված է եղել Թուրքիայի ժողովրդավարացման գործընթացներում հասարակական կազմակերպությունների ունեցած ազդեցությանը: Ի դեպ, ձեր ընտրության ժամանակ ես նաև հետաքրքրվեցի, քանի որ անմիջապես հետո դուք եկել Հայաստան և մասնակցել եք իշխանափոխության պրոցեսին, ձեզանից հետաքրքրվել եմ, թե արդյո՞ք ձեր այդ փորձը կիրառել եք Հայաստանում իշխանափոխություն իրականացնելու էդ պրոցեսի, գործընթացի մեջ, և դուք հերքել եք, ուղիղ տեքստով հերքել եք: Հիմա ես չգիտեմ, գուցե, Նիկոլ Փաշինյանն առաջնորդվում է դրանով, որ դուք ժողովրդավարությունն արտահանելու եք, օրինակ՝ Թուրքիա, ես չգիտեմ, բայց ես մի բան գիտեմ, դուք, վստահաբար, պետք է պարզաբանեք և հայ հասարակության մոտ ցրեք բոլոր այն մտավախությունները, որոնք առկա են: Էստեղ խոսվեց նաև, ազդեցության գործակալների մասով, երկու նախադասություն ևս: Պրն Ռուբինյան, ազդեցության գործակալների մասին առաջին անգամ խոսել է Նիկոլ Փաշինյանն Իրանում, լինելով վարչապետ, հայտարարել է, որ Հայաստանում կան գործակալներ: Լինելով վարչապետ, ունենալով իշխանություն, մեծ լծակներ, մինչ օրս որևէ քայլ չի ձեռնարկել այդ գործակալներին հայտնաբերելու ուղղությամբ: Նիկոլ Փաշինյանն էստեղից ոչ կայուն վիճակում բղավել է, հայտարարել է իմ թիմակիցներին, նաև Վահագն Ալեքսանյանի հարցին ի պատասխան, նաև ակնարկել է ինձ, մեղադրել է Ադրբեջանի ազդեցության գործակալներ լինելու մեջ և անգամ հայտարարել է, որ ուղիղ տեքստով է ասում, և կարող են դատի տալ: Ի դեպ, ես սպասում եմ, պրն Ալեքսանյան, որ դուք, ի վերջո, հաղորդագրություն պետք է ներկայացնեք: Քոչարյանի մասով. որևէ գաղտնի բանակցություն Հայաստանի և Թուրքիայի միջև տեղի չի ունեցել: Նամակը հրապարակվել է մի քանի օր անց, նամակը հրապարակվել է հայկական լրատվամիջոցում, և դրա մասին իմ գործընկերներն էս օրերի ընթացքում շատ խոսեցին, բայց ես վստահ եմ, որ Վահագն Ալեքսանյանն էս մասով մի բան, ամեն դեպքում, որևէ անդրադարձ, իհարկե, անելու է: Նաև վերջում խոսվեց էստեղ արտագաղթի մասին: Պրն Պապոյանն ասում է… Ես գնահատում եմ, ի դեպ, ձեր տաղանդը, ք հայտնի ասույթը, որ կա սուտ, կա մեծ սուտ, և կա նիկոլփաշինյանական սուտ, դուք դա ձեր տաղանդի շնորհով, իհարկե, վերաձևակերպեցիք, գնահատում եմ ձեր տաղանդը: Պրն Պապոյան, դուք իշխանափոխությունից հետո հայտարարում էիք, որ սփյուռքահայերն իրենց տները վաճառել են, ճամպրուկներով սպասում են, թե երբ են գալու Հայաստան: Ո՞ւր են էդ սփյուռքահայերը, ջուր կտրեցին մեր աչքերը, պրն Պապոյան, ո՞ւր են էդ սփյուռքահայերը: Մենք դրա ականատեսը լինելու փոխարեն տասնյակ հազարավոր քաղաքացիների արտագաղթի ականատեսն ենք լինում: Եվ չնայած ձեր ջանքերին, էստեղ, ներողություն եմ խնդրում, բայց տաղանդ չունեք, մի աղավաղեք վիճակագրությունը: Նաև էստեղ ճամպրուկների մասին հիշատակեց Վլադիմիր Վարդանյանը, եթե չեմ սխալվում: Պրն Վարդանյան, ես չէի սպասում, որ ճամպրուկների և արտագաղթի մասին դուք եք խոսելու: Շնորհակալ եմ:

 Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Տիկին Խամոյան, եթե թույլ տաք, զուտ արձագանքեմ: Նստեք, խնդրում եմ: Ես ուղղակի ուզում եմ ձեր տրամաբանությունը հասկանալ, էլի: Նախ՝ հա, ֆիքսեցի, փաստորեն, դուք այդ ազդեցության գործակալների թեման բարձրացրել էիք՝ ցույց տալու համար այս դահլիճում քննարկումների ցածր որակը: Շատ լավ, բայց ես ուզում եմ մի բան հասկանալ. ի՞նչն ավելի պիտի պարզաբանեմ, եթե դուք իմ փոխարեն ամբիոնից պարզաբանեցիք, եթե ձեզ հետաքրքրում էր այն հարցը, թե ես հեղափոխությունից հինգ ամիս առաջ Թուրքիայում ինչ եմ արել, ասացիք: Ի՞նչ կա՝ պարզաբանելու, և, ընդհանրապես, եկեք ճիշտ հասկանանք, էլի, կամ պետք է լինի որևէ մեղադրանք, և մեղադրանք ներկայացնողը պիտի ապացուցի, այսինքն՝ ապացուցման բեռը մեղադրողինն է, կամ մեղադրանք չկա, և կա սպեկուլյացիա: Հիմա ես չեմ, դուք եք, պրն Մինասյան, էս դեպքում ի՞նչ պիտի անեք: Ի դեպ, ասեմ, մեր Ազգային ժողովը բավականին բախտավոր Ազգային ժողով է, որովհետև այստեղ են թե՛ ներկայիս Հայաստանի ներկայացուցիչը բանակցություններում, թե՛ նախկին ԱԱԾ պետը, որն ԱԱԾ պետ է եղել, երբ ներկայիս ներկայացուցիչը 2018 թ. նշանակվել է արտաքին գործերի փոխնախարար: Դժվար չէ, մի շարք է, ելեք, բարձրացրեք, հարցրեք, ասեք՝ որ Ռուբինյանը պաշտոնի էր նշանակվում, ԱԱԾ միջոցով ստուգե՞լ եք, որ ստուգեցիք, ի՞նչ պարզվեց, գործակա՞լ էր, թե՞ գործակալ չէր: Էդքան բան, կամ, եթե ունեք ինչ-որ փաստեր, գնացեք դիմեք համապատասխան իրավապահ մարմիններին, ինչպես հարգարժան Արծվիկ Մինասյաննն էր առաջարկում: (Խոսակցություն դահլիճում): Միայն ձեր շնորհիվ, տիկին Խամոյան, միայն ձեր շնորհիվ: Եվ էն, որ ասում էի՝ բաներ կանեմ, նկատի ունեի՝ լավ բաներ կանեմ ձեզ հետ: Համեցեք, պրն Ալեքսանյան:

 Վ.ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Մեծարգո նախագահող, հարգելի գործընկերներ, այո, կարելի է համարել, որ տիկին Խամոյանը մարզում է ձեզ, պրն Ռուբինյան, բանակցությունների համար, որպեսզի դուք ավելի հանդարտ նյարդեր ունենաք: Բայց մինչ այդ կուզենամ անդրադառնալ պրն Ղազինյանի՝ քիչ առաջ այստեղից ունեցած հայտարարությանը, թե իբր իրենք՝ ընդդիմությունը, Թուրքիայի մասով տեսնում է միայն ու բացառապես վտանգ, իսկ էս դավադիրներն էլ տեսնում են ինչ ասես, բացի վտանգից: Բայց արի ու տես, որ հարգարժան պրն Արմեն Գևորգյանը 44-օրյա պատերազմից հետո մի շատ ծավալուն, շատ հետաքրքիր հոդված է գրում, որում, մասնավորապես, ասվում է. «Ցավոք, տարածաշրջանային համագործակցության հարցերի վերաբերյալ դիսկուրսն այսօր կապված է բացառապես 44-օրյա պատերազմի արդյունքի հետ և պտտվում է Թուրքիայի ու Ադրբեջանի հետ հարաբերությունների կարգավորման կարևոր, բայց սահմանափակ թեմայի շուրջ: Հարցի նկատմամբ նման մոտեցումն ի սկզբանե վնասակար է, մենք պետք է առաջարկենք և խրախուսենք տարածաշրջանային համագործակցության՝ մեզ համար ավելի խորը և նպաստավոր օրակարգ, օրինակ՝ խնդիր դնենք՝ Հայաստանը դարձնել տարանցիկ երկիր»: Հիմա, թե էս հոդվածը քանի տոկոսով է նույնական պրն Ղազինյանի՝ 5 րոպե առաջ էս ամբիոնից հայտարարածի հետ, խնդրում եմ թող սրա մասին ասեն մեր հայրենակիցները կամ, չգիտեմ… Պրն Վարդևանյանը դրանից առաջ եկավ էստեղ, ինձ մեղադրեց ստելու, փաստերը խեղաթյուրելու ու դեռ մի բան էլ պնդեց, որ այ, այ, այ, դեռ մի բան էլ ներողություն չի խնդրում էս ստահակ Վահագն Ալեքսանյանը: Իհարկե, ոչ էդ բառերով, հարգելի պրն Վարդևանյան: Առաջին հայացքից իդեալական պատասխան էր պրն Վարդևանյանի կողմից, որովհետև ես էստեղից հայտնել էի, որ 2005 թ. Ռոբերտ Քոչարյանի՝ Էրդողանին գրած նամակի մասին հայ հանրությունն իմացել է 2011 թ. Ջուլիան Ասանժի «ՎիքիԼիքս» կայքում հրապարակումից հետո: Պրն Վարդևանյան, ես ճշմարտությունն ասելու համար երբեք ներողություն չեմ խնդրել ու չեմ պատրաստվում խնդրել, որովհետև ձեր ասածն իդեալական պատասխան կլիներ, եթե մենք ապրեինք ու աշխատեինք էնպիսի պայմաններում, երբ Հայաստանի Հանրապետության բոլոր քաղաքացիները հենց նոր Հայաստան իջած լինեին Լուսին-Հայաստան հատուկ տիեզերանավով, որովհետև 2005 թ. «Մեդիամաքս» գործակալության մասին, եթե Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիների գոնե 2 տոկոսը գիտեր, ես, չգիտեմ, ես պատրաստ եմ հանրային խարազանման, պրն Վարդևանյան, որովհետև 2005 թվականին, առհասարակ, երբ որ Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիների մեծ մասին պատմեիր ու բացատրեիր, որ գոյություն ունի էլեկտրոնային լրատվական կայք և այլն, էդ մարդիկ սովորաբար չէին հասկանա, որովհետև Հայաստանում ինտերնետ հասանելիությունն էր ցածր, որովհետև, առհասարակ, էդ մշակույթը չկար, դե, էլեկտրոնային լրատվականների: Դրանից զատ, հիմա արդեն 2022 թվականն է, պրն Վարդևանյան, ես, այնուամենայնիվ մտա «Մեդիամաքս»-ի էջը: Էս պահի դրությամբ էջի հետևորդների թիվը, մոտավորապես, Հայաստանի բնակչության 2 տոկոսի չափով է, մոտավորապես, պլյուս-մինուս, էսպես ասեմ, սա 2022-ն է: Պրն Վարդևանյան, մտա էնտեղ հոդվածների գլխավոր շարք, փորձեցի տեսնել, թե ինչ դիտումներ ունի 2022 թվականին էդ լրատվականը, վերջիվերջո, իր գլխավոր հոդվածները: 150-400 դիտում՝ 2022-ին: Պրն Վարդևանյան, «ՎիքիԼիքս»-ն արտատպվել է «Ազատության» էջում 2011 թվականին, երբ ինտերնետ հասանելիությունը շատ ավելի բարձր էր: Բայց գամ էս ամբողջ պատմության սկզբից, ուրեմն, ինչո՞ւ է արվել էս բանը, ինչո՞ւ է, առհասարակ, «Մեդիամաքս»-ում հրապարակվել էդ նամակը, հարգելի քաղաքացիներ: Ուրեմն, Հայաստանի ԱԳՆ-ը «ՎիքիԼիքս»-ի հրապարակումից հետո, հարգելի, պրն Վարդևանյան, խոսել է այն մասին, որ մենք կարծիք ունենք, որ Թուրքիան էնքան էլ անկեղծ չէ իր մղումների մեջ: Դրա վառ օրինակ էր էն, որ Էրդողանի նամակը մինչև Հայաստան հասնելն արդեն իսկ տպվել էր թուրքական լրատվականներում, այսինքն՝ Հայաստանի իշխանությունը, առհասարակ, չուներ ոչ մի հնարավորություն՝ գաղտնի պահել կամ գոնե ինչ-որ սողանցք, էսպես, ցույց չտալու, որ հա, ես հրապարակել եմ, թեկուզ ապագայի համար, որ դուք էսօր էստեղից նման բան հայտարարեք: Ու դրա համար ի՞նչ է ընտրվում. 2005 թվականին, ընտրվում է մի գործակալություն, որի մասին Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիների 99,9 տոկոսը վստահաբար նույնիսկ չգիտեր, որ նման բան գոյություն ունի: Էնտեղ տպվում է Ռոբերտ Քոչարյանի նամակը, իսկ արդեն 2011-ին էլ, երբ հայ հանրությունը, իրոք, զարմացած էր, որովհետև ոչ մեկը չգիտեր, որ 2005-ին նման բան է եղել, ու հայ հանրությունը մի էսպիսի բան էր բարձրացրել՝ ո՞նց, բայց մենք ինչո՞ւ չենք իմացել, «Մեդիամաքս»-ը նորից 2011-ին հոդված է տպում: Հա, դուք չեք հիշում, բայց մենք հո 2005-ին գրել էինք, բա ինչո՞ւ էդ մարդիկ չէին հիշում. որովհետև պատշաճ չեք իրազեկել մարդկանց: Իսկ հիմա դա համեմատենք պրն Ռուբինյանի ու Քըլըչի բանակցությունների հետ: Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիների 90 տոկոսից ավելին, վստահաբար, տեղյակ է էս ամբողջ գործընթացից, բնականաբար, ոչ բուն բանակցություններից, որովհետև դրանք պետք է գաղտնի լինեն, բայց դրանց գոյության մասին վստահաբար տեղյակ է պրն Վարդևանյանը: Պրն Գեղամ Մանուկյանն արդեն մի քանի անգամ է՝ խոսում է Աղվան Վարդանյանի՝ Հայաստանի Կառավարությանն ուղարկած հարցումից, որին ի պատասխան՝ իբր Հայաստանի Կառավարությունն ասել է, որ 2009 թ. Սահմանադրական դատարանի կայացրած որոշումով ամրագրված էդ կարմիր գծերն իր համար հիմք չեն: Իսկ իրականում ի՞նչ է տեղի ունեցել: Պրն Աղվան Վարդանյանը Կառավարությանը հարցրել է՝ էդ 2009-ի որոշումը, մի խոսքով, ձեզ համար կարևո՞ր է, թե՝ չէ: Կառավարությունից պատասխանել են՝ հարգելի պրն Վարդանյան, ձեր նշած որոշումը վերաբերում է էն արձանագրություններին, որոնց կնքման գործընթացը դադարեցվել է 2018 թ. մարտի 1-ին նախագահ Սերժ Սարգսյանի հրամանագրով, մի բան էլ ավելացրել են՝ ինչ վերաբերում է Հայոց ցեղասպանության ճանաչման գործընթացին ու Հայաստան-Թուրքիա հարաբերությունների հարցին, դրա մասին մանրամասն կարող եք տեղեկանալ Հայաստանի Հանրապետության Կառավարության ծրագրում: Հիմա, պրն Գեղամ Մանուկյանի՝ այստեղ քիչ առաջ ունեցած ելույթից ինչ-որ մեկը նման տպավորություն ստացա՞վ, որ Հայաստանի Կառավարությունն էդ պատասխանն է տվել, թե՞ ունեցավ տպավորություն, որ Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը պրն Վարդանյանին պատասխանել է, որ չէ, գործ չունենք դրա հետ:

Տիկին Խամոյան, էս ազդեցության գործակալների թեման դուք եք բացել երեկ: Դուք եք բացել ազդեցության գործակալների թեման, տիկին Խամոյան: Մինչև Նիկոլ Փաշինյանն էլ դուք էլի բացել էիք էդ թեման նույն պրն Ռուբեն Ռուբինյանի՝ Ազգային ժողովի փոխնախագահի պաշտոնում ընտրվելու ժամանակ, ու մենք դա լավ ենք հիշում, գուցե, դուք չէիք, ձեր գործընկերն էր: Ներողություն եմ խնդրում, եթե էդպես է, բայց, վստահաբար, ձեր դաշինքից է: Հիմա, ես նորից պիտի ասեմ, եթե հիմա մենք գնանք ձեր ամբողջ խմբակցության պատգամավորների անձնագրերի բոլոր էդ շտամպերի հետևից, տեսնենք՝ ով որ երկրում է եղել, երբ է եղել, ինչի համար է եղել, գուցե, գնանք հասնենք պրն Քոչարյանին, որը ևս եղել է Թուրքիայում ու տենց վերացական հարցեր տանք, վստահ եմ՝ սա ոչ լավ տեղ չի տանելու, որովհետև բանական մարդու համար, առհասարակ, վիրավորական է, երբ իրեն փորձում են էդ ձևով մանիպուլյացնել: Այ, օրինակ՝ 2005 թ. Հայաստանի Կառավարությունը շատ լավ, էսպես, նախաքայլ է արել, որպեսզի հետագայում կարողանա մոլորեցնել հանրությանն ու ասել՝ մենք 2005-ին, ամեն դեպքում, մամուլում ինչ-որ մի սլիվ տվել ենք էդ նամակի կապակցությամբ: Դա որակյալ մանիպուլյացիա է, տիկին Խամոյան, իսկ էս գործակալների թեման՝ բացարձակապես անորակ, իսկ ինչ վերաբերում է պրն Ղազինյանի ասածին, առհասարակ, կխնդրեմ, որ ձեր խմբակցությունը, վերջիվերջո, կողմնորոշվի ու դրա մասին հայտնի հայ հանրությանը: Դուք, վերջիվերջո, պրն Ղազինյանի ասածի պես, Թուրքիայից ու Ադրբեջանից միայն վտա՞նգ եք տեսնում, թե՞ պրն Արմեն Գևորգյանի գրած շատ հետաքրքիր վերլուծականի պես տեսնում եք հնարավորություն՝ տարանցիկ երկրի և տնտեսական հնարավորությունների, որովհետև մե՛կ նալին եք խփում, մե՛կ մեխին եք խփում, բայց էդպես էլ ոչ մի ձայն դրանից չի գալիս, որը նման է ճշմարտության: Շնորհակալություն:

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Ելույթի համար՝ Գևորգ Պապոյան:

 Գ.ՊԱՊՈՅԱՆ

-Շնորհակալություն, հարգարժան փոխխոսնակ, հարգելի գործընկերներ, սիրելի հայրենակիցներ, փորձեմ ելույթս 2 մասի բաժանել: Կենտրոնական բանկին և թեկնածուին վերաբերող հատված և հատված, որտեղ, ըստ էության, որոշակի մտքեր են հնչել մեր պատգամավոր գործընկերների կողմից, և կփորձեմ, իհարկե, նաև դրանց պատասխանել: Սկսենք նրանից, որ պրն Մինասյանը նշեց, որ, տեսեք, դուք միայն վատ բաներն եք մատնանշում, բայց եղել են նաև լավ բաներ, եկեք նաև լավ բաների մասին խոսենք: Համաձայն եմ, որ պետք է խոսել, այո, և՛ լավի մասին, և՛ վատի մասին, նաև համարժեք գնահատականներ հնչեցնել: Հիմա ես նաև նույն Քոչարյանի կառավարման տարիների հետ կապված՝ որոշակի թվեր կներկայացնեմ, որտեղ, ենթադրում եմ, որ, օրինակ՝ դուք կգնահատեք, որ դա լավ ցուցանիշ է: Օրինակ՝ 2006 թ. նվազագույն աշխատավարձը 13 հազար դրամից դարձել է 15 հազար դրամ, և այս փայլուն ցուցանիշը՝ 2 հազար դրամ նվազագույն աշխատավարձի ավելացումը, ես հիմա որպես դրական ցուցանիշ ներկայացրի, պրն Մինասյան: Կամ 2002 թ. միջին աշխատավարձը 22 հազար 700 դրամից դարձել է 24 հազար 400 դրամ՝ ավելանալով ահռելի 1700 դրամով կամ 7,8 տոկոսով: Երկնիշ տնտեսական աճի տարիներին արձանագրված փայլուն, երկնիշին մոտ ցուցանիշների մասին է խոսքը, և քանի որ դուք նշում եք, որ նաև լավ բաների մասին խոսեք, ես ներկայացնում եմ, որ, օրինակ՝ լավ բան է, երբ միջին աշխատավարձն ավելացնել է ամբողջ 1700 դրամով և 24 հազար 400 դրամ է հասել:

Հաջորդը. նշում եք հարգանքի մասին, լրիվ համաձայն եմ ձեզ հետ, որ պետք է էդ տոնայնությունը, տոնը պահպանել, որ փոխադարձ հարգանքի մթնոլորտում պետք է լինի, բայց, ներողություն, էլի, ձեր պատգամավորների մեծ մասի, ձեր կողմնակիցների բառամթերքն այսօրվա դահլիճում գտնվող պատգամավորների հասցեին, երկրի գործող ղեկավարի հասցեին ինչպիսի՞ն է: Ես կարծում եմ, որ որևէ բան պահանջելուց առաջ նվազագույնը պետք է պահանջողը դա պահպանի, և էդ պարագայում, բնականաբար, ձեր խոսքը և ասելիքը շատ ավելի հիմնավոր կլիներ:

Հաջորդը. մի փոքր, այնուամենայնիվ, էլի շարունակեմ վիճակագրության մասին: Տիկին Խամոյանը, ափսոս, էստեղ չէ, ասում է՝ հեղափոխությունից հետո խոստանում էիք հոսք և այլն: Շատ լավ, նորից վերադառնում եմ էդ վիճակագրությանը: Անընդհատ ուզում եմ էդ թեման փակել, բայց անընդհատ դուք նորից բացում եք: Էդ վիճակագրության մեջ հստակ նշված է, որ Հայաստանում միգրացիայի դրական սալդո եղել է 2 տարի, 1991 թվականին և 2020 թվականին: Հիմա, 2020 թ. դրական սալդոն ինչ-որ բան ասո՞ւմ է, թե՞ ոչ: Ավելին, օրինակ՝ 2019 թվականին սալդոն բացասական է, բայց 2-3 անգամ ավելի քիչ է բացասական սալդոն թվերով, բացարձակ թվով, քան, օրինակ՝ նույն 2000-ականներին, այսինքն՝ էստեղ էլ վիճակագրությունն էլի ձեր օգտին չի խոսում, բայց փորձում եք ինչ-որ հատվածական բաներ ներկայացնել, կամ, օրինակ՝ երեկ ներկայացնում էիք, ասում էիք՝ վեց ամսում Հայաստանից բացակայել է (առաջին վեց ամիսների մասին է խոսքը) այսքան հազար մարդ: Է, ներողություն, հիմա եթե ես վերցնեմ նոյեմբեր-դեկտեմբեր ամիսը, ասեմ՝ Հայաստան է եկել, սալդոն՝ պլյուս 60 հազար, դա կլինի ճշմարի՞տ. իհարկե, ոչ: Դա ընդամենը մասնագետների կողմից ծիծաղի առարկա դառնալու ուղիղ ճանապարհ է, որովհետև միգրացիայի տարեկան վիճակագրությունը, հատկապես Հայաստանի պարագայում ակնհայտորեն մենք պետք է հաշվենք հունվարի 1-ից մինչև դեկտեմբերի 31-ը ներառյալ, որովհետև մեր միգրացիան ունի էդպիսի առանձնահատկություն. մարդիկ գնում են գարնանն աշխատելու, հետո ձմռանը հետ են վերադառնում: Այ էդ տարբերությունն է իրականում, որ գնացել են, չեն եկել, այ էդ է, որ ասում ենք: Ցավոք սրտի, 2000-ականներին, 2010-ականներին, 1990-ականներին երբեք չի եղել դրական, ցավոք սրտի, անկախությունից հետո միայն 2020 թվականին է եղել: Սա էլ շատ վատ է, այն էլ՝ միայն 3 հազար 400, էդ էլ է շատ վատ, այո, որ ընդամենը 3 հազար 400-ով է երկիր եկած մարդկանց թիվը գերազանցել երկրից գնացած մարդկանց թվին: Սա էլ եմ ուզում արձանագրել: Պրն Խաչատրյանը խոսում էր բացասական ցուցանիշներից, բայց նորից էլի հատվածական է ամեն ինչ ներկայացվում, օրինակ՝ ներկայացնում եք ցուցանիշներ, որոնք այո, էդքան էլ լավը չեն, բայց՝ էլի ընտրովի: Հիմա, ես էլ կարող եմ մեկ ընտրովի ցուցանիշ վերցնել, ու տեսնեք, ասենք, որ փայլո՞ւն է ամեն ինչ: Օրինակ՝ իրական հատվածում կատարված օտարերկրյա ներդրումների զուտ ներհոսքը 2021 թ. հունվար-սեպտեմբերին՝ 9 ամսում, կազմել է 162 մլրդ դրամ, իսկ, օրինակ՝ ամբողջ 2020-ին 30 մլրդ է եղել, 2017-ին՝ 74 մլրդ, 2018-ին՝ 14 մլրդ, այսինքն՝ հունվար-սեպտեմբերին արդեն իսկ 2 անգամ ավելի մեծ էր էս թիվը՝ օտարերկրյա ներդրումների զուտ ներհոսքը, քան 2017 թվականին: Բայց սա հատվածական մոտեցում է, գլոբալ պետք է նայենք պրոցեսներին և հասկանանք, թե օրինակ՝ տնտեսությունը լավ վիճակում է, թե վատ վիճակում է, ինչ խնդիրներ ունենք, ինչ չունենք: Մենք ասում ենք, որ մենք լավ վերականգնման փուլում ենք, և դրա ամենատիպիկ արդյունքն էն է, որ նոյեմբերին 13,2 տոկոս տնտեսական ակտիվության ցուցանիշն աճել է, և համախառն տնտեսական ակտիվության աճը, որը 10 ամսվա կտրվածքով 4,2 տոկոս էր, հիմա արդեն բարձրացել է 5,1 տոկոս: Այ էս ցուցանիշը, իրապես, կարծում եմ՝ ներկա իրավիճակի վրա որոշակիորեն պատկերացում տալիս է:

Հաջորդը. խոսում ենք Թուրքիայի հետ հարաբերությունների մասին: Տեսեք, անընդհատ էս ամբիոնից, եթե որևէ բանի մասին տեղյակ չլինես և այս ամբիոնից լսես մտքերը, տպավորություն է, որ Հայաստանն է Թուրքիայի հետ սահմանները փակել, և Հայաստանը չպիտի բացի Թուրքիայի հետ սահմանները: Բայց իրականությունն ի՞նչ է. իրականությունն այն է, որ Թուրքիան և Ադրբեջանը Հայաստանին են ենթարկել տնտեսական բլոկադայի, և Ադրբեջանի ղեկավարները տասնյակ տարիներ շարունակ «հպարտությամբ» նշել են, որ մենք կարողացել ենք Հայաստանին դուրս թողել տարածաշրջանային ծրագրերից, շրջափակել ենք, էս ենք արել, էն ենք արել: Այսինքն՝ ակնհայտ է, չէ՞, որ շրջափակման և սահմանների փակ լինելու պատճառը Հայաստանի առջև, էսպես ասենք, տնտեսապես խնդիրներ առաջացնելն է, ակնհայտ է նաև, որ այդ դիսկուրսի շարունակումը, որ մենք էսպես փակ սահմաններով էլ կզարգանանք, չի կարող Հայաստանի շահերին կողմ լինել: Ավելին ասեմ, ձեր խմբակցության պատգամավորներից մեկն էստեղ ասաց՝ մենք առաջարկում ենք կառուցել ամրոց կամ միջնաբերդ, թե պարիսպ, այդ բառերի մեջ հստակ չեմ կարող ասել, այդ 3 բառերից մեկը, դուք առաջարկում եք կառուցել մաքսային կետեր: Միջնաբերդ, պարիսպ կառուցում էին 3-րդ դարում, 4-րդ դարում, 5-րդ դարում: 21-րդ դարում մրցունակ պետությունները փորձում են կառուցել, այո, սահմանակետեր, որպեսզի կարողանան իրենց պետության տնտեսության և հասարակության համար կայուն զարգացում ապահովել: Սա շատ կարևոր հանգամանք է, և, հետևաբար՝ ես ուզում եմ անպայմանորեն նշել, որ, նորից եմ ուզում կրկնել, որ մենք որևէ մեկի առաջ սահման չենք փակել, ընդհակառակը, մեր առաջ են սահմանները փակել: Եվ էդպիսի ձևակերպումները հաճախ հենց կարծես Հայաստանի հանդեպ ուղղված մեղադրանքներ լինեն, ոչ թե Թուրքիայի, որն իր սահմանները փակել է մեր առաջ: Նորից մի քանի թվերի մասին: Խոսում ենք գործազրկության մասին, ասում ենք՝ թվերն էսպես են … Էստեղ էլ ես հույս ունեմ՝ գործազրկության մասին խոսող պատգամավորների… Ես վստահ եմ, իհարկե, պրն Խաչատրյանը դա շատ լավ գիտի, որ մեթոդաբանություն է փոխվել 2000-ականների հաշվարկի և ներկայիս հաշվարկի միջև, բայց մեկ բան ակնհայտ է, Հայաստանի Հ&#