ՆԱԽԱԳԱՀՈՒՄ ԵՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎԻ ՆԱԽԱԳԱՀ ԱԼԵՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆԸ, ՆԱԽԱԳԱՀԻ ՏԵՂԱԿԱԼՆԵՐ ՀԱԿՈԲ ԱՐՇԱԿՅԱՆԸ ԵՎ ՌՈՒԲԵՆ ՌՈՒԲԻՆՅԱՆԸ

Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Բարի լույս, հարգելի գործընկերներ, մինչև նիստն սկսելն առաջարկում եմ շնորհավորել մեր գործընկեր պարոն Անդրանիկ Քոչարյանին ծննդյան օրվա կապակցությամբ։

 ԾԱՓԱՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

 Նաև ողջունում ենք այսօր Ազգային ժողով այցելած «Վերականգնում և զարգացում» կենտրոնի աշակերտներին։

 ԾԱՓԱՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Այժմ անցնենք մեր քննարկվող հարցերին։ Հարգելի գործընկերներ, ցանկանում եմ հիշեցնել, որ քննարկում ենք «2023 թվականի ընթացքում Հայաստանի Հանրապետության մարդու իրավունքների պաշտպանի գործունեության, մարդու իրավունքների և ազատությունների պաշտպանության վիճակի մասին տարեկան հաղորդումը և Հայաստանի Հանրապետության մարդու իրավունքների պաշտպանի՝ որպես կանխարգելման ազգային մեխանիզմի 2023 թվականի գործունեության վերաբերյալ տարեկան զեկույցը»։ Առաջարկում եմ գրանցվել։ Գրանցում։ Գրանցվել է 56 պատգամավոր, քվորում ունենք։ Այժմ մտքերի փոխանակության ընթացքում ենք:

Կենտրոնական ամբիոնի մոտ եմ հրավիրում Արթուր Խաչատրյանին։ Համեցեք։

 Ա.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Սիրելի հայրենակիցներ, քննարկում ենք. իրականում պետք է քննարկեինք ոչ թե զեկույցը, որը խորքի մեջ անդրադարձավ այն բոլոր խնդիրներին, որոնք մենք ունենք մարդու իրավունքների բնագավառում, այլ այդ պրոբլեմները ծնող պատճառները։ Այն, որ մենք կատարյալ ձախողում ենք արձանագրել անցյալ տարի, կարծում եմ՝ որևէ մեկը չի վիճի, կատարյալի մասով միգուցե կվիճեք, բայց այն, որ մենք հպարտանալու որևէ բան չունենք, ակնհայտ է, բացեք նայեք, օրինակ՝ միջազգային իրավապաշտպան կազմակերպությունների հայտարարությունները, գնահատականները։ «Freedom House»-ը շատ հետաքրքիր է, ես, ճիշտ է, հասկանում եմ, որ «Freedom House»-ից ոմանց մոտ կարող է ալերգիկ քոր սկսվել, բայց շատ հետաքրքիր է գնահատականը՝ 3,07։ 3-ը դիկտատուրա է, 2,999-ն իննսունինը դիկտատուրա է, այսինքն՝ ընդամենը 0,7 թիվ ենք վեր։ Ասել՝ դե, էդ է, վերև է, թվերն ինչ կարևոր են, 3,07՝ նշանակում է՝ մենք անցումային ժողովրդավարություն ենք։ Հիմա, որ թվերը կոմպոնենտների բաժանենք, կտեսնենք, որ էդ շեմը հատել են՝ 4,25, որովհետև ստացել է քաղաքացիական հասարակությունը։ Եթե 4,25-ը մի քիչ նվազեցնեք, կտեսնեք, որ Հայաստանի Հանրապետությունը, որն իրեն ոգևորության պահին հռչակել էր ժողովրդավարության բաստիոն, անցումային դիկտատուրա է։

Ո՞ր բնագավառներն են միջազգային կազմակերպությունները, իրավապահները՝ տեղական և ոչ տեղական, հատկապես ընդգծել. ազատ խոսքի իրավունքը։ Դուք քրեականացրիք, այսպես կոչված, ծանր հանցագործությունը, ծանր հայհոյանքները, հետո հետ բերեցիք, հիմա դարձյալ քրեականացնում եք տարբեր, այլ անուններով, քրեականացնում եք։ Նարեկ Սամսոնյանը և Վազգեն Սաղաթելյանը, ինչ հոդված էլ ուզում եք վրաները դրած լինեք, խորքի մեջ դա հայհոյանքի քրեականացումն է, և, որպեսզի մյուսներին դաս լինի, Նարեկ Սամսոնյանը բերման է ենթարկվել՝ բռնի ուժ կիրառելով, ինչպես նաև մեր այլ հայրենակիցները։

Ի դեպ՝ բռնի ուժի կիրառումը ևս մի հարց է, որի վրա գոնե «Freedom House»-ը, ինչպես նաև Միացյալ Նահանգների Պետդեպարտամենտն ուշադրություն է հրավիրել։ Մարդուն ձերբակալել եք, կանդալել եք, այլևս չի կարող դիմադրություն ցույց տալ, բայց սադիզմի ոգով տոգորված` ժողովրդական ոստիկանները կամ քննիչները, չգիտեմ, որպես կանոն, էդ բալակլավաներով են, չեն երևում, մարդկանց ստորացնում են։

Այն, ինչ տեղի ունեցավ երիտասարդի հետ, որը միջադեպ էր ունեցել հասարակական տրանսպորտում, կարծում եմ՝ սև խարան է այս իշխանությունների վրա։

Ուղեկցող ոստիկանները Զեյթունում դուրս են գալիս, իբրև թե, զուգարան, փողոցում, որը եկեք ընդունենք, որ բավականին հակաէսթետիկ և զզվելի է, և ի՞նչ է տեղի ունենում. դիմակավորված երեք անձինք կամ առարկաներ էդ տղայի նկատմամբ՝ ֆիզիկական բռնություն և ստորացում։ Գտել ե՞ք, իհարկե, չեք գտել, ո՞նց կարող է՝ գտնեք։

Մյուս խնդիրը՝ հավաքների ազատությունը։ Շնորհակալություն, տիկին Մանասյան, շատ ճիշտ նշեցիք հավաքների ազատության սահմանափակումները։ Պիտի ասեք՝ բա, էն ժամանակ՝ էլ տոնածառ, պլաստիկ շիշ … Բա, եթե էն ժամանակ վատ էր, դուք եկաք, որ լավացնեք։ Եթե էս ժամանակը համեմատում եք էն ժամանակվա հետ, նշանակում է՝ ընդունում եք, որ դուք կատարելապես ձախողել եք, բայց էն ժամանակ, ի տարբերություն այս ժամանակվա, կրկնում եմ՝ ոգևորության պահին ոչ ոք իրեն չէր կոչում ժողովրդավարության բաստիոն։

Հայտարարում եք, որ կալանավորումը պետք է լինի, կիրառվի բացառիկ դեպքերում։ Երեկ մարդու իրավունքների պաշտպանը սարսափելի վիճակագրություն ներկայացրեց. այսօր ազատությունից զրկվածների 50 տոկոսը կալանավորված է ոչ թե կա վերդիկտ, ոչ թե կա դատարանի վճիռ, այլ, ուղղակի, մարդիկ կալանավորված են դատական պրոցեսի ընթացքում և մինչդատական կալանքի տակ են։ Եվ հիմա դուք ուզում եք հիմնավորե, որ կալանքը պատիժ չէ։ Հիշեցնեմ Քննչական կոմիտեի նախագահի ռեպլիկը, կամ ռեպլիկ չասեմ, ելույթը Կառավարության նիստի ժամանակ։ Եթե կալանք չի կիրառվում, դատական պրոցեսները կարող են տևել տարիներ։ Դրան նախորդել էր Նիկոլ Փաշինյանի՝ գործադիր մարմնի ղեկավարի հրահանգը դատական համակարգին. մեզ պետք են դատավճիռներ։ Եվ հիմա գալիս է դատավճիռներն արագացնելու քաղաքականությունը։ Խորքի մեջ դա ոչնչով չի տարբերվում Վիշինսկու՝ Սովետի ժամանակվա դատախազի տրամաբանությունից՝ ինքնախոստովանությունը մեղքի ապացուցման գագաթնակետն է։ Պարզ է, չէ՞, թե ինքնախոստովանությունը ոնց էին կորզում։ Հիմա դուք էդ ձևով ինքնախոստովանություն կորզում եք կալանքի միջոցով։ Երկար չխոսեմ, էլի առիթ կլինի։

Ասում ենք՝ էս մարդկանց, ուղղակի, ամփոփեմ, քաղաքական գործիչների վրա քրեական գործեր եք կարել։ Ասում եք՝ չէ, ճիշտ է, իրենք քաղաքական գործիչներ են, բայց հանցագործությունները, որոնցում իրենք մեղադրվում են, քրեական են: Բռավո։ Սովետական Միությունում Ստալինից հետո 58-րդ հոդվածը, որը հանեցին՝ ժողովրդի թշնամի, մինչև հիմա կա, Հայաստանում գործում է, ճիշտ է, ուրեմն, 58-րդ հոդվածից հետո բոլոր քաղաքական բանտարկյալները քրեական հոդվածներով էին գնում։ Չկար, Սովետի ժամանակ մի քաղաքական բանտարկյալ վերցրեք, Պարույր Հայրիկյանը՝ կենդանի վկա, այդ մարդուն հո չէի՞ն գրել՝ քրեական հանցագործ, ինչ-որ ախմախ քրեական հոդված էին դրել, էլի։ Հիմա էլ նույնը դուք եք անում, քաղաքական գործիչների վրա քրեական հոդված եք դնում։ Այսինքն՝ էս համակարգում Սովետն է, ոստիկանին ուզում եք՝ պարեկ կոչեք, ուզում եք՝ ոստիկան կոչեք, կարող եք հետ գնալ, անունն ինչ է, հրեշտակ կոչել, էդ մարդկանց մեծամասնությունն էությամբ միլիցիա է, ավելին ասեմ՝ մեծ մասն էությամբ թաղային միլիցիա է։ Մեծերին հարցրեք, կպատմեն, էստեղ, վերջապես, սեմինար չէ։ Թաղային միլիցիաներ են, և քանի դեռ դա չի փոխվել, մարդկանց հոգեբանությունը չի փոխվել, որևէ բան չի փոխվելու, ինչքան էլ գեղեցիկ բանտիկներ նկարեք, կպցնեք։

Եվ մի խնդիր էլ, տիկին Մանասյան. այո, արձագանքելը շատ կարևոր է, և, էլի եմ ասում՝ գնահատելի է այդ ամեն ինչը, բայց ես կարծում եմ, որ դուք պետք է մի քիչ ավելի խորքային քննարկում ունենաք այսօրվա քաղաքական իշխանությունների հետ այդ հանցավոր դրսևորումները ծնող պատճառների վերաբերյալ և դրանց վերացնելու, խորքից կտրելու վերաբերյալ, այլապես կգան, կարձագանքեն, կգնան։ Ի՞նչ տեղի կունենա. Տեղի կունենա էն, որ 35,000 հոգի հայկական անձնագրով անցյալ տարի մեր երկրից հեռացել է, 35,000 էլ էս տարի կհեռանա, 35,000 էլ մյուս տարի կհեռանա։ Բրիտանական Կառավարության հետ կբանակցեք, 50 միլիոն ֆունտի դիմաց Հայաստան ապօրինի ներգաղթյալներ բերելու համար: Վերջիվերջո, ինչքան էլ էստեղ թաքցնեք, գիտեք, չէ՞, թե էդ գործընթացն ինչու է կանգնել. կանգնել է, որովհետև Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը դատական հայց է սկսել բրիտանական Կառավարության դեմ, դա էս իշխանության հետ որևէ կապ չունի: Ինչքան էլ փորձեք քողարկել, պատճառը դա է։ Փառք Աստծո, հիմա վաղ քարե դարը չէ, ինտերնետ կա։ Ի դեպ՝ ինտերնետ 1996-ին էլ կար, ցանկացած բանական մարդ կարող է կարդալ Լիսաբոնի հայտարարությունը։

Ամեն դեպքում, խնդրում եմ ոգևորության պահին մի պահ դադար տվեք, նայեք իրականությանը և վերագնահատեք, թե արդյո՞ք Հայաստանը ժողովրդավարության բաստիոն է, թե՞ ազատ անկման մեջ է դեպի բռնակալություն։ Շնորհակալություն։

 Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Թագուհի Թովմասյան։

 Թ.ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Սիրելի հայրենակիցներ, երեկ Հայաստանի Հանրապետության մարդու իրավունքների պաշտպան Անահիտ Մանասյանն ասպատակեց Հայաստանի Հանրապետության թիվ մեկ ամբիոնում, խոսեց, իսկ ավելի շուտ, շտապաախոսեց հայերենով, բայց՝ անհասկանալի, որ սա միայն իմ կարծիքը չէ։ Հայաստանի Գիտությունների ազգային ակադեմիայի լեզվի ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող Ջեմմա Բառնասյանը վերջերս փորձել էր մասնագիտական վերլուծության ենթարկել Անահիտ Մանասյանի հնչեցրած մտքերը և եկել էր այն եզրահանգման, որ հայերեն բառեր են հնչում, ուղղակի, խճողման են տանում խոսքը, որպեսզի ընկալում չլինի։ Ասում է՝ որ թվա, թե պատասխան կա, բայց պատասխան չկա։ Եվ, վերջապես, լեզվաբանը հանգել է եզրակացության, որ Հայաստանի օմբուդսմենը թաքնվում է շնչահեղձ անող իրավաբանական բառերի հետևում: Այո, իրականում Անահիտ Մանասյանը երեկ ներկայացրած իր զեկույցով, ապա հարց ու պատասխանով որքան էլ փորձեց բալանսավորված մտքեր արտահայտել, չստացվեց։ Նա չհնչեցրեց հստակ պարզաբանումներ և գնահատականներ կոնկրետ իրավախախտումների առնչությամբ և չասաց, թե մարդկանց խախտված իրավունքների վերականգնում եղել է, թե ոչ և ինչպիսի խոչընդոտների է հանդիպել այդ ճանապարհին։

Տիկին Մանասյան, ես ձեզ երեկ ասացի, որ ձեր աշխատակիցներին տեսել եմ ձերբակալվածներին պահելու վայրում ապրիլի 16-ին, և ասացի, որ ոստիկանների հսկողության տակ գտնվող երիտասարդ տղայի խոշտանգման խայտառակ դեպքին դուք գնահատական չեք տվել։ Էլի շնչահեղձ անողիրավաբանական մտքեր եք հայտնել՝ չտալով հստակ գնահատական: Անշուշտ, չարդարացնելով Սամվել Վարդանյանի վարքը հանրային տրանսպորտում Ազգային ժողովի պատգամավորի նկատմամբ, պետք է փաստենք, թե պետության պահպանության տակ գտնվող քաղաքացուն խոշտանգելը, սեռական նսեմացման ենթարկելը, նրա վրա խմբակային թքելը ոստիկանների հանկարծակի առաջացած կարիքների բավարարման ճիշտ ճանապարհին, իրավաբանական ինչ գնահատականի է արժանի երևույթ է։ Չեք տվել ձեզանից ակնկալվող այդ գնահատականը և մի մեղադրեք, թե ձեր ֆեյսբուքյան էջը չեմ նայել: Հետևել եմ։ Ձեր այս վարքագծով ևս մեկ անգամ ամրապնդեցիք հանրության լայն շրջանում առկա տեսակետը, որ «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության օմբուդսմենն եք, մինչդեռ պաշտպանն անկախ պաշտոնատար անձ է, որը հետևում է պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների պաշտոնատար անձանց կողմից մարդու իրավունքների և ազատությունների պահպանմանը, նպաստում է խախտված իրավունքների և ազատությունների վերականգնմանը, բայց դուք չասացիք, թե ինչ եք արել Սամվել Վարդանյանի իրավունքների վերականգնման համար և ո՞ւր է արդյունքը և ի՞նչ խոչընդոտների եք, ի վերջո, հանդիպել։ Սա է պատճառը, տիկին Մանասյան, որ ձեր լուսանկարները մարդիկ փակցնում են Երևանի տարբեր բնակավայրերում պատերի ու ծառերի վրա՝ գրելով, որ փնտրվում է օմբուդսմեն։ Իհարկե, մարդու իրավունքների խախտումներ տեղի են ունենում բոլոր երկրներում, բայց շատ կարևոր է, թե որ երկրում ինչպես են պայքարում խախտված իրավունքների համար, և եթե ընտրովի արդարադատություն է իրականացվում որևէ երկրում, ուրեմն, ժողովրդավարական արժեքներից խոսելը կեղծ է։

Հիմա կբերեմ անցած տարի տեղի ունեցած միջադեպերի մի քանի օրինակներ, որոնց բոլոր դեպքերում պատժվողներ չեն եղել, քանի որ ենթադրյալ կասկածյալները պետական պաշտոնյաներ են, իշխանության ներկայացուցիչներ կամ հովանավորներ։ Այսինքն՝ գործ ունենք խտրական կամ ընտրովի արդարադատության հետ։ Անցած տարի ապրիլի 3-ին տեղի ունեցավ խայտառակ միջադեպ, երբ Ազգային ժողովի նախագահ Ալեն Սիմոնյանը թիկնապահներին հրահանգեց բռնել իրեն դավաճան անվանած քաղաքացուն և թքեց նրա դեմքին, դուք՝ որպես օմբուդսմեն, հստակ գնահատական չեք տվել այս դեպքին, և չեք ասել, թե ինչ եք արել քաղաքացու իրավունքների վերականգնման համար։ Դուք գնահատական չեք տվել նաև անցած տարվա ապրիլի 4-ին՝ հենց ձեր ընտրության օրը, մարդու իրավունքների պաշտպանության հանձնաժողովի նիստում «Քաղաքացիական պայմանագիր» խմբակցության քարտուղար Արթուր Հովհաննիսյանի կողմից հնչեցրած սպառնալիքներին՝ ձեր մրցակցի նկատմամբ՝ լեզուդ և ականջներդ կկտրեմ և այլն։ Ավելին, դուք դրանից հետո ժպիտով շարունակեցիք նիստը, տիկին Մանասյան, ասես, ոչինչ չէր եղել։

Ձեր գնահատականը չկա նաև 2023 թվականի սեպտեմբերի 21-ին «Քաղաքացիական պայմանագիր» խմբակցության մեկ այլ պատգամավոր Հովիկ Աղազարյանի վարքին, որը Եռաբլուրում հայհոյեց զոհված զինծառայողի ծնողին, ի պատասխան՝ ստացավ ապտակ, և զոհված զինծառայողի ծնողը կալանավորվեց։

Դուք գնահատական չեք տվել նաև անցած տարվա հոկտեմբերի 9-ի դեպքին, երբ հասարակական ակտիվ գործիչ, Երևանի քաղաքապետարանի կոռուպցիոն գործարքները բացահայտող Արթուր Չախոյանի տան շքամուտքում դանակով զինված անձինք հարձակվեցին նրա վրա, ու մինչ օրս որևէ մեկը չի պատժվել այդ գործով։

Չեք խոսել դրանից մեկ տարի առաջ հասարակական գործիչ Էդգար Ղազարյանի վրա տեղի ունեցած հարձակման դեպքի մասին, էլի մինչ օրս պատժվածներ չկան։

Շնչահեղձ անող իրավաբանական նախադասություններով երկար խոսեցիք բանակում մահվան դեպքերի մասոնցքվին, որ զբաղվել եք, բայց չհասկացվեց, թե որն է գնահատականը և ինչ բացատրություն կա խաղաղ պայմաններում այսքան մահերին։ Հիշեցնեմ, որ 2021 թվականին զինված ուժերում մահացել է 58 զինծառայող, 2022-ին՝ 64, 2023-ին՝ 83։ Այս հարցին ինձ հոդաբաշխ բացատրություն չի տվել նաև պաշտպանության փոխնախարարը հենց այս ամբիոնից։

Երկար խոսեցիք հանրային հանդուրժողականությունից, ատելության խոսքից, համարեցիք անթույլատրելի, այո, անթույլատրելի է, բայց արդյոք դուք խոսակցություն ունեցե՞լ եք այս խոսքերի հեղինակի հետ ատելության ու անթույլատրելիության թեմայով։ Նիկոլ Փաշինյանն Ազգային ժողովում հայտարարեց. «Ով ինձ կասի հող հանձնող եմ, ես այդ մարդկանց հետ մատով եմ խոսելու, մատ էլ եմ թափ տալու, պետք կլինի, ուրիշ բան էլ թափ կտամ»: Իհարկե, ներողություն մեջբերումների համար։

Կամ Երևանի կենտրոնում հայտարարեց, «Մի հատ բախտներդ փորձեք, ձեզ սպասվում է ասֆալտի հարուստ դիետա, այնքան հարուստ, որ բորդյուր լիզեք»։ Դուք դրանից առաջ ավելի լայն մասսաների սպառնացող ելույթներին չեք անդրադարձել. «Հունիսի 20-ին չագուճն իջնելու է ձեր դատարկ գլխին»։

Տիկին Մանասյան, դուք այս լոզունգներով, խոսույթով և ատելության խոսքի նման չափաբաժնով իշխանության եկած Նիկոլ Փաշինյանի ձևավորած քաղաքական ուժի կողմից ընտրված օմբուդսմենն եք, և այս դահլիճում հենց այս ուժի ներկայացուցիչներն են, իրար հերթ չտալով, ձեզ շնորհակալություն հայտնում։ Դուք, իսկապես, համարո՞ւմ եք, որ մարդկանց իրավունքներն եք պաշտպանում պետական պաշտոնյաներից կամ տեղական ինքնակառավարման մարմնի ներկայացուցիչներից։

Դուք ոչինչ չխոսեցիք նաև ապաքրեականացված հոդվածներով մարդկանց կալանավորման տանելու փաստի մասին, որի առնչությամբ իմ գործընկերը ելույթով հանդես եկավ։ Կալանավորվում են մարդիկ հաղորդում վարելու համար, քաղաքապետի ընտրություններում շատ ձայներ հավաքելու համար, մարդկանց կալանավորում են քաղաքական խոսույթի համար, այո, այս դեպքում խոսքը քաղբանտարկյալ Արմեն Աշոտյանի մասին է, բայց այս և աղաղակող շատ դեպքերի մասին ես ոչինչ չեմ լսել ձեր կողմից։

Ոչինչ չասացիք, թե հենց Ազգային ժողովում ինչպես են խախտվում կանանց իրավունքները, ինչպես խտրական վերաբերմունք է դրսևորվում այլախոհների նկատմամբ։ Հայկուհի Հարությունյանն էլ Կոռուպցիայի կանխարգելման անկախ մարմնի ղեկավարն էր, իր թեկնածությունն էր առաջադրել հենց այս դահլիճում, «Քաղաքացիական պայմանագրի» ողջ թիմը հարձակվել էր տիկնոջ վրա: Ո՞վ, եթե ոչ դուք, գոնե, պիտի դրա մասին խոսեիք և կնոջ իրավունքների մասին բարձրաձայնեիք։

Եվ, վերջապես, ինձ հետաքրքիր է, ճշտեցի՞ք թե հայրենիքի հանձման դեմ պայքարի դուրս եկած Բագրատ արքեպիսկոպոս սրբազանի ազատ տեղաշարժի իրավունքն ինչո՞ւ էր սահմանափակվել, ո՞ւմ հրամանով, ի՞նչ նպատակով, և ի՞նչ արեցիք դուք Տավուշի հոգևոր առաջնորդի իրավունքների վերականգնման համար։

Վերջում այս ամբիոնից ուզում եմ դիմել չորրորդ իշխանության ներկայացուցիչներին. սիրելի լրագրողներ, այսօր մամուլի ազատության համաշխարհային օրն է, ինչի առիթով ես ձեզ շնորհավորում եմ և ցանկանում եմ, որ երբեք Հայաստանի օմբուդսմենի օգնության և միջամտության, աջակցության կարիքը չունենանք։ Շնորհակալ եմ։

 Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Լիլիթ Ստեփանյան։

 Լ.ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, սիրելի հայրենակիցներ, մինչ ելույթիս անդրադառնալը կցանկանայի Թովմասյանի մեկ-երկու խոսքին անդրադարձ կատարել։ Տիկին Թովմասյան, դուք մամուլի ներկայացուցիչ եք, և ես կարծում եմ, որ ինքներդ հրաշալի գիտեք, թե ինչ կարևոր են տերմինները։ Այս համատեքստում ուզում եմ նշել, որ հարձակվում են գազանները, թշնամին է հարձակվում որևէ երկրի վրա, բայց Ազգային ժողովում որևէ մեկը որևէ մեկի վրա չի հարձակվում, որովհետև էստեղ մարդիկ բանավիճում են, ինչը շատ նորմալ է պառլամենտական երկրի համար;

Եվ երկրորդը. որևէ մեկը չի ասում, որ Հայաստանի Հանրապետությունում մարդու իրավունքների տեսանկյունից բոլոր հարցերը լուծված են, այլևս անելիք չկա, հետևաբար՝ մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակի գործունեության առիթն էլ չկա։ Կան, իհարկե, խնդիրներ, բայց, երբ մենք էստեղից, հատկապես այս ամբիոնից հրապարակային փորձում ենք պաշտպանել մեկին, պետք է դարձյալ ընտրենք այնպիսի տերմիններ, դարձյալ խոսենք այնպիսի ձևակերպումներով, որ էդ մարդկանց ավելի վատ վիճակի մեջ չդնենք, որովհետև, այն ինչ հիմա այստեղից հնչեց, դա շատ նման էր տարիներ առաջ մարդու իրավունքների նախկին պաշտպանի կողմից Ադրբեջանում պահվող գերիների վերաբերյալ որոշ մանրամասների տեղեկացմանը, հանրային սեփականությունը դարձնելուն, որից հետո ես, օրինակ՝ մտածում էի, որ էդ գերիները, երևի, մտածում էին՝ ավելի լավ է՝ իրենք հետ չգային, քան թե հետ գային այն պարագայում, երբ արդեն այդքան ավելորդ ինֆորմացիա էր սփռվել և հասել էր հանրությանը։

Այժմ անդրադառնամ ելույթիս։ Շնորհակալ եմ, տիկին Մանասյան, կատարված աշխատանքի համար, քանի որ տարվա ընթացքում որևէ հանրային հնչողություն ունեցող դեպք կամ անհատ քաղաքացու խնդիր չի եղել, որ չարժանանա մարդու իրավունքների գրասենյակի կողմից պատշաճ արձագանքի և գնահատականի, ինչը հրաշալիորեն զետեղված է ոչ միայն մարդու իրավունքների պաշտպանի տարեկան հաղորդման մեջ, այլ նաև միջանկյալ զեկույցներում։ Բոլոր նրանք, ովքեր ինչ-որ չափով հետաքրքրված են Հայաստանի Հանրապետությունում մարդու իրավունքների պաշտպանությամբ, ես կարծում եմ՝ հարկ են համարել՝ ինչ-որ չափով տեղեկանալու դրանց, տեղեկանալու ոչ միայն տրված գնահատականներին, այլ նաև բարձրաձայնվող խնդիրներին, ինչը հենց ձեր կողմից արվել է։ Ես զարմանում եմ, որ մարդիկ կան, որոնք համառորեն չեն փորձում դա նկատել։ Ես կարծում եմ, որ բոլոր այն մարդիկ, որոնք տեսնում են միայն վատը և չեն տեսնում կատարված աշխատանքը, նրանք, պարզապես, ուզում են տվյալ օրվա մամուլը լցնել կամ հրաշալի ամպագոռգոռ, լացակումած, լալահառաչ վերնագրերով, կամ մարդու իրավունքների պաշտպանությունը նրանց համար, պարզապես, ունի կենացային մակարդակ։

2023 թվականը թե՛ Հայաստանի Հանրապետության համար, թե՛ Արցախի Հանրապետության համար բավականին բարդ տարի էր, վատ առումով ճակատագրական տարի էր՝ 2023 թվականի սեպտեմբերյան հայտնի իրադարձություններով պայմանավորված։

Առիթից օգտվելով, տիկին Մանասյան, ես ուզում եմ ձեզ և ձեր թիմին շնորհակալություն հայտնել տարիներ, օրեր շարունակ Սյունիքի մարզի Գորիսում և Կոռնիձորում կատարած ձեր աշխատանքի համար, որովհետև նրանք, ովքեր հարկ են համարել և այդ օրերին գտնվել են Սյունիքում կամ Կոռնիձորում, վստահաբար՝ պետք է տեսած լինեին, թե ինչպես եք դուք աշխատում բռնի տեղահանված մեր հայրենակիցների հետ՝ լինելով և՛ իրավաբան, և՛ հոգեբան, հանդես գալով և՛ որպես խորհրդատու, և՛ որպես փաստահավաք խմբի ղեկավար, որոնք հետագայում միջանկյալ զեկույցներում գրվել են։ Ես տեսել եմ, թե հանգստի այն փոքր ժամերը, որ դուք պետք է ունենայիք, ինչպես եք անգամ այդ րոպեները տրամադրել օտարերկրյա պաշտոնյաներին և դեսպաններին՝ ոչ միայն տեղում իրավիճակին ծանոթացնելու համար, այլ նաև այդ ընթացքում դարձյալ կարևոր տեղեկանքներ գրելու համար և աշխարհին այս ամենը ներկայացնելու համար։

Հիմա ցանկանում եմ խոսել հաղորդման մասին։ Բոլոր նրանք, ովքեր, դարձյալ, հետաքրքրված են մարդու և քաղաքացու իրավունքներով, կամ, իսկապես, ցանկանում են տեսնել, թե հասարակական համակարգի տարբեր ոլորտներում ինչ է տեղի ունենում, պետք է որ, անպայման, կարդան մարդու իրավունքների պաշտպանի միջանկյալ զեկույցները, և, ընդհանրապես, տարեկան հաղորդումները, և հասկանան, որ դա ունի ռեֆլեքսային նշանակություն և ևս մեկ հնարավորություն է, որպեսզի կոնկրետ օրենսդիր մարմինը ներկայանա և իր ընդունած օրենքների կամ, ընդհանրապես, երկրի վիճակի մասին կողքից ավելի օբյեկտիվ աչքերով նայելու հնարավորություն ունենա։

Շատ կարևոր եմ համարում, որ հաղորդման մեջ, բացի բարձրաձայնվող խնդիրներից, զետեղված են նաև տեղեկանքներ, որոնք գուցե թե ամբողջությամբ չեն լուծելու կամ չեն լուծում բարձրացվող պրոբլեմը, բայց հնարավորինս դրանց հետևելու դեպքում էականորեն կբարելավվի վիճակը։ Այս տեսանկյունից զեկույցն ունի մեթոդական, խորհրդատվական և իրավական նշանակություն, ինչի համար ևս շնորհակալություն ձեզ և ձեր թիմի կատարած աշխատանքին։

Անդրադառնամ որոշ խնդիրների, որոնք զետեղված են մարդու իրավունքների պաշտպանի տարեկան հաղորդման մեջ։ Դրանցից ինձ համար ամենակարևորը, թերևս, կենսաթոշակառուների տեղաշարժման հարցն է, որոնք ամենատարբեր խնդիրներով պայմանավորված՝ չեն կարողանում օրենքով սահմանված կարգով ներկայանալ բանկ, որպեսզի կարողանան իրացնել իրենց կենսաթոշակային իրավունքի խնդիրը։

Հաղորդման մեջ դարձյալ անդրադարձ կա սոցիալապես անապահով ընտանիքների երեխաներին անվճար դասագրքերով ապահովելու վերաբերյալ խնդրին, ինչպես նաև աշխատանքային իրավունքների պաշտպանությանը վերաբերող խնդրին։ Առանձնացրել եմ այս երեքը, որոնք շահառուների ավելի մեծ բանակ ունեն։ Ես ուզում եմ տեղեկացնել, որ առաջիկայում ես և իմ գործընկերը հանդես կգանք օրենսդրական նախաձեռնություններով, որոնք այս խնդիրները հնարավորինս կլուծեն։

Շատ կարևոր եմ համարում այն հանգամանքը, որ որքան էլ տարեկան զեկույցներ լինեն, որքան էլ միջանկյալ զեկույցներ լինեն, որքան էլ մենք ունենանք ամենատարբեր օրենսդրական փոփոխություններ, միևնույնն է՝ մեր երկրում ամենատարբեր հարցերը չեն լուծվելու, քանի մենք՝ ինքներս մեր, մեր պետության, մեր թիրախ խմբերի, առանձնահատուկ հոգատարության կարիք ունեցողների նկատմամբ չդրսևորենք սրտացավություն և պատասխանատվություն։ Ցավոք, այս հարցը ոչ մի օրենք, ոչ մի որոշում կամ իրավական ակտ, ոչ էլ միջազգային լավագույն փորձ լուծելու հնարավորություն չունի, որովհետև մենք չունենք, մեզանում բացակայում է պարզ արժեքային համակարգը և մյուսների նկատմամբ պարզ ապրումակցման բանաձևը։ Սա օրենքով կարգավորելու հարց չէ, մենք պետք է աշխատենք ինքներս մեզ վրա և հեղափոխություն անենք, թերևս, մեր մտքում և մեր գլխում։

Բնականաբար, օրենքը, ինչպես նշված է հաղորդման մեջ, օրենքն արգելում է, ընդհանրապես, օգտագործել ժամկետանց սնունդ, բայց բանից պարզվում է, որ մեր մի շարք հաստատություններ և պատկան մարմիններ, օրինակ՝ մեծ հաճույքով ժամկետանց սնունդը հրամցնում են շուրջօրյա խնամքի կենտրոններում կամ հանրակրթական դպրոցների սաներին կամ անչափահասներին ամենատարբեր վայրերում։ Իհարկե, օրենքն արգելում է, բայց սրտացավության և պատասխանատվության կոմպոնենտը բացակայում է։

Որպես հաջողության գրավական՝ ես կավելացնեմ նաև, որ մեծ հաճույքով տեղեկացա, որ այս տարի ձեր հաղորդման մեջ տեղ չէին գտել այնպիսի հարցեր, ինչպիսին էին հանրակրթական դպրոցներում բազմահամակազմ դասարաններում դասավանդող ուսուցիչների աշխատավարձի հարցը, գործուղվող ուսուցիչների ճանապարհածախսի հարցը, երրորդ կարգի հաշմանդամություն ունեցող մեր շահառուներին անվճար դեղերի տրամադրման հարցը, որոնք աշխատանքներ են, որոնք իրականացվել են, և այս աշխատանքները չտեսնել և միայն մատնացույց անել խնդիրները, որոնք ինքներս էլ ընդունում ենք, որ կան, անկեղծ ասած, այնքան էլ ազնիվ չէ և ճիշտ չէ։

Ձեր զեկույցում կարևոր տեղ է գրավել նաև դպրոցների և մանկապարտեզների շենքային պայմանների հարցը։ Այս համատեքստում ես կարևորում եմ մեր քաղաքական հանձնառությունը՝ կառուցելու 300 դպրոց և 500 մանկապարտեզ։ Այս համատեքստում, երբ դուք մատնացույց եք արել, որ հատկապես թիրախավորված են գյուղական դպրոցները, այնտեղ չկան այն պայմանները, որոնք կան, օրինակ՝ մեծ քաղաքներում կամ Երևանում, ես կարևորում եմ՝ նշել Հայաստանի Հանրապետության վարչապետի խոսքը, որը նույնպես այս մասին խոսում է, և խնդիրը դիտարկելով մարզերի համաչափ զարգացման մեջ, նշվում է, որ այն պայմանները, որ ունի Երևանի կենտրոնում սովորող ուսանողը, պետք է ունենա նաև ամենահեռու գյուղում սովորողը, որովհետև նրանք հավասարապես Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիներ են Եվ մինչ ամենատարբեր շրջանակներ, ամենատարբեր հարթակներ օգտագործելով, ծաղրում են վարչապետի կողմից շենքային պայմանների կամ ու գույքի որակն ստուգելու մեթոդները, ապա ես ուզում եմ խորհուրդ տալ այդ շրջանակներին, որ ավելի լավ է՝ անդրադառնաք այն հարցերին կամ, գուցե թե, օգտագործելով հարթակները, խոսեք այն մասին, թե ինչու այսօրվա իշխանությունները, օրինակ՝ մանկապարտեզում մեկ խումբ բացելու փոխարեն ստիպված են մանկապարտեզ սարքել, թե ինչու, օրինակ՝ այսօրվա իշխանությունները դպրոցներին ամենատարբեր լաբորատորիաներով ապահովելու փոխարեն ստիպված են նոր դպրոցներ կառուցել. այն պարզ պատճառով, որ նախկին իշխանությունների ժամանակ մանկապարտեզները, մշակութային տները, արվեստի դպրոցները և, ընդհանրապես, հանրային նշանակության այլ օբյեկտներ, շենք-շինություններ կա՛մ մասնավորեցրել են, կա՛մ 99 տարով վարձակալության են տվել, կա՛մ Աստված գիտե, թե ինչ է կատարվել այդ շենքերի հետ։

Վերջում ուզում եմ ավելացնել եզրափակիչ խոսքով, որ մեզանից յուրաքանչյուրը տարեկան հաղորդման մեջ զետեղված խնդիրները և խախտումները դիտարկի ոչ թե որպես վիրավորանք կամ դիտարկում, կամ չարված աշխատանքներիբուռն քննադատություն, այլ այս ամենը դիտարկի որպես մեթոդական ձեռնարկ, թե ինչպես փոխել մարդու, քաղաքացու կյանքի որակը՝ պաշտպանելով նրա բնական, քաղաքական և քաղաքացիական իրավունքները։

Եվս մեկ անգամ շնորհակալություն, տիկին Մանասյան, ձեր կատարած աշխատանքի համար։

 Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Ի դեպ, քանի որ տիկին Թովմասյանը նշեց, որ այսօր մամուլի ազատության համաշխարհային օրն է, ես էլ եմ ուզում միանալ շնորհավորանքներին, շնորհավորում եմ մեր լրագրող գործընկերներին։ Հետաքրքիր է, որ այսօր «Լրագրողներ առանց սահմանների» հեղինակավոր կազմակերպությունը հրապարակել է 2024 թվականի զեկույցը, որով Հայաստանը 6 կետով կամ 6 հորիզոնականով բարելավել է իր դիրքերը, և նախորդ տարի 180 երկրների ցանկում 49-րդն էր, այս տարի 43-րդն է։ Կարծում եմ՝ սա առավել քան խոսուն է։ Գեղամ Նազարյան։

 Գ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Շնորհավորում եմ մեր լրատվական աշխարհին՝ մաղթելով ազատ և անվտանգ աշխատանք, մաղթելով, որ մի օր մենք քաղաքական գործիչները կստեղծեն այնպիսի միջավայր, որ նրանք զբաղվեն իրենց բուն գործով, և ոչ թե ստիպված լինեն արձագանքել մարդու իրավունքները ոտնահարող, աղաղակող էս կամ էն խախտումներին։ Ես երազում եմ էն ժամանակվա մասին, որ այստեղ, երբ մարդու իրավունքների պաշտպանը զեկույցով հանդես գա, մենք խոսենք էն մասին, որ դպրոցում երեխաները կրթություն չեն ստանում, որովհետև 30 և ավելի աշակերտ ունեցող դասարանում անհնար է կրթություն ստանալ, այսինքն՝ խախտվում է մարդու՝ կրթություն ստանալու իրավունքը։

Ես երազում եմ էն ժամանակների մասին, որ մենք էստեղ կքննարկենք էն մասին, որ Երևանի, մայրաքաղաքի ավտոճանապարհները երթևեկության համար են, և ոչ թե ավտոմեքենաների անիվ փոխելու, ավտոմեքենայի տարբեր մասեր նորոգելու համար օգտագործվող տարածք։ Ես կրկնում եմ՝ դա քաղաքի կենտրոնում։ Ես երազում եմ էն ժամանակների մասին, որ մենք ժամանակ կունենայինք և էնքան քիչ խնդիրներ կլինեին, որ մենք կխոսեինք էն մասին, որ մարդու իրավունքները խախտվում են յուրաքանչյուր խանութում, երբ մարդուն թվում է, թե պանիր է գնում, բայց իրականում պանրանման ինչ-որ առարկա է գնում, կամ, չգիտեմ, սնունդ է գնում։ Էսպես կարող եմ անդադար թվարկել, բայց, քանի որ մենք հայտնվել ենք այն ժամանակներում, երբ մարդու իրավունքները ոչ թե խախտվում են, այլ մարդու իրավունքները ոչնչացվում են, մարդու իրավունքներն սպանվում են։

Ես այսօր կրկին խոսելու եմ Կիրանցի մասին։ Չի կարելի մարդուն ասել, որ դու պետք է վատ ապրես, ոչ անվտանգ միջավայրում ապրես, որովհետև, եթե դու ապրես ոչ պաշտպանված, քո իրավունքները մի փոքր կամ շատ ոտնահարես, ամբողջ Հայաստանը դրանից շահելու է։ Եթե մի գյուղ չի շահում էս գործընթացից, Հայաստանը չի կարող շահել էս գործընթացից։ Չի կարելի մարդուն ասել՝ գնա, հանգիստ ապրիր, որովհետև պատ կշարենք, ծառ կտնկենք և դպրոցը հակառակ կողմից չի երևա։ Եթե այս գործընթացն արվում է ոչ թե մարդուն ավելի անվտանգ դարձնելու համար, ինչպես բոլորիդ է ասվում, որ էս պրոցեսն արվում է, որ մեր երկիրն ավելի անվտանգ դառնա, դե, եթե ավելի անվտանգ է դառնում, ինչո՞ւ է առաջանում ծառ տնկելու կամ պատ շարելու անհրաժեշտությունը, չէ՞, մարդու մոտ բնական կասկած է առաջանում։ Մարդու իրավունքները խախտվո՞ւմ են. խախտվում է, մարդը, ավելի ճիշտ, մարդը չէ, իր պապը տուն է սարքում Հայաստանի տարածքում, այն ժամանակ՝ խորհրդային Հայաստանի տարածքում, ստանում է թուղթ, որ ինքն իրավունք ունի՝ այդ տունը կառուցելու, սարքում է այդ տունը, հետո մի քանի սերունդ անցնում է, գալիս են, արդեն անկախ Հայաստանում ասում են. գիտե՞ս, ո՛չ քո պապը, ո՛չ էդ ժամանակվա Հայաստանի և Ադրբեջանի ղեկավարները չեն իմացել, թե որտեղով է անցնում Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմանը, և հիմա գիտես, քո տունը հանուն Հայաստանի քաղաքացու անվտանգության պետք է անցնի հարևան հանրապետությանը։ Ես չեմ հասկանում, իրոք, մտածում եք, որ է՞ս ձևով են խաղաղության հասնում։ Մի հոգու, եթե անգամ էս պրոցեսում … Ընդ որում՝ էդ մարդը ոչ թե գնացել է, խորհրդային Ադրբեջանի տարածքում սովետական քարտեզներով տուն է սարքել, կրպակ է սարքել, ոչ, Հայաստանի Հանրապետության տարածքում։

Մի քանի օր առաջ իմ երևանյան հարևաններից մեկն ասում է՝ հա, դե, ինչ անենք, փոխհատուցում կտան, կամ էլ, ինչ անենք, թող մի քանի մետր այն կողմ ... Ասում եմ՝ հարգելիս, պատկերացրու, որ դու պատուհանը բացում ես և դիմացի շենքից քեզ նայում է ավտոմատավոր այլազգի զինվորը ... (Խոսակցություն դահլիճում:) Սիրելի ընկերներ, եթե ձեզ հավատացրել են, որ սահմանապահը զինված չի լինում կամ ռագատկայով է զինված լինում, էդպես չէ, էլի։

 Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, բանավեճի մի վերածեք։

 Գ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Ես առաջարկում եմ, չեմ ուզում բանավեճի մեջ մտնել, բայց ես ձեզ առաջարկում եմ գնալ հայ-թուրքական սահման և ուշադիր նայել, թե թուրք սահմանապահն ինչ զենքով է զինված և հայկական կողմից սահմանապահն ինչ զենքով է զինված։ Բա, սահմանապահը պետք է զինված լինի։

Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Հայկական կողմից ռուս սահմանապահներ են Թուրքիայի սահմանին, պարոն Նազարյան։

 Գ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Հայ սահմանապահ՝ ռուսական համազգեստով։ Չէ, չէ, հիմա ... (Խոսակցություն դահլիճում։) Բայց ելույթս ընդհատվեց …

 Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, խնդրում եմ բոլորդ լռություն ապահովեք, պարոն Նազարյանին մի րոպե ավելացրեք: Շարունակեք, պարոն Նազարյան։

 Գ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Ես ի՞նչ եմ ուզում ասել. մենք բոլորս խաղաղության կողմնակիցներ ենք, չեմ կարծում՝ էստեղ գտնվի մի բանական մարդ, որը պատերազմի և հավերժ լարվածության կողմակից լինի, բայց եկեք էդ խաղաղությանը հասնենք էնպես, որ Կիրանցի բնակիչն էս պրոցեսից բավարարված լինի և ոչ թե հոգեկան ցնցումների մեջ ընկնի։

Ես պարզ լուծում եմ առաջարկում, մարդու իրավունքների պաշտպանին էլ այս մասին ասում եմ, որ ինքը, իր աշխատակազմն այս օրերին պետք է լինի Կիրանցում, մարդկանց հետ աշխատելով, որ տարատեսակ չարակամներն այնպես չանեն, որ Կիրանցի բնակիչները հոգեկան այնպիսի ցնցումների մեջ ընկնեն, որ այլևս իրենց չպատկերացնեն ապրելիս այդ տարածքում, որտեղ ապրել են, ասում եմ՝ ամենահին հիշատակումը 4-րդ դարից է, բայց դա հիշատակում է, այդ բնակավայրն ավելի հին է, քան 4-րդ դարը։ Ես հիմա առաջարկում եմ, որ մենք ... Տեսեք, էնպիսի տպավորություն է ստեղծվում, որ մենք մարդու իրավունքների պաշտպանին ենք մեղադրում մարդկանց իրավունքների խախտումների մեջ։ Չէ, իրականում էդպես չէ, մենք, ուղղակի, մարդու իրավունքների պաշտպանի մոտ թվարկում ենք իրավունքի այն խախտումները, որոնք արձանագրվում են այլ մարմինների կողմից, այլ մարդկանց կողմից, բայց հանրության մոտ տպավորություն է ստեղծվում, որ մենք մեղադրանքները հասցեագրում ենք մարդու իրավունքների պաշտպանին։ Այդպես չէ։ Ես շատ լավ մի առաջարկ ունեմ, որ կիրանցեցին իրեն անվտանգ զգա, ես առաջարկում եմ, որ Հայաստանի Հանրապետության Կառավարությունը որոշում կայացնի և Տավուշի մարզկենտրոնն Իջևան քաղաքից տեղափոխի Կիրանց։ Դա կօգնի և՛ բնակավայրի զարգացմանը, մեծացմանը, կիրանցեցիներն էլ համոզված կլինեն, որ իրենք ապրում են այնպիսի մի անվտանգ տեղում, որտեղ աշխատում է Հայաստանի Հանրապետության Կառավարության մի մասը։ Ինձ թվում է՝ շատ խելամիտ առաջարկ է, և բնակավայրն էլ, ի դեպ՝ Մեծ հայքի ժամանակներում եղել է այդ ժամանակվա մարզի, գավառի կենտրոնը։

Մարդու իրավունքները Հայաստանում այնքան հեշտ են ոտնահարվում, ես Կիրանցից տեղափոխվեմ այլ բնակավայրեր։ Որևէ մեկի ուշադրությունն այս թոհուբոհի մեջ չի բևեռվում, որ մարդն այսօր անպաշտպան է, ինքն աշխատում է անպաշտպան, որովհետև երբ ցանկանան, կարող են իրեն զրկել աշխատանքից տարբեր պատճառներով, և նա չի կարող պաշտպանել իր իրավունքը, որովհետև մեծամասնությունը, հին ժամանակներից եկած, չգիտի անգամ, որ ինքն իրավունք ունի՝ պաշտպանելու իր աշխատանքի իրավունքը։ Երիտասարդ աղջիկներ, որոնք վաղը, մյուս օրը մայր պետք է դառնան, 10-12 ժամ ոտքի վրա կանգնած, ընդամենը 15 րոպե նստելու իրավունքով աշխատում են հսկա սուպերմարկետներում կամ հիպերմարկետներում, բայց նրանք հետո պետք է երեխա ունենան, ինչ-որ մեկը գնո՞ւմ է, ստուգո՞ւմ է։ Ես չեմ էլ ասում, թե ինչ աշխատավարձով են աշխատում։ Էնպես որ, էս մեր երկիրը, ինչպես մի անգամ ֆինլանդացի մի լրագրող լրագրողների հետ փորձի փոխանակման ժամանակ ասաց՝ ձեր լրագրողները դրախտում են ապրում, նյութերը փռված են ամեն քայլափոխի, ասում է՝ մենք քայլում ենք օրերով, ամիսներով, որ մի խնդիր գտնենք, որ այդ մասին գրենք։ Դրա համար մի փոքր ավելորդ է այս մասին խոսելը։

Ես, ուղղակի, ուզում եմ անդրադառնալ նորից այն հարցերին, որոնցից սկսվում են այդ խնդիրները։ Արդեն մի քանի օր է՝ ես անընդհատ հիշում եմ Մամիկոն Ասլանյանին։ Ես ձեզ կոչ եմ անում՝ որպես մարդու իրավունքների պաշտպան՝ քաղաքական բոլոր մարմիններից, իրավապահ բոլոր մարմիններից, չգիտեմ, բոլորից ճշտեք, թե ի՞նչ պատահեց, որ էդ մարդը, որին մի հանցանք են վերագրում, որի համար առավելագույնը կարող է երեք, թե չորս տարի ազատազրկման դատապարտեն, 2,5 տարի փակ կալանավայրում տառապում է և կտտանքների է ենթարկվում։ Այ, հենց Մամիկոն Ասլանյանի հարցն ինչ-որ ձևով լուծեք, հայտարարությամբ հանդես գաք, իմ տրամադրությունը փոքր կբարձրանա, որ Հայաստանն ինչ-որ դրական տեղաշարժ է ապրում, և ոչ թե, ինչպես Արթուր Խաչատրյանը նշեց, սլանում է դեպի դիկտատուրա։

 Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Էլինար Վարդանյան։

 Է.ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ

-Սիրելի հայրենակիցներ, մինչ երեկվանից այս դահլիճում շնորհակալություններ են հնչում մարդու իրավունքների պաշտպանի տարեկան հաղորդման համար, և լուրջ դեմքերով քննարկվում է, թե ինչքան կարևոր է մարդը, նրա իրավունքները, մեզանից երկու ժամ հեռավորության վրա Տավուշում մոռացության է տրվել, որ մարդը բարձրագույն արժեք է, որ մարդու արժանապատվությունն անքակտելի է, որ մարդու իրավունքները պետք է հարգվեն և պաշտպանվեն։ Տավուշում մարդուն ասում են՝ մոռացիր արժանապատվության մասին, մենք գնում ենք լեգիտիմ սահմանազատման։ Ի դեպ՝ մյուս կողմը նման բան չի ասում։ Տավուշում մարդուն ասում են՝ 2021 թվականին դու բարձրագույն արժեք էիր, որովհետև մեզ պետք էր քո քվեն, քո ձայնը, բայց այսօր քո տունը, քո հողը, պատմությունը, հիշողությունները սակարկելու և հանձնելու առարկա են։ Ի՞նչ էիք ասում էդ մարդկանց 2021 թվականի Ազգային ժողովի ընտրությունների քարոզարշավին, ի՞նչ էիք խոստանում, չէ, անկեղծ, էլի, ի՞նչ եք ասել: Ասել ե՞ք, որ 2024 թվականին նրանց սպասում է ադրբեջանցու ուղիղ նշանառություն, ասում էի՞ք, թե նրանց ինչ է սպասվում 2024-ին: Էդ մարդիկ հավատում էին ձեզ։

Հիմա, եթե խոսենք տավուշցիների իրավունքների մասին, սահմանների հարցը չի կարելի սահմանազատել մարդուց, դրա առանցքում մարդու անվտանգ կյանքն ու իրավունքների իրացումն է։ Ի՞նչ է լինելու վաղը. վտանգի տակ է դրվելու մարդկանց կյանքի իրավունքը։ Ադրբեջանական դիրքերն ամրացնելու են մարդկանց անվտանգության հաշվին։ Եվ էստեղ պետք է խնդրեմ սահմանապահների մասին երազանքները որպես հակափաստարկ չբերել, էլի, ձեր վարչապետն է ասում, որ չկա երաշխիք, որ հարձակում, պատերազմ չի լինելու։ Կիրանցում մարդիկ զրկվելու են ազատ տեղաշարժի իրավունքից, քանի որ գյուղը զրկվելու է իր հիմնական ճանապարհից։ Գյուղի համար առաջարկվող այլընտրանքային ճանապարհը լինելու է ադրբեջանական զինված դիտարկման ներքո։

Ոսկեպարի հատվածում խնդիրը միայն ներկայում գործող ճանապարհով չի սահմանափակվելու, Ոսկեպարում խմելու և ոռոգման ջրի ակունքները նույնպես հայտնվելու են ադրբեջանական վերահսկողության ներքո։ Բնակիչներից շատերն ստիպված են լինելու լքել իրենց տները, բնակավայրը, խախտվելու է մարդկանց սեփականության իրավունքը, ազատ և արժանապատիվ կյանքի իրավունքը, երեխաների կրթության իրավունքը, ու այստեղ դպրոցների շուրջը ծառերը վստահաբար հարցի լուծում չեն լինելու։ Այսօր տավուշցին պայքարում է հենց այս իրավունքների և նվիրական երազանքների համար: Իսկ ի՞նչ է անում իշխանությունը։ Երեկ, օրինակ՝ անհամաչափ ուժի կիրառմամբ բերման էր ենթարկում 24 քաղաքացու, այդ թվում՝ երեխաների, ու էս դահլիճում իշխանական պատգամավորները համոզում էին մարդու իրավունքների պաշտպանին, որ ասի՝ չէ, բռնություն չի եղել։ Պարզվեց որ պատգամավորները, որոնք նաև փորձագետներ են, լրատվամիջոցների նյութերը շատ ուշադիր նայել են, բայց բռնություն չեն տեսել, չեն լսել նաև, որ ոստիկաններին հորդորում են խփելով աշխատել, բայց սա իշխանության համար բնական գործելաոճ է, դա ի՞նչ է որ։ Այս իշխանությունն անցնում է բոլոր կարմիր գծերը։

Գործընկերս խոսեց, ձերբակալված Սամվել Վարդանյանին, կրկնում եմ՝ ձեր-բա-կալ-ված, որի համար պատասխանատուն և երաշխավորը պետությունն է, ձերբակալվածների պահման վայրեր տեղափոխելիս դաժան ծեծի են ենթարկում, արժանապատվությունը նվաստացնում են դիմակավոր անձինք։ Սա է մարդու իրավունքների իրական վիճակը, արդեն դիմակավորված բանդաներն են հարցեր լուծում և դա անում են իրավապահների թողտվությամբ։

Խոսում ենք 2023 թվականին մարդու իրավունքների և ազատությունների պաշտպանության մասին, 2023 թվականի սեպտեմբերյան ողբերգության ժամանակ, հավաքներին մասնակցելու համար էլի բռնության կիրառմամբ 700 քաղաքացի էին բերման ենթարկել, 70-ից ավելի մարդու ձերբակալել էին, այդ թվում՝ անչափահասների, մեծ մասին էլ՝ կալանավորել։ Այ, այսպես խորը և համապարփակ հարգանքով են վերաբերվում հավաքների ազատության իրավունքին։

Ի դեպ՝ կալանքի մասին։ Մարդու իրավունքների պաշտպանը հաղորդման մեջ 14 էջի շրջանակներում անդրադարձել է կալանքը որպես խափանման միջոց կիրառելու պրակտիկային, վերլուծել է վիճակագրությունը, Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի նախադեպերը, միջազգային պրակտիկան։ Շատ լավ է։ Եվ այսպես, 2022 թվականին ներկայացվել է կալանքի խափանման միջոց կիրառելու 2,032 միջնորդություն, որից բավարարվել է 1,633-ը, 2023 թվականի ընթացքում արդեն ներկայացվել է 2,802 միջնորդություն, որից բավարարվել է 2,301-ը։

Նույն հաղորդման մեջ տեսնում ենք, որ 2023 թվականի դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ արդարադատության նախարարության քրեակատարողական հիմնարկներում պահվում է 2,471 ազատազրկված անձ, որից 1,317-ը կալանավորված անձինք են, այսինքն՝ ընդհանուր, ազատությունից զրկված անձանց 53,29 տոկոսը, սրանք լուրջ թվեր են կամ սրանք, պարզապես, թվեր չեն, այս թվերի հետևում մարդկային կյանքեր ու ճակատագրեր են։ Էս տարբերակով դուք մարդկանց, պարզապես, պատժում եք, պաշտպանն էլ շատերիս նման մտահոգիչ է համարում այլընտրանքային խափանման միջոցների համեմատությամբ նշված խափանման միջոցը՝ կալանքը որպես խափանման միջոց կիրառելու լայն տարածում ունեցող պրակտիկան, ու մինչ պաշտպանը մտահոգվում է, այլընտրանքային խափանման միջոցների առկայության պայմաններում կալանքին նախապատվություն տալու պրակտիկայով, քաղաքական հաշվեհարդարի շրջանակներում կալանքի տակ պահվող Արմեն Աշոտյանին, Մամիկոն Ասլանյանին, Նարեկ Մալյանին, Նարեկ Սամսոնյանին և Վազգեն Սաղաթելյանին միացան Տավուշում իրենց իրավունքների համար պայքարող ևս 5 քաղաքացի։ Այսպես են պաշտպանված մարդը և նրա իրավունքները։

Գիտե՞ք, անվերջ կարելի է շարունակել մարդու իրավունքների ոտնահարումներին, կոպտագույն խախտումներին վերաբերող օրինակների ցանկը, բայց կարծում եմ, որ պաշտպանն էլ լավ գիտի, թե ամեն օր ինչ կարմիր գծեր են հատվում։ Եվ, երևի թե, իրավիճակը մի փոքր այլ լիներ, եթե հնչեին ճիշտ և հասցեական գնահատականներ։

Եվ վերջում, սիրելի հայրենակիցներ, որպեսզի մի փոքր ավելի լավ պատկերացնեք, թե որքան պաշտպանված եք դուք, իսկ եթե ավելի լուրջ, որքան վտանգված են մեր բոլորիս իրավունքներն ու ազատությունները, թե ինչպես ենք մենք բոլորս այլևս հավասարապես անպաշտպան իրավական կամայականություններից, անօրինականություններից, կարդացեք նաև «Human Rights Watch»-ի, «Freedom House»-ի, ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի զեկույցները մեր երկրում մարդու իրավունքների պաշտպանության, իսկ ավելի ճիշտ՝ անպաշտպան լինելու մասին։ Գիտեք, քանի դեռ իշխանություն ես, շատ հեշտ է խաղալ մարդկային կյանքերի և ճակատագրերի հետ, բայց մի օր գալիս է պատասխան տալու ժամանակը, հաստատ, գալու է։ Մարդկության պատմության մեջ սա անխուսափելի նորմ է, բոլոր երկրներում և ժողովուրդների մոտ այդպես է։

 Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Թագուհի Ղազարյան։

 Թ.ՂԱԶԱՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն, հարգարժան փոխխոսնակ, հարգելի գործընկերներ, ներողություն, հարգելի աշակերտներ, նախորդիվ հնչած ելույթների համար, ես կփորձեմ մի քիչ ավելի բարեկիրթ լինել։

Պարոն Խաչատրյան, թանկագին պարոն Խաչատրյան, երբ դուք հղում եք անում Պետդեպարտամենտի զեկույցին, բարի եղեք ամբողջությամբ հղում անել, չեք կարող վերցնել մի հատված, ասել` այ, տեսեք, այստեղ խնդիր ունեք, և հետո ասել, որ քաղաքական բանտարկյալներ կան Հայաստանում։ Հայաստանում քաղաքական բանտարկյալներ չկան, և դա Պետդեպարտամենտի զեկույցի նախադասություն է։

Տիկին Թովմասյան, ցավում եմ, որ մի քիչ բարդ, ստորադասական նախադասություններն արդեն անհասկանալի են դառնում ձեր համար, և, երևի, հստակ գնահատականը «Ժողովուրդ» օրաթերթի հոդվածների այն հստակ գնահատականներն են, երբ 13-ամյա աղջնակին բռնաբարած 72-ամյա տղամարդուն արդարացնելու համար մեջբերում եք, որ աղջիկը չէր փայլում իր վարքով, երևի, էդ է հստակ գնահատականը։ Ցավում եմ, որ դա է հստակ գնահատականը։

Անցնենք զեկույցին։ Տիկին Մանասյան, շատ շնորհակալ եմ զեկույցի և նախորդ տարվա ընթացքում կատարված աշխատանքի համար։ Երբ մենք ձեզ ընտրում էինք, ես ձեզ առաջին անգամ էի հանդիպում ֆրակցիայի նիստում և ծանոթանում, իհարկե, այնքան պարզ չէր, որ այսքան լավ է լինելու աշխատանքը։ Ես ուրախ եմ, որ էդ ընտրությունը կատարել եմ, որ այդ որոշումը կատարել եմ և ընտրել եմ ձեզ։ Ես ուրախ եմ, որ դուք չեք խուսափում ոչ պոպուլյար թեմաներից, չեք վախենում թիրախավորվել և լիարժեքորեն իրականացնում եք ձեր մանդատը, այդ թվում՝ չեք վախենում քաղաքական ուժերի կողմից թիրախավորվել, որովհետև դա շատ կարևոր է։

Տիկին Մանասյան, այստեղ բազմիցս հղված Պետդեպարտամենտի զեկույցում նշվում է մարդու իրավունքների պաշտպանության պետական կառույցների մասին, և հատկապես մարդու իրավունքների պաշտպանի մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակի մասին, որի մասին ասված է, որ մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակը պատասխանատու է՝ բոլոր մակարդակի պետական մարմինների չարաշահումներից պաշտպանելու ցանկացած անհատի, որն իրացնում է մարդու իրավունքներն ու հիմնարար ազատությունները։ Մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակը գործել է անկախ և արդյունավետ պաշտպանություն է ապահովել առանձին գործերով։ Սա նույնպես հղում է, պարոն Խաչատրյան։

Ուրախ եմ՝ արձանագրելու, որ երեկ, կարծես թե, պարոն Մինասյանի խոսքից իմ տպավորությամբ՝ խորհրդարանական ընդդիմության որոշ ներկայացուցիչներ նույնպես կիսում են այդ գնահատականը, ուրախ եմ նաև արձանագրել, որ արտախորհրդարանական գործընկերներն էլ են կիսում այդ գնահատականը, մասնավորապես, նախորդ տարի Ոստիկանության հետ տեղի ունեցած միջադեպերի վերաբերյալ գործով ձեր կայացրած որոշման, որոշում է, կոչվում, չէ՞, այդ ակտը, որոշման հետ կապված, կարծեմ, գոհունակության արձագանքներ կային։ Այսինքն՝ դուք վստահելի գործընկեր եք նաև արտախորհրդարանական ընդդիմադիր ուժերի համար, և, որ ամենակարևորն է, դուք վստահելի գործընկեր եք միջազգային գործընկերների համար, որովհետև միջազգային հարթակներում հղվում են ձեզ՝ որպես վստահելի աղբյուրի, և դա Հայաստանի համար չափազանց կարևոր է։ Ես ուզում եմ հորդորել ձեզ, որ դուք շարունակեք չվախենալ՝ թիրախավորվել, չվախենալ՝ ոչ պոպուլյար լինել, որպեսզի շարունակեք վստահելի մնալ, որովհետև դա Հայաստանի համար է, ոչ թե այս կամ այն դերակատարի, քաղաքական ուժի կամ խմբերի։

Մի քանի հարց կա, որոնց մասին կուզենամ հասցնել անդրադառնալ, որը նաև նշվում է միջազգային զեկույցներում։ Խնդիրը պատժի անխուսափելիության մասին է, տիկին Մանասյան։ Իրավապահների դաշտում գտնվող էն բոլոր խնդիրները, որոնց մասին մենք խոսում ենք, կարծես թե, սրանից են բխում։

Հայաստանում չկա պատժի անխուսափելիություն, այսինքն՝ մարդիկ իրենց արարքների համար պատժի չեն ենթարկվում, և «Freedom House»-ը որպես ցցուն օրինակ նախորդ տարվա երկու գործ է բերում` նախորդ նախագահ Սերժ Սարգսյանի գործը, որը կարճվել է, և նախկին նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի գործը, որն էլի կարճվել է՝ վաղեմության ժամկետը հիմք ընդունելով, և այս օրինակների վրա ցույց է տալիս, որ Հայաստանում մեղադրական դատավճիռներ, ըստ էության, դժվարությամբ են կայացվում, և դա բերում է պատժի անխուսափելիության, ինչի հետևանքով տեղի են ունենում ոչ ինստիտուցիոնալ պատժի ձևեր։ Ինձ թվում է, իմ տպավորությամբ, տիկին Մանասյան, ես կխնդրեմ, որ դուք էլ այդ մասին խոսեք, գուցե դատախազն էլ էդ մասին խոսի, կալանքի այս ահռելի քանակը, որ կա, 50%-ից ավելի, երբեմն օգտագործվում է որպես պատժի միջոց, որովհետև դատավճիռներ չեն կայացվում։ Չի կարող մի երկրում որպես ընթացիկ հայցի ապահովման միջոց կալանքն ավելի շատ լինել, քան, ասենք՝ ձերբակալված հանցագործները, դա նոնսենս է, և քանի որ իրավապահ համակարգը չի կարողանում մեղադրական եզրակացությունների հասնել, այսպիսի իրավիճակների ենք հասնում։

Այլ խնդիրներ էլ կան, նաև «Freedom House»-ն իր զեկույցում նշում է լավ օրենքների ընդունման, բայց դրանց ոչ հետևողականորեն իրականացման պատճառով երկրում օրենսդրական կարգի խնդիրների մասին, այլ կերպ ասած, մենք կարող ենք էստեղ լավագույն օրենքները քննարկել և ընդունել, բայց եթե իրավակիրառ պրակտիկայում դրանք լավ չեն վերահսկվում և իրականացվում, էստեղ արդեն պետության ինստիտուտների նկատմամբ վստահությունn ամբողջությամբ խաթարվում է, այդ թվում՝ մեր նկատմամբ, որովհետև մենք ենք էդ օրենքներն ընդունում։ Ես երկու օրինակ կարող եմ բերել, հիմա մտքովս անցավ, մեկը` էդ ծխախոտի հայտնի օրենքը, եթե չեք նկատել, բացօթյա սրճարաններում մարդիկ շարունակում են ծխել, և միգուցե այս պարագայում ավելի ճիշտ է մեղմ կարգավորումներ դնել, որովհետև փակ տարածքներում այդ կանոնը պահվում է։ Ես չգիտեմ, թե ինչ պետք է անենք, բայց խաթարվում է նաև օրենքի հեղինակության հարցը։

Պարոն Հովհաննիսյան, հիշեցի, որ նախորդ տարի ձեր նախաձեռնությամբ մենք չնույնականացված աղբյուրներին հղում տալու մասին օրենք ենք ընդունել, կարծեմ, երբեմն շարունակվում է էդ պրակտիկան, և. կարծեմ, դրա հետ կապված որևէ հետևանքներ չեն լինում, ուրեմն, միգուցե ավելի լավ է էդ բանն ազատ թողնել և միգուցե ավելի լավ կլինի, եթե կարգավորումները բխեն նաև հանրային ընդհանուր միջավայրից։

Ատելության հիմքով բռնության կոչերի քրեականացումից հետո, տիկին Մանասյան, կուզեմ, որ սրան էլ անդրադառնաք, հիմնականում քաղաքական ատելության հիմքով գործերը, հիմնական չէ, բոլոր գործերը, քաղաքական հայացքներով պայմանավորված ատելության հիմքով են հարուցվել, մինչդեռ իրականում մենք ունենք թե՛ էթնիկ պատկանելիության հիմքով, թե՛ բնակության հիմքով ատելության խոսքի, բռնության կոչեր, թե՛ սեռի հիմքով, սեռական ինքնության հիմքով և այլն։ Այդ հիմքերը նույնպես առկա են և պետք է ուշադրություն դարձնել։ Ոնց որ, լավ օրենք ենք ընդունել հերթական անգամ, բայց իրավակիրառ դեպքում դա միայն քաղաքական իմաստով է օգտագործվում։

Հավաքների ազատության մասին խոսեց տիկին Վարդանյանը։ Այստեղ ուզում եմ մի նախադասություն մեջբերել էլի Պետդեպարտամենտի զեկույցից, հետևյալը. «Ադրբեջանի կողմից Լեռնային Ղարաբաղում սեպտեմբերի 19-ին իրականացված ռազմական գործողություններից հետո Երևանում բողոքի ցույցեր սկսվեցին, որոնք մինչև սեպտեմբերի 30-ն աստիճանաբար թուլացան, սա այն ցույցերն էին, որոնց մասին հղում էիք տալիս և ասում, որ խայտառակ ձևով խախտվել են մարդու իրավունքները»։ Հաջորդ նախադասությունը հետևյալն է. «Մի քանի դեպքերում ընդդիմադիրների կողմից առաջնորդվող և, ըստ հաղորդումների՝ օտարերկրյա դերակատարների հրահրմամբ գործող ցուցարարներն ագրեսիվ վարքագիծ ու բռնություն հանդես բերեցին՝ պահանջելով վարչապետի հրաժարականը և փորձ անելով ներխուժել կառավարական շենք, որտեղ աշխատում է վարչապետը։ Ոստիկանությունն արձագանքել է ուժի սահմանափակ կիրառմամբ և կիրառել է ձայնային նռնակներ, որոնք, ըստ էության, համարվում են համաչափ, և, ինչպես հասկացաք, արտաքին դերակատարների կողմից հրահրված»։

Խոսքի ազատության մասին պարոն Ռուբինյանը նշեց, չեմ ուզում շատ երկար կանգ առնել, բայց մի նախադասություն էլ մեջբերեմ՝ սրա հետ կապված. «Լրատվամիջոցները քաղաքականապես բևեռացված էին, իսկ ֆինանսական կախվածությունը շարունակում է խոչընդոտել խոսքի ազատությանը, մասնավոր անհատները և խմբերը, որոնք, ըստ հաղորդումների՝ կապ ունեին նախկին իշխանությունների կամ խորհրդարանական ընդդիմադիր կուսակցությունների հետ, շարունակում էին սեփականատիրական բաժնեմաս ունենալ բազմաթիվ հեռարձակվող լրատվամիջոցներում և լրագրերում, որոնք հակված էին արտացոլել իրենց սեփականատերերի քաղաքական դիրքորոշումներն ու ֆինանսական շահերը»։ Այ, քեզ բան։

Տիկին Մանասյան, ես կուզենամ, որ դուք նաև միգրանտների հետ կապված վատ վերաբերմունքի դեպքերի և դրա հետ կապված զարգացումների մասին խոսեք, որովհետև նախորդիվ մենք ունեցել ենք տենց դեպքեր։

Եվ վերջում, իհարկե, շատ ասելիք կա, բայց կուզեմ, որ դուք ձեր եզրափակիչ ելույթում անդրադառնանք նաև մի հարցի։ Ես գիտեմ, որ դուք փորձել եք ձեր ադրբեջանցի կոլեգայի հետ կապ հաստատել, արդյո՞ք ստացվել է, առաջընթաց կա՞ և հնարավո՞ր է, որ մենք կարողանանք առաջխաղացում գրանցել մարդասիրական հարցերում, ձեր ոլորտին վերաբերող հարցերում երկկողմ ձևաչափերով, ինչպես քաղաքական հարցերում է ստացվում, որովհետև դա զգալիորեն կմեծացնի փոխվստահության մթնոլորտը երկու երկրների միջև, եթե, օրինակ՝ գերիների հետ կապված հարցում առաջընթաց լինի, կխնդրեմ, սրան էլ անդրադառնալ: Շնորհակալություն։

 Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Արծվիկ Մինասյան։

 Ա.ՄԻՆԱՍՅԱՆ

-Հարգելի հայրենակիցներ, քննարկվում է մարդու իրավունքների պաշտպանի 2023 թվականի գործունեության հաղորդումը։ Բավականին հետաքրքիր և, ըստ էության, իրականությունն արտացոլող գնահատականներ կան զեկույցի մեջ, որոնցից մեկի մասին նաև իմ գործընկերները խոսեցին։ Խոսքը վերաբերում է կալանավորված անձանց, այլ կերպ ասած, ազատությունից զրկված անձանց, և այդ թիվն անբնական և չափազանց մեծ լինելու փաստն է արձանագրված այն առումով, որ ազատությունից զրկված անձանց 50%-ից ավելին կալանավորված անձինք են։ Սա հենց փաստում է այն մասին և ուղիղ է փաստում այն մասին, որ, ըստ էության, կալանքը կիրառվում է, այո, որպես պատժիչ գործիք, այլ ոչ որպես հանցավորության դեմ պայքարի կամ կատարված ենթադրյալ հանցանքը բացահայտելուն ուղղված արդյունավետ միջոց: Նաև դիտարկելով ցանկն այս գործողությունների մասով, ակնհայտ է դառնում, որ անխուսափելի է այն գնահատականը, որ, այո, քաղաքական հետապնդման և քաղաքական հիմքով կալանավորված անձինք առկա են, և դա արդեն իմ գործընկերները թվարկեցին, նշեցին անունները։ Հակառակի որևէ հիմնավորում չի ներկայացվում։

Ասեմ ավելին, մեծամասնության ներկայացուցիչներն այս ամբիոնից անընդհատ ասում են, որ Հայաստանում չկան քաղաքական կալանավորներ, իսկ դուք կարո՞ղ եք վկայակոչել որևէ երկրի որևէ ժամանակաշրջանի իշխանություն, որն ընդունում է, որ իր կառավարման շրջանում կան քաղաքական բանտարկյալներ։ Չկա այդպիսին, և դա բնական է, որովհետև իշխանությունը միշտ հերքում է, միշտ փորձում է հակառակը պնդել, բայց իրականությունն այլ է. Արմեն Աշոտյան, Մամիկոն Ասլանյան, Նարեկ Սամսոնյան, Նարեկ Մալյան, Վազգեն Սաղաթելյան, հիմա էլ, այո, գումարվեցին Տավուշի այս ընդվզման շրջանակներում կալանավորված անձինք, որոնցից երկուսի վերաբերյալ շատ կուզենամ ներկայացնել հենց էս ամբիոնից, որովհետև երբ անձամբ ծանոթացա, թե ինչ հիմքերով են էս մարդիկ կալանավորվել, ուղղակի, ապշել կարելի է։ Նրանցից մեկը՝ Արմեն Ալավերդյանը, որի հայրը երկրորդ խմբի հաշմանդամ է և հաշմանդամության պատճառը 1992 թվականին պաշտպանական դիրքերում ստացած վնասվածքն է եղել։ Արմենը նաև 2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ից մինչև դեկտեմբերի 18-ը զորակոչվել է և իրականացրել է իր մարտական ծառայությունը, նաև 25-օրյա վարժական հավաքներին է մասնակցել։ Գիտե՞ք, թե Արմենին ներկայացվող, էսպես ասած, «մեղադրանքը» որն է. հայտնի տեսանյութում երևում է, որ «Երկրապահ» կամավորական ջոկատի ամենագնաց մեքենան մխրճվում է քաղաքացիների մեջ և ոստիկանների հայացքի ներքո, այսպես, անկողմնակալ դիտորդի կարգավիճակում հայտնված ոստիկանների մոտ, երբ մխրճվում է դեպի քաղաքացիները, Արմենը մեկ անգամ բռունցքով հարվածում է մեքենայի դիմացի հատվածին, այսինքն՝ այդ շարժիչի մոտ, առանց որևէ բանի։ Հետաքրքիրն այն է, որ Արմենին կալանավորում են, քննիչը, ոչ ավելի, ոչ պակաս, ներկայացնում է երկու ամիս, դատարանը, իբր, լավություն է անում և մեկ ամիս է տալիս։ Արմեն Ալավերդյանը, որն ունի անչափահաս երեխաներ, իր խնամքի տակ հաշմանդամ հայր, որ հայրենիքի պաշտպանության համար է ստացել էդ հաշմանդամությունը, բացի այն, որ էդ արարքում որևէ հանցակազմ չկա, ուղղակի, աբսուրդ է նման հիմքով անձին անազատության մեջ պահել կալանքի տեսքով։

Երկրորդ դրվագը վերաբերում է Հովհաննես Ղուկասյանին: 2002 թվականի ծնունդ է Հովհաննեսը, որը զորակոչվել է բանակ 2020 թվականի օգոստոսին, և անմիջապես սկսվել է 44-օրյա պատերազմը։ Հովհաննեսը դիպուկահար է և աշխատել ու ծառայել է սեպտեմբերի 27-ից, ըստ նաև պաշտոնական տված տեղեկատվության է այն, ինչ ասում եմ, մինչև նոյեմբերի 10-ը մարտական գործողությունների է մասնակցել։ Հովհաննեսը դրանից հետո էլ, երբ զորացրվել է, նորից ներգրավվել է ծառայության մեջ։ Հովհաննեսին ներկայացվող մեղադրանքն արդեն այն է, որ երկու անգամ է նույն տեղին խփել, աբսուրդ է, Հովհաննեսին էլ են կալանավորել, էլի, քննիչը միջնորդել է 2 ամիս, դատավորը 1 ամիս է տվել, բայց ամենահետաքրքիրն այն է, որ, երբ կարդում ես Հովհաննեսի բնութագիրը, որը տրված է գյուղից, և երբ անձամբ զրուցում էի նրա հետ, և շատ հետաքրքիր բան կա, որի մասին երեկ մարդու իրավունքների պաշտպանն էլ էստեղ խոսեց, որ 44-օրյա պատերազմից հետո բնավորությամբ դարձել է զգայուն և հուզական, և երբ մարդու իրավունքների պաշտպանը խոսում էր Տավուշում էմոցիոնալ ֆոնի, զգայուն, հուզական ֆոնի պայմանների մասին, էս ամեն ինչը, իմ խորին համոզմամբ, քաղաքական մեծամասնության անտարբեր հայացքի ներքո է կատարվում։ Փոխանակ պետությունն իր սուրբ պարտականությունը կատարի, հոգեբանական աջակցություն ցուցաբերի հատկապես այն երիտասարդներին, որոնք 18 տարեկանում զորակոչվում են և անմիջապես մտնում են մարտական գործողությունների մեջ, իր պարտականությունը թողած՝ մեղադրանք է ներկայացնում, որ կատարել է նույնիսկ Ոստիկանության պարտականությունը, չի թողել, որ մարդկանց վրաերթի ենթարկի այդ մեքենան։ Սրա՞նք են մեծամասնության կողմից հիմնավորված, այո, իրավաչափ կալանավորման դեպքերը։

Ես բերեցի 2 օրինակ, այսպիսիք բազմաթիվ են։ Ես հույս ունեմ, շատ հետաքրքիր է, որ մարդու իրավունքների պաշտպանի և գլխավոր դատախազի զեկույցներն իրար հաջորդում են: Սա արդեն գլխավոր դատախազի իրավասության ներքո հարց է, որը կարող է փոխել խափանման միջոցը։ Ես հույս ունեմ, որ գլխավոր դատախազը լսում է հիմա, կամ, առնվազն, լսում են և փոխանցում են նրան, այս գործողությանը կգնա, կփոխի խափանման միջոցը։ Չի կարելի, ուղղակի, էն պատճառով, որ որևէ մեկն ապօրինի կերպով շրջափակում է գյուղ մտնող ճանապարհները, էդ որևէ մեկ ասվածը, էսպես կոչված, ոստիկանությունն է, կամ «Երկրապահ» համարվող կառույցը, հանցավոր վարքագիծ դրսևորելով, մեքենան վարում է դեպի մարդիկ, էդ հանցագործությունը կանխելու համար մարդկանց տանել և փակել։

Ի դեպ՝ լեգիտիմ սահմանի մասին է խոսվում, սահմանագծման մասին։ Քանի որ մարդու իրավունքների հարցերը համակարգային բնույթի են, էս սահմանազատման վերաբերյալ ես հույս ունեմ, տիկին Մանասյան, որ դուք ակնհայտորեն չեք տարբերի, չէ՞, ձեզնից առաջ եղած մարդու իրավունքների պաշտպանի, ձեր՝ որպես ինստիտուտի, հարաբերությունը պետական այլ կառույցների հետ։ 2020 թվականի դեկտեմբերին արտաքին գործերի նախարարությունը մարդու իրավունքների պաշտպանին պատասխանում է սահմանազատման հարցերում։ «Պետական սահմանների դելիմիտացիան և դեմարկացիան հաջորդաբար իրականացվող երկկողմ, միջազգային գործընթացներ են, որոնք պահանջում են համատեղ հանձնաժողովի առկայություն և դրա շրջանակներում մասնագիտական քննարկումների ու բանակցությունների անցկացում։ Վերոնշյալ գործընթացների առաջնային պայման է սահմանակից պետությունների միջև երկկողմ բնականոն, այդ թվում՝ դիվանագիտական հարաբերությունների առկայությունը …» Եվ բավական երկար թվարկված է։

Ֆրակցիայի ելույթում ավելի մանրամասն կներկայացնեմ նաև այս հարցը։

 Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Արուսյակ Ջուլհակյան։

 Ա.ՋՈՒԼՀԱԿՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ։ Հարգարժան փոխխոսնակ, հարգելի գործընկերներ, քննարկում ենք մարդու իրավունքների պաշտպանի տարեկան հաղորդումը Հայաստանի Հանրապետությունում մարդու իրավունքների վիճակի վերաբերյալ։ Երեկ և այսօր մենք մեր ընդդիմադիր գործընկերների կողմից լսեցինք մի շարք ապոկալիպտիկ ձևակերպումներ Հայաստանի Հանրապետության վերաբերյալ։ Մասնավորապես, հարգարժան գործընկերս՝ տիկին Գալստյանը, հայտարարեց, որ Հայաստանի Հանրապետությունը կարծրացող բռնապետություն է։ Մյուս հարգարժան գործընկերս՝ պարոն Խաչատրյանը, հայտարարեց, որ Հայաստանի Հանրապետությունն անցումային բռնապետություն է, երրորդ հարգարժան գործընկերս՝ պարոն Նազարյանը, հայտարարեց, որ մենք սլանում ենք դեպի բռնապետություն։ Ես ուզում եմ արձանագրել, մեր ընդդիմադիր գործընկերների խոսույթն այս առումով նկատելիորեն փոխվել է, մենք ունենք առաջընթաց, քանի որ 2021 թվականի ընտրություններից անմիջապես հետո մեր ընդդիմադիր գործընկերները հենց նույն այս ամբիոնից, հենց նույն տիկին Գալստյանը՝ իմ կողմից շատ հարգված, հայտարարում էր, որ Հայաստանի Հանրապետությունն արդեն իսկ կարծրացած բռնապետություն է, ավելին՝ ոստիկանաբռնապետություն։ Իհարկե, միաժամանակ մեր ընդդիմադիր գործընկերները չէին փորձում բացատրել կամ իրենք գոնե հասկանալ, թե ինչպես է ստացվել, ինչպես են իրենք հայտնվել այստեղ, եթե Հայաստանի Հանրապետությունը կարծրացած բռնապետություն է, բայց դա թողնենք մի կողմ։

Պարոն Խաչատրյանն իրավամբ հայտարարում է, որ հեղափոխությունը տեղի է ունեցել այն բանի համար, որ երկրում տեղի ունենան փոփոխություններ, միաժամանակ հայտարարում է, որ փոփոխություններ, ցավոք, չեն արձանագրվել երկրում, և Հայաստանի Հանրապետությունն ինչպես կար բռնապետություն իրենց իշխանության օրոք, այնպես շարունակում է մնալ բռնապետություն, այս անգամ արդեն՝ մեր իշխանության օրոք, բայց ես պարոն Խաչատրյան, ուզում եմ արդեն իսկ արձանագրել, որ որոշ բաներ, այդուհանդերձ, փոփոխության ենթարկվել են մեր երկրում։ Մեր ընդդիմադիր գործընկերները հասկացել են, որ մարդը Հայաստանի Հանրապետությունում բարձրագույն արժեք է։

Մեր գործընկերը՝ տիկին Էլինար Վարդանյանը, այստեղ, ամբիոնից շատ լալահառաչ ձևով ասաց. մարդը բարձրագույն արժեք է Հայաստանի Հանրապետությունում, մոռանալով, սակայն, որ այն ժամանակ, երբ այս նույն Ազգային ժողովում ինքը զբաղեցնում էր մարդու իրավունքների հանձնաժողովի նախագահի պաշտոնը, մարդու իրավունքները սիստեմատիկ կերպով բռնաբարվում էին, բայց ես այս ամբիոնին չեմ մոտեցել դա ձեզ հիշեցնելու համար։

Մեկ այլ փոփոխություն։ Ընդդիմադիր գործընկերները, վերջապես, սկսել են կարդալ միջազգային կազմակերպությունների զեկույցները մարդու իրավունքների վերաբերյալ, ժողովրդավարության վերաբերյալ։ Սա լուրջ փոփոխություն է, հարգելի գործընկերներ։ Ես ուզում եմ արձանագրել, որ այս զեկույցները գրվում են ոչ թե ընդդիմադիրների համար, այս զեկույցներն իրականում քաղաքական մեծամասնության համար են, և քաղաքական մեծամասնությունն է, որ պարտավոր է այդ զեկույցները մանրամասն կարդալ, ուսումնասիրել, այդ զեկույցներում վերհանված խնդիրներն ուսումնասիրել, այդ զեկույցներում վերհանված խնդիրների լուծման շուրջ գործուն քայլեր ձեռնարկել։ Ես պետք է արձանագրեմ, որ այն ժամանակ, երբ դուք էիք իշխանություն, դուք այդ զեկույցներն անտեսել եք և որևէ փոփոխություն այդ զեկույցներում արձանագրված լրջագույն խնդիրների վերաբերյալ չեք իրականացրել: Չնայած, այն բանին, պարոն Խաչատրյան, որ դուք նշեցիք, թե իշխանություններն ալերգիկ քոր ունեն «Freedom House»-ի զեկույցի նկատմամբ, ես պետք է ասեմ՝ ոչ միայն ալերգիկ, այլ, առհասարակ, որևէ քոր որևէ զեկույցի նկատմամբ իշխանությունները չունեն, հակառակը, Հայաստանի Հանրապետության իշխանությունները հատուկ այս զեկույցների ուսումնասիրման և այդ զեկույցներում վերհանված խնդիրների լուծման համար միջգերատեսչական աշխատանքային խումբ են ստեղծել, մանրամասն կարդում են բոլոր զեկույցները, թե՛ այդ զեկույցներում նշված դրական փոփոխություններին են արձագանքում, թե՛, առավել ևս, բացասական փոփոխություններին, են արձագանքում։ Գուցե դա ձեզ համար այդքան տեսանելի չէ, որովհետև չենք հայտարարում, որ էսինչն անում ենք, որովհետև էս զեկույցում էսինչ բանը սխալ էր, բայց էդ ամեն ինչը մեր ուշադրության կենտրոնում է և մենք այդ խնդիրների լուծման շուրջ քայլեր ենք կատարում։

Ժողովրդավարության մասին. դուք դժգոհում եք, պարոն Խաչատրյան, ժողովրդավարացման տեմպերի մասին և ասում եք, որ մարդու իրավունքները շարունակում են խախտվել։ Ես նույնպես պետք է կիսեմ դժգոհությունը, որ ժողովրդավարացման տեմպերը Հայաստանի Հանրապետությունում ինձ նույնպես չեն բավարարում, բայց միաժամանակ պետք է արձանագրեմ, որ ժողովրդավարությունը չի կարող մոնտաժված լինել։ Չի կարող մեկ օր տեղի ունենալ հեղափոխություն, հաջորդ օրը մենք զարթնենք և տեսնենք, որ այս երկրում … 5 տարում էլ չի կարող … Ես խնդրում եմ, մի ընդհատեք, խոսքս շարունակեմ։ 4 տարի առաջ, այո, բայց ճիշտ եք ասում, շարունակում է մնալ բաստիոն՝ իր բոլոր խնդիրներով հանդերձ։ Հիմա. ժողովրդավարությունը չի կարող լինել մոնտաժված և մեկ օրում, ոչ էլ 1 տարում, ոչ էլ 5 տարում մենք չենք կարող ասել, որ այլևս մենք խոսում ենք կայացած ժողովրդավարության մասին, ժողովրդավարությունը պրոցես է, ժողովրդավարության հաստատման ուղղությամբ ամեն օր է պետք աշխատել, անկախ նրանից, թե այս պահի դրությամբ որևէ զեկույցում ինչպիսի գնահատական է արձանագրված, դա պետք է լինի շարունակական պրոցես։ Ժողովրդավարության հաստատման համար կարևոր դերակատարություն ունեն ժողովրդավարական ինստիտուտները։ Ժողովրդավարության հաստատման համար քաղաքական կամքը բավարար չէ, անհրաժեշտ է, բայց, ցավոք, բավարար չէ, քանի որ ժողովրդավարության ուղղությամբ ժողովրդավարական ինստիտուտներ պետք է աշխատեն, իսկ ժողովրդավարական ինստիտուտները Հայաստանի Հանրապետությունում տասնամյակներով բռնաբարվել են։ Մենք անկախացել ենք, ստեղծել ենք ինստիտուտներ, այդ ինստիտուտների կայացման փոխարեն սկսել ենք այդ ինստիտուտները բռնաբարել։ Եվ երբ դու ունես կատարելապես բռնաբարված ինստիտուտներ, հետո չես կարող ասել, որ այդ ինստիտուտը ձեռքի այսպիսի մի շարժումով չսկսեց հրաշալի կերպով աշխատել։ Դա է պատճառը, որ այս պահի դրությամբ դուք դեռ խոսում եք այն մասին, որ մենք որոշ դեպքերում ունենք ոչ թե ոստիկան, այլ, ցավոք սրտի, միլիցիա, այո, դա այդպես է. և դրա պատճառն այն է, որ այդ միլիցիան, որը պետք է դառնար ոստիկան, 20 տարի բռնաբարվել է և այդպես էլ չի դարձել։ Հիմա, այո, մենք ունենք թե՛ ոստիկաններ, թե՛ միլիցիաներ, և պետք է շարունակենք աշխատել այն ուղղությամբ, որ միլիցիաներն իրենց տեղը զիջեն անկախ պետության իրավակարգն ապահովող ոստիկանների։

Խոսքի ազատության մասին խոսեցիք։ Կարծում եմ՝ երեսպաշտություն է Հայաստանի Հանրապետությունում խոսքի ազատության մասշտաբները քննադատելը, Հայաստանի Հանրապետությունում ով ինչ ուզում՝ ասում է՝ թույլատրելի, անթույլատելի, բոլոր հնարավոր սահմաններն անցնելով, չանցնելով, բոլորը, թե՛ մենք, այո, ընդունում եմ, թե՛ դուք, հենց անձնապես ձեզ չեմ ասում, նկատի ունեմ՝ այս երկու ճամբարները, բոլորը, ում մտքով ինչ ասես անցնում է, և դա միշտ չէ, որ լավ է, որովհետև խոսքի ազատությունը չի կարող լինել բացարձակ։ Ինչևէ։

Գործընկերս՝ պարոն Ռուբինյանը, խոսեց նաև մասին, «Լրագրողներ առանց սահմանների» կազմակերպության այսօր հրապարակած զեկույցի մասին, որտեղ հերթական անգամ արձանագրվել է խոսքի ազատության բնագավառում Հայաստանի Հանրապետության դիրքի աճ։

Հավաքների ազատության մասով. հարգելի գործընկերներ, Հայաստանի Հանրապետությունում հավաքների ազատությունն այն մակարդակի է, որ դուք ամեն աշուն, գարուն գնում եք, փողոցներ եք գրավում, հետո խնդրում եք, որ ձեր նկատմամբ բռնություն կիրառվի, որ երես ունենաք՝ այդ փողոցից հեռանալու, այդ բռնությունը չի կիրառվում։ Այո, խնդրում եք, որ ձեր նկատմամբ այդ բռնությունը կիրառվի, որ դուք արժանապատիվ կերպով հեռանաք փողոցից, այդ բռնությունը չի կիրառվում, բայց, այդուհանդերձ, նորից ուզում եմ, քանի որ այդքան շատ եք սիրում Պետդեպարտամենտի զեկույցին հղում արել, ուզում եմ նորից հիշեցնել, որ Պետդեպարտամենտն արձանագրել է, որ Հայաստանի Հանրապետությունում նախորդ տարվա սեպտեմբերին հավաքները, այդ խաղաղ հավաքների ազատությունը փորձ է արվել իրականացվել ագենտուրայի միջոցով։ Դուք տեղյա՞կ եք, թե էդ ինչ ագենտուրա է, ժողովուրդ։ Իհարկե, Պետդեպարտամենտն այդպես չի ձևակերպել, այո, ուղիղ այդպես չի ձևակերպել, բայց, կարծում եմ՝ ոզնուն էլ պարզ է, որ Պետդեպարտամենտը նկատի է ունեցել դա։

Հաջորդը՝ քաղբանտարկյալների մասին։ Հայտարարում եք, որ Հայաստանում կան քաղբանտարկյալներ, և ազատ խոսքը լռեցվում է։ Ինձ կարո՞ղ եք ասել, պարոն Խաչատրյան, իսկ դուք ինչո՞ւ քաղբանտարկյալ չեք, բավարար ազատ չէ՞ ձեր խոսքը, բավարար քաջ չե՞ք խոսում, բավարար չե՞ք քննադատում մեզ, ինչո՞ւ քաղբանտարկյալ չեք դուք։ Ո՞նց է պատահում, որ մեկը քաղբանտարկյալ է, մյուսը քաղբանտարկյալ չէ։

Նորից ուզում եմ հիշեցնել Պետդեպարտամենտի զեկույցը, որտեղ հստակ արձանագրված է, որ Հայաստանի Հանրապետությունում քաղբանտարկյալներ չկան։ Եվ, քանի որ խոսում ենք Պետդեպարտամենտի մասին, ուզում եմ հիշեցնել նրա վերջին հայտարարությունը, որտեղ նշված էր, որ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների պետքարտուղար Էնթոնի Բլինքենը կիսում է Հայաստանի Հանրապետության վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի տեսլականը Հայաստանի Հանրապետության ժողովրդավարական ապագայի վերաբերյալ։

Ցավոք, ես չհասցրի անդրադառնալ, տիկին Մանասյան, ձեր զեկույցին, և կարճ, ընդամենը, միայն շնորհակալություն կհայտնեմ բոլոր խնդիրների վերհանման համար, և հույս հայտնեմ, որ մենք միասին կաշխատենք այդ խնդիրների լուծման ուղղությամբ քայլեր ձեռնարկելու հարցում։ Շնորհակալություն։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Այժմ արտահերթ ելույթով ես հանդես կգամ։ Սիրելի հայրենակիցներ, հարգելի գործընկերներ, այսօր քննարկում ենք մարդու իրավունքների պաշտպանի զեկույցը: Զեկույցի քննարկման ընթացքում հնչեցին մտքեր, որոնց ուզում եմ առանձին անդրադառնալ։

Խոսվեց Կիրանցի ճանապարհի փակման ժամանակ հայտնի դեպքի մասին, երբ «Երկրապահ»-ի մեքենայի դիմապակուն հարվածներ են հասցվել և կոտրվել են, Հետաքրքիր է, պարոն Մինասյանը նկարագրում էր, թե ինչ է տեղի ունեցել, ասում էր, որ մեքենան մխրճվում է մարդկանց բազմության մեջ։ Սիրելիներս, երբ մեքենան մխրճվում է մարդկանց մեջ, կադրերում դա երևում է, էլի, պետք չէ գալ այստեղ, ապոկալիպտիկ ինչ-որ բաներ նկարագրել։ Ակնհայտորեն երևում է, որ ինչ-որ երիտասարդներ ոգևորվել են և կոտրում են այդ մեքենայի ապակիները։ Ես ասեմ ձեզ, որ սրա նախադեպերն էլ են եղել, Երևանի կենտրոնում մարդկանց, քաղաքացիների մեքենաների վրա հարձակվում էին, ասենք՝ դիմապակիներ էին կոտրում։ Նենց տպավորություն է, ոնց որ դուք դիմապակիների դեմ պատերազմ հայտարարած լինեք, սիրելիներս, պետք չէ քաղաքացիների մեքենաները կոտրել, պետք չէ կոտրել։ Հետո պետությանը մեղադրում եք, որ էդ մարդկանց, որոնք մեքենայի վրա են հարձակվել, չգիտես ինչու կոտրում են մեքենան, բան են արել, տարել են, գործ են հարուցել, դատավորն էլ կալանք է դրել։ Հարգելի գործընկերներ, կարո՞ղ է՝ դա նրանից է, որ դուք, ես մի անգամ այս ամբիոնից ասել եմ՝ ես կիրանցեցիների հույզերը հասկանում եմ, ես սահմանամերձ մեր բնակավայրերի ժողովրդի հույզերը հասկանում եմ և խնդրել եմ այստեղից, որ մի փոքր վստահություն և համբերություն ունենանք, և մենք էս ճանապարհը միասին անցնենք։ Հարցը դրանում չէ, ես հասկանում եմ՝ հույզերն ինչ են, հարցը նրանում է, որ կարո՞ղ է՝ նրանից է, որ դուք այնքան եք, և որոշ քաղաքական գործիչներ այնքան ստեր են ասում, որ ամեն օր ասում են՝ Հայաստանից տրվեց, գյուղերը տրվեցին, թուրքը եկավ, մեր բարձունքները գրավեց և այլն, այնքան եք խոսում, մարդկանց հույզերի վրա այնքան եք ազդում, որ, օրենքով արգելված, անթույլատրելի նման բաներ են անում։

Հիմա պետության դերի մասին խոսենք, էլի։ Ի՞նչ է պատահել, քաղաքացիների մի հատվածը, հիմա չեմ ուզում ասել, թե որ հատվածը, ովքեր, ոնց, էնտեղ մեր քաղաքացիներ էլ կան, ովքեր, իսկապես, մտահոգված են, շատ չեն, բայց կան, փակել են ճանապարհը, ես չեմ ողջունում ամենևին, միջպետական ճանապարհը փակելը հարց լուծելու ձև չէ և չի կարելի նման բան անել, էն մյուս հատվածն էլ, մեկն էլ ուզեցել է անցնել մեքենայով այդ ճանապարհով, այսինքն՝ նրա իրավունքն այդ մեքենայով ճանապարհն անցնելն է, էն մյուսն էլ իր բողոքի ակցիան է իրականացնում։ Հիմա, էս մյուս մարդիկ, որոնք այդ ճանապարհը փակել են, հարձակվել են այդ մեքենայի վրա, կոտրել են էդ մեքենան։ Հիմա, պետության դերը ո՞րն է, որ դուք գալիս եք աստեղ, մեղադրում եք, թե մեքենան գալիս է, նրանք կոտրում են, և իրավապահները քայլեր են ձեռնարկում։ Բա, ի՞նչ պետք է անեն, պետք է թողնեն, որ երկու քաղաքացիներն իրար հետ սկսեն հաշվեհարդա՞ր տեսնել, պետք է այդ ամեն ինչն օրենքին համապատասխան ձևով կասեցնել, չէ՞, ոնց որ հրաշալի արել են և արել են նաև անցած տարի Երևանի կենտրոնում և ճիշտ են արել։ Չի կարելի, անթույլատրելի է, որ քաղաքացիներն իրենց իրավունքներն իրագործելիս սկսեն մեկը մյուսի մեքենաներն կոտրել։ Եվ այն, որ դա «Երկրապահ»-ի մեքենա է, ուզում ձեզ հիշեցնել, որ «Երկրապահ»-ն ինքը պետական կառույց չէ, և պետական կառույցի պատկանող մեքենա չէ այդ մեքենան։ Մեքենան քաղաքացիների մեքենա է, մի կազմակերպության մեքենա է, որն իր անվանը և առաքելությանը համապատասխան ծառայություն է իրականացնում, այդ թվում նաև՝ պետության պատվերով, այդ թվում նաև՝ պետության համար։

Ես անթույլատրելի եմ համարում նման պահվածքն արդարացնող որևէ խոսույթ, դա անթույլատրելի է, չի կարելի մեքենաներ կոտրել, չի կարելի մարդկանց ահաբեկել, չի կարելի ստեր խոսելով՝ ծայրահեղություններն արդարացնել, չի կարելի, ուղղակի։ Ես ուզում եմ կոչ անել, որ այս գործելաոճից հրաժարվեք, ավարտեք, չի կարելի։

Ես ուզում եմ ևս մեկ բան ասել։ Այս ամբիոնից հնչող յուրաքանչյուր խոսք պետք է լինի ոչ թե ուղղորդող, որ էլի ծայրահեղություններ տեղի ունենան, այլ բալանսավորող, որպեսզի դրանք տեղի չունենան։ Ես կառաջարկեմ, այն խոսույթները, որոնցով առաջնորդվում եք, և այն ստերը, որոնք հյուսում եք, դադարեցնեք, չազդեք մարդկանց հույզերի վրա: Մենք այս բարդ ճանապարհը պետք է միասին անցնենք։

Եվս մեկ անգամ ուզում եմ կոչով դիմել սահմանամերձ գյուղերի մեր հայրենակիցներին և խնդրել, որ մենք փոխվստահությամբ անցնենք այս ճանապարհն իրար հետ։ Մենք որևէ բան ձեր մեջքի հետևում չենք անելու, չենք անում, Հայաստանի Հանրապետության սուվերեն տարածքից որևէ մետր, միլիմետր, սանտիմետր չի զիջվելու, դա հնարավոր էլ չէ մեր օրենսդրությամբ։ Մենք պիտի էս ճանապարհն անցնենք։ Շնորհակալություն եմ հայտնում։

 Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն, հարգելի գործընկերներ, հաջորդ ելույթը չեմ հայտարարի, որովհետև չենք հասցնի, ընդմիջում 30 րոպե։

ՆԱԽԱԳԱՀՈՒՄ Է ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎԻ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ՏԵՂԱԿԱԼ ՀԱԿՈԲ ԱՐՇԱԿՅԱՆԸ

Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, սկսում ենք մեր աշխատանքը: Լուսինե Բադալյանը դահլիճում չէ: Արփինե Դավոյան, համեցեք հաջորդ ելույթի համար:

 Ա.ԴԱՎՈՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Հարգելի գործընկերներ, սիրելի քաղաքացիներ, նախ՝ ուզում եմ շնորհակալություն հայտնել տիկին Մանասյանին իր կատարած աշխատանքի համար և զեկույցի համար: Ուզում եմ շնորհակալություն հայտնել նաև այն աշխատանքի համար, որը նա կատարել է ամենօրյա ռեժիմով, որովհետև, եթե հետևում ենք մարդու իրավունքների պաշտպանի գործունեությանը, ապա այն ուշադրությունը, որը նա սևեռում է նաև տարբեր ոլորտներին, հատկապես երեխաներին, ինձ համար շատ կարևոր է: Տիկին Մանասյան, շնորհակալություն, որովհետև կան բազմաթիվ խնդիրներ, որոնց մասին շատերս տեղյակ չենք, և դուք համարձակորեն բարձրացնում եք այդ հարցերը: Հաշվի առնելով երեխաների լավագույն շահը, դուք բարձրացնում եք այդ հարցերը, և ես ինքս դա շատ եմ կարևորում: Կարևորում եմ նաև ձեր աշխատանքն այլ ասպեկտներում և ուզում եմ ձեզ խնդրել, որ այս մի քանի օրը շատ ու շատ քննարկված Տավուշի դեպքերի վերաբերյալ դուք ձեր տեսակետը հայտնեք, որովհետև հնչում են տարբեր կարծիքներ, հնչում են տարբեր շահարկումներ: Եվ ես ուզում եմ. որ դուք ուսումնասիրեք կամ, եթե ուսումնասիրել եք, խոսեք այդ մասին, թե ինչ էր տեղի ունեցել Տավուշում, և ինչպես էին բերման ենթարկվել տավուշցիները, որովհետև կան բազմաթիվ տարատեսակ կարծիքներ. և շահարկումներն են շատ։ Ես ուզում եմ տավուշցի մեր հայրենակիցներին ասել, որ ես հասկանում եմ իրենց ցավը, ես հասկանում եմ իրենց բարկությունը, ես հասկանում եմ այն խնդիրները, որոնք իրենք ուզում են բարձրացնել, բայց ես չեմ կարողանում հասկանալ այն մարդկանց, որոնք այդտեղ փորձում են իրենց շահերն առաջ տանել: Ես չեմ հասկանում այն մարդկանց, որոնք Երևանից գնում են այնտեղ և ինչ-որ խժդժություններ են առաջացնում: Ես չեմ կարողանում հասկանալ մեր այն գործընկերներին, որոնք ողջունում են նաև դա: Եվ խնդրում եմ ձեզ, տիկին Մանասյան, որ դուք ձեր անաչառ կարծիքը հայտնեք այնտեղ տեղի ունեցած դեպքերի վերաբերյալ: Իսկ ինչ վերաբերում է մեր գործընկերների խոսքերին, որ այստեղ ասացին, տարբեր-տարբեր դատողություններ արեցին Հայաստանի Հանրապետությունը բռնատիրություն լինելու վերաբերյալ, քաղբանտարկյալների վերաբերյալ, կալանավորված անձանց վերաբերյալ, որոնց վրա քրեական գործեր են կարվում, տարբեր պնդումներ եղան, ասացին, որ աբսուրդ է, պարոն Մինասյանը խոսեց՝ ասելով, որ աբսուրդ է, որ այդ կալանավորվածները պատերազմի մասնակիցներ են: Դուք նշեցիք մարդկանց ցանկ, որոնք պատերազմի մասնակիցներ են կամ որոնց հարազատներն են պատերազմի մասնակիցներ: Եթե ես հավատամ ձեզ, պարոն Մինասյան, ձեր անկեղծությանը կհավատամ միայն այն դեպքում, եթե դուք նույն շարքում նշեիք նաև այն լրագրողին, որը մասնակցել էր 44-օրյա պատերազմին, բայց բռնության էր ենթարկվել ձեր իսկ պատգամավորներից մեկի օգնականի ձեռքով: Էդ ժամանակ ձեր անկեղծությանը ես, անկեղծ, կհավատայի: Բայց երբ… (Խոսակցություն դահլիճում:) Կապ չունի, առավել ևս, որ էսօր մամուլի ազատության օրն է, դուք կարող էիք նշել այդ մասին, խոսել այդ մասին և ասել, որ սա անընդունելի է ձեզ համար, որովհետև, եթե խոսենք անաչառության մասին, պիտի, այո, հավասարաչափ ասենք և՛ այն կողմից տեղի ունեցածը, և՛ այն կողմից տեղի ունեցածը: Օրինակ՝ ձեր գործընկեր Լիլիթ Գալստյանը երեկ շատ վատ բան ասաց, որևէ մեկդ չանդրադարձաք: Տիկին Գալստյանը խոսեց Ծիծեռնակաբերդում տեղի ունեցած վերջին դեպքի մասին, շատ վատ դեպքի մասին և ասաց, որ վարչապետի ընտանիքը երեխային որպես վահան է օգտագործել: Դուք դրան ո՞նց եք վերաբերվում, պարոն Մինասյան: Ասենք … (Խոսակցություն դահլիճում:) Հա, տիկին Գալստյանն ասաց: Ես գրել եմ էդ պահը, որ էստեղ խոսեմ: Ասենք, ի՞նչ … (Խոսակցություն դահլիճում:) Չէ, Գալստյանն է ասել, կամ Կյուրեղյանը, մի խոսքով, կապ չունի: Ներողություն: Կապ չունի, թե ով է ասել ձեր խմբակցությունից, ներողություն եմ խնդրում, եթե ինչ-որ մեկի անունը սխալ ասացի, ով որ ասել է: Դուք նորմա՞լ եք համարում, երբ գալիս են էստեղ ու նման տեքստեր են ասում: Դուք խոսում եք իշխանությունների մասին, մոռանում եք էն լուտանքները, էն անեծքները, որ առավոտից իրիկուն հնչում են տարբեր-տարբեր տեղերից հենց իշխանության վերաբերյալ, ասենք՝ էսքան տարի, ու որևէ մեկը չի ասում՝ չէ, չի կարելի: Եթե հանրային համերաշխությունից ենք խոսում, իշխանությանը միշտ մեղավոր հանելը հեշտ է, սակայն խոսել ընդդիմության դիրքերից ավելի հեշտ է, որովհետև պատասխանատվության զգացումի լիակատար բացակայություն կա: Ու գիտե՞ք, թե ինչու եմ ասում. որովհետև, երբ գալիս եք, էստեղից ասում եք, որ սահմանը տալիս են, գյուղացիների տներն ուղիղ նշանակետի տակ են, էդ տները վաղուց են ուղիղ նշանակետի տակ և որևէ մեկը դա չի կարող հերքել: Եվ երբ մենք ասում ենք, որ մենք ուզում ենք խաղաղություն, և էնտեղ սահմանապահը պիտի կանգնի, մենք չենք ենթադրում, որ էդ խաղաղությունը ենթադրում է պատերազմ։ Մենք ասում ենք՝ եթե մենք խաղաղություն ենք ուզում … Ու, հա, 2021 թվականին մենք ասել ենք, որ մենք խաղաղություն ենք ուզում: Ձեր գործընկերն ասաց՝ 2021 թվականին էն, ինչ ասել եք, հիմա էլ ի՞նչ պիտի ասեք էդ գյուղացիներին: Մեր խնդիրը չկրակելու հարցը լուծելն է, իսկ դուք անընդհատ գալիս եք էստեղ և ասում, որ Տավուշի հողերը քիչ-քիչ հանձնում են: Ինչո՞ւ եք տենց բան անում: Եթե չենք արձագանքում, ստացվում է, որ դուք ճշմարտությունն եք ասում, եթե արձագանքում ենք, ստացվում է, որ արդարանում ենք, բայց էդպես չէ: Չի կարելի էսքան շահարկել մարդկանց զգացմունքները: Ասում եք՝ ի՞նչ եք առաջարկել 2021 թվին: Առաջարկել ենք խաղաղություն և հիմա էդ խաղաղության համար պիտի աշխատանք կատարենք: Ցավոք սրտի, դուք չեք ուզում էդ աշխատանքին մասնակցել: Դուք ուզում եք միայն պնդել, որ էդ խաղաղությունը մենք չենք կարող բերել, բայց դուք ի՞նչ եք առաջարկում: Դուք չեք առաջարկում, ալտերնատիվ չկա ձեր առաջարկությունների մեջ: Դուք միայն որոշել եք, որ սահմանազատման և սահմանագծման աշխատանքների միակ մասնագետը դուք եք, որ բոլոր հարցերի պրոֆեսիոնալ պատասխանները միայն դուք գիտեք: Էդպես չի լինում: Կամ, եթե ուզում եք համերաշխություն և խաղաղություն այն, ինչ բոլորն են ուզում, եկեք նստենք, քննարկենք, բայց դուք դա չեք ուզում: Դուք ուզում եք գալ, ամեն անգամ էստեղից շահարկել խաղաղության տանելու ճանապարհը։ Եվ երբ խոսում եք ինքնաբուխ հավաքների մասին, էն մարդը, որը մեքենայի վրա բարձրացավ, թռավ ժողովրդի վրա, դա ինքնաբո՞ւխ էր, դա զգացմունքների ինչ-որ ցուցադրությո՞ւն էր: (Խոսակցություն դահլիճում:) Մեքենայի վրայով ինչ-որ մեկը սենց եկավ, թռավ ժողովրդի վրա: Շատ գեղեցիկ պատկե՞ր էր: (Խոսակցություն դահլիճում:) Կապ չունի, թե ով էր: Ես չեմ ուզում, որ միակողմանի նայենք էս հարցին, բայց ես չեմ ուզում նաև, որ դուք միակողմանի նայեք էս հարցին և առավոտից իրիկուն գաք ասեք՝ հողերը հանձնում են և այլն: Եվ ուզում եմ շատ կարճ անդրադառնալ: Թագուհի Թովմասյանն եկավ, ասաց՝ մարդու իրավունքների պաշտպանը երեկ ասպատակեց այս ամբիոնը: Եվ ես այստեղ հասկացա, թե մենք ինչ ճիշտ որոշում ենք ընդունել, որ Թագուհի Թովմասյանն այլևս որպես մարդու իրավունքների պաշտպանության և հանրային հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ չի կարող գալ և ասպատակել այս ամբիոնը, իր բառերով եմ ուզում ասել, գալ և էստեղից խոսել էդ բառապաշարով, էդ կեցվածքով և խոսել մարդու իրավունքների պաշտպանության մասին: Մարդ, որը մինչև վերջ այդպես էլ չի կարողացել հասկանալ տիկին Մանասյանի ելույթը, հարց ու պատասխանը. մարդ, որն ունի խնդիր հասկանալու հետ: Չգիտեմ, գուցե ես եմ խիստ նայում, բայց ես կարծում եմ, որ մենք շատ ճիշտ որոշում ենք ընդունել:

Ես ուզում եմ, որ դուք, տիկին Մանասյան, իրականում շարունակեք ձեր աշխատանքն այնպես, ինչպես սկսել եք, որովհետև դուք պարտավոր եք լինել անաչառ, դուք պարտավոր եք լինել ոչ քաղաքականացված: Ես հասկանում եմ մեր գործընկերների վրդովմունքը շատ հարցերում, որովհետև իրենք որոշ ժամանակ շատ սովոր են եղել, որ մարդու իրավունքների պաշտպանը պիտի քաղաքական գնահատականներ հնչեցնի շատ հարցերի վերաբերյալ, և մենք դրան ականատես ենք եղել: Դուք կոնկրետ քաղաքական գործունեությամբ զբաղվող մարդու իրավունքների պաշտպան եք ուզում ունենալ, որն ունեցել ենք: Ես մարդու իրավունքների այդպիսի պաշտպան չեմ ուզում ունենալ: Եվ, այո, տիկին Մանասյան, ես կարծում եմ, որ դուք Հայաստանի Հանրապետության մարդու իրավունքների լավագույն պաշտպանն եք և շարունակեք ձեր աշխատանքն առանց որևէ քաղաքական ուղղվածության, առանց ցանկացած կողմից որևէ քաղաքական ճնշումների ուշադրություն դարձնելու, որովհետև ձեր առաքելությունն այլ է, ձեր առաքելությունը որևէ մեկին գեղեցիկ բառեր ասելը չէ, կամ որևէ մեկի կարծիքները հաստատելը չէ: Ձեր առաքելությունն այն է, ինչ դուք այսօր անում եք, և ես վստահ եմ, որ դուք շարունակելու եք այդպես աշխատել։ Շնորհակալություն:

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Հաջորդ ելույթի համար՝ Արթուր Հովհաննիսյան:

 Ա.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Բարև ձեզ, հարգելի գործընկերներ, սիրելի հայրենակիցներ, քննարկում ենք մարդու իրավունքների պաշտպանի տարեկան զեկույցը, և կա լավ հնարավորություն՝ խոսելու մեր քաղաքացիների ազատությունների, ժողովրդավարության մակարդակի, երեխաների պաշտպանության, կանանց իրավունքների և մի շարք այլ բնագավառներում առկա բացթողումների ու ձեռքբերումների մասին, բայց այս հնարավորությունն ընդդիմությունը նորից օգտագործում է մեր քաղաքացիներին խաբելու համար, նրանց ոտնահարված իրավունքները խախտողներին, մեր քաղաքացիներին տարիներ շարունակ կեղեքողներին պաշտպանելու համար։

Բայց նախ կանդրադառնամ Կիրանցի վերաբերյալ մտքերին: Ժողովուրդ ջան, ինչո՞ւ եք ահաբեկում կիրանցիներին, ասում եք՝ սահմանազատումից հետո կիրանցին կհայտնվի ուղիղ նշանառության տակ։ Այսինքն՝ ի՞նչ եք ասում, ասում եք՝ էս 30 տարի է՝ կիրանցին ուղիղ նշանառության տակ չէ՞, հիմա սահմանազատման և սահմանագծման գործընթացից հետո՞ է հայտնվելու ուղիղ նշանառության տակ։ Պարզ է, չէ՞, որ էդպես չէ: Էդքա՞ն է ձեր պատկերացումներն անվտանգության մասին, առհասարակ, չնայած երեկ ես հստակ էստեղ արձանագրեցի, որ ընդդիմությունը և նրանց հետ փոխկապակցված խմբակները կատարում են պատվեր իրենց տերերի համար՝ Կիրանցի գլխին կռիվ բերելու և իրենց տերերի համար նոր տեղակայման վայր գտնելու համար։ Ասում են՝ Կիրանցից հողեր են հանձնում: Սուտ են ասում, ստում են, անամոթաբար ստում են: Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև ստորագրվել է արձանագրություն, ըստ որի՝ Ալմա-Աթայի հռչակագրով Խորհրդային Միության ադմինիստրատիվ սահմանները վերականգնվելու են որպես պետական սահմաններ, հետևաբար՝ Հայաստանի Հանրապետության սուվերեն տարածքից որևէ միլիմետր չի զիջվելու: Եթե մարդիկ ասում են, որ մենք հողեր ենք հանձնում, ես ակնկալում եմ, որ էդ մարդիկ գալու են էստեղ և խոստովանեն, որ Խերեմլին իրենց հայրենիքն է, որ իրենք ծնվել են Խերեմլիում կամ Կիզիլ Հաջիլիում, որ իրենց բարեկամներն ու հարազատները մինչև էսօր ապրում են Կիզիլ Հաջիլիում, Խերեմլիում, թող գան խոստովանեն: Այսինքն՝ ինչքա՞ն կարելի է մարդկանց խաբել: Չի կարելի մարդկանց ահաբեկել, անբարոյականի պես գալ, էստեղ անընդհատ ստեր հորինել: Էլինար Վարդանյանը նենց էր եկել, էստեղ ահաբեկում` կկրակեն ուղիղ նշանառության տակ։ Ախր բոլորս լսում ենք ձեզ և հասկանում ենք, որ դուք, ուղղակի, սուտ եք խոսում, եկել էստեղ հորինված պատմություններ եք, պատմում։ Սահմանազատման գործընթացում էս մարդիկ սրտերի հիմնական աղբյուր են վերցնում կիրանցեցիների, ոսկեպարցիների, բաղանիսցիների, բերքաբերցիների հուզական վիճակը, էլի խաղում են մարդկանց հուզմունքների հետ, ինչպես միշտ են արել։ 44-օրյայից հետո էլ էին հուզմունքների հետ խաղում, հիմա էլ են նույնն անում։ Սահմանազատման առաջին շահառուն կիրանցեցին է, ոսկեպարցին է, բաղանիսցին է, բերքաբերցին է, որը չպետք է ապրի խրամատից իրեն նայող ուղիղ նշանառության տակ, այլ պետք է ապրի պաշտպանված պետական սահմաններով, և որևէ մեկը չի կարողանալու խափանել մարդկանց անվտանգ ապրելու իրավունքը, ինչպես Ղարաբաղում խափանեցիք՝ լուծարելով Լեռնային Ղարաբաղը։ Ժպտում են պարոն Սեյրան Օհանյանն ու Արծվիկ Մինասյանը հիմա, երբ ասում եմ, որ իրենք լուծարեցին Լեռնային Ղարաբաղը: Սուտ ես ասում չէ, պարոն Մինասյան, ինձ հետ դու-ով չխոսեք, ես հորդորում եմ, ես ձեզ էլ եմ հորդորում, պարոն Օհանյան, հանկարծ չհամարձակվեք դու-ով խոսել, հարգանքով վերաբերվեք։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Նախազգուշացում ձեզ, պարոն Մինասյան։

 Ա.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Հանգիստ, հավաքեք ձեզ, եթե վիրավորանքներից եք խոսում, ես ձեզ վիրավորո՞ւմ եմ, ես ձեզ ասում եմ, որ... Դուք լո՞ւրջ եք ասում, դուք լսե՞լ եք, թե ձեր խմբակցության պատգամավորներն ինչեր են խոսում։ Դուք ձեր երեկվա ելույթը լսե՞լ եք, պարոն Մինասյան, որ հիմա համարձակվում եք ինձ ասել, որ ես ձեզ վիրավորում եմ, երբ ասում եմ, որ դուք անբարոյական ստեր եք ասում։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Մի վայրկյան, պարոն Հովհաննիսյան, խնդրում եմ մեկ րոպե դադարեցրեք։ Պարոն Մինասյան, դուք այսօր զրկվում ենք ձայնի իրավունքից այս նիստի ընթացքում։ Շնորհակալություն և խնդրում եմ չշարունակել, այլապես… Խնդրում եմ չշարունակել։ Պարոն Հովհաննիսյան, իմ խնդրանքն ընդամենը հետևյալն է, որպեսզի մենք անձնական որակումներ չտանք և չհավասարվենք, ուղղակի, այն պատգամավորներին, որոնք չեն տիրապետում էդ նորմերին, էթիկայի հասարակ կանոններին։ Այսինքն` իմ խնդրանքն է ուղղակի։ Ես հասկանում եմ, թե դուք ինչ եք ասում, ես հասկանում եմ, որ ձեր խոսքերին ի պատասխան է հնչում, բայց իմ՝ որպես վարողի, անձնական խնդրանքն է, մի արտահայտություն արեցիք, ուղղակի, խնդրում եմ, որ խուսափենք: Այսպիսով, կխնդրեմ, որ ձեր խոսքը շարունակեք և ավարտեք։

 Ա.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Բարի, պարոն Արշակյան։ Շնորհակալ եմ խորհրդի համար և խնդրում եմ այնպես անեք … Պարոն Մինասյանը շարունակում է ինձ խանգարել։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Պրն Մինասյան, թույլ կտա՞ք՝ շարունակենք նիստը, թե՞ ոչ։ Խնդրում եմ նստեք, պարոն Օհանյան և թույլ տվեք շարունակել նիստը։ Շնորհակալություն, համեցեք, պարոն Հովհաննիսյան։

 Ա.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ, պարոն Արշակյան, որ ինձ խորհուրդ եք տալիս, որ ես չիջնեմ այդ պատգամավորների մակարդակին, բայց, ամեն դեպքում, ես ոչ թե անձնական վիրավորում էի տալիս, այլ ստի բովանդակությունն էի նկարագրում, թե այդ սուտը ով է ասել և ով է իր վրա վերցնում էդ գնահատականը, դա հարցի մյուս կողմն է։ Լավ, շարունակեմ ելույթս։ Այո, ձեր ձեռամբ է Արցախը՝ Լեռնային Ղարաբաղը լուծարվել, դուք եք ամեն ինչ արել, երեկ էլ ասացի՝ հեղաշրջում եք արել, լուծարել եք Լեռնային Ղարաբաղը, հիմա եկել, ո՞ւմ եք ինչ ասում։ Դուք եք այնտեղ հեղաշրջում արել, հետո լուծարել է հեղաշրջում արած ձեր մարդն էնտեղ, ուղղաթիռով էլ դեսանտ եք իջեցրել Հայաստան, հիմա էլ փորձում ենք էստեղ ինչ-որ մի բան արել, սո՞ւտ եմ ասում, սխա՞լ եմ ասում։ Տենց եք արել, հնարավոր չի հերքել իմ ասածները։ Հիմա եկել եք, լավ, շարունակեմ, հիմա եկել եք մեր երկրում... Հարգելի գործընկերներ, մի հատ զսպեք ձեզ։ Հարգելի գործընկերներ, դուք լսե՞լ եք ձեր ելույթները մեր ֆրակցիայի պատգամավորների կամ իշխանության հասցեին, եթե մենք ձեզ արձագանքենք նույն ձևով, ինչպես դուք՝ մեզ, լավ չի լինելու։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Պրն Աղազարյան, կարո՞ղ եք լռել։

 Ա.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Ես հաթաթա չեմ տալիս, հարգելի գործընկերներ, ես ասում եմ, որ գնացեք լսեք, թե դու ինչեր եք խոսում ձեր ելույթներում և եթե այսպես վիարվորվում եք իմ կողմից ճշմարտության մասին խոսելուց, ապա գնացեք ևս մեկ անգամ լսեք և վերանայեք ձեր խոսույթը, առհասարակ, և՛ այս դահլիճում, և՛ այս դահլիճից դուրս, վերանայեք ձեր խոսույթը, եթե չեք ուզում լսել նույն խոսույթը ձեր հասցեին։ Եկել եք այստեղ, քննադատում եք ժողովրդավարությունը մեր երկրում, բայց ես շարունակեմ մարդու իրավունքների պաշտպանության վերաբերյալ իմ ելույթը, էլի։ Ուրեմն, հիշում եմ, որ հյուրընկալել էի Չեխիայից մի պատվիրակություն այդ օրերին, այն օրերին, երբ Բաղրամյանում ամեն երեկո խորովածով, քյաբաբով Վազգեն Մանուկյանի ողորմաթասն էին խմում, վրաններ էին տեղադրված և այլն, զարմացել էին մեր չեխ գործընկերները, ասում էին` ոնց է հնարավոր, որ, օրինակ՝ այդ հավաքների ժամանակ վրաններում գերդոզավորումից մարդ մահանա, սեռական բնույթի հայհոյանքներ հնչեն, կախաղանների տեսարաններ բեմադրվեն փողոցներում, լրագրողներ բռնությունների ենթարկվեն, և այս հավաքը չցրվի ու զարմացել էին մեր ժողովրդավարության մակարդակից։ Հիմա այս մարդիկ՝ էդ հավաքի մասնակիցները, ի դեպ, եկել են, բողոքում են ժողովրդավարությունից։ Ես էլ էի կարծում, որ էդ ժամանակ պետք է ավելի կոշտ լինեին մեր իրավապահների, գործողությունները, բայց, ինչևէ, ազատ խոսքն են քննադատում, ասում են՝ խոսքի ազատություն չկա Հայաստանում։ Ասենք, բոլորը գիտեն, չէ՞, որ լրատվամիջոցների 80-90 տոկոսը նախկին իշխանության, այսօրվա ընդդիմությանն է պատկանում ու այդ լրատվամիջոցներից առավոտից երեկո ատելության խոսք ու կեղծիք է տարածվում։ Հիմա եկել Էստեղ, անամոթաբար էլի խոսում են խոսքի ազատությունից։ Գնացեք, զեկույցները կարդացեք, որտեղ, Հայաստանը 6 կետով, ինչպես պարոն Ռուբինյանը նշեց, լավարկել է իր դիրքերը, զեկույցներ եք կարդում։ Պետդեպարտամենտի զեկույցից ինչ-որ մեջբերումներ եք անում, բայց ինչը պետք է մեջբերեք, չեք մեջբերում։ Չեք մեջբերում, որ արձանագրված է, որ Հայաստանում չկան քաղաքական բանտարկյալներ, թե՞ չեն թողնում, որ ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի զեկույցները մինչև վերջ կարդաք, թե՞ չեք ուզում անգլերեն կարդալ, եթե պետք է, կթարգմանենք ռուսերեն, կտանք, ռուսերեն կկարդաք, ինչ պետք է, դա՞ եք կարդում։ Եթե զեկույցները տենց կարևորող մարդիկ եք, Պետդեպարտամենտի զեկույցները կարևորում եք, ձեր ֆրակցիայի պատգամավորը պիտի պատվիրակության կազմում ԱՄՆ գնար, վերջին 2 օրը, ոնց որ, հիվանդացավ։ Առողջություն ձեր գործընկերոջը` Աշոտ Սիմոնյանին։ Տարոն Մարգարյանն էլ ԱՄՆ թռչելուց 5 րոպե առաջ անձնագիրն է կորցրել։ Չե՞ն թողնում, որ գնաք ԱՄՆ։ Եկել եք ժողովրդավարությունից, խոսքի ազատությունից, էլ չգիտեմ ինչից, մարդու իրավունքներից եք խոսում։ 2018 թ. առաջ ես չեմ հիշում, որ ընդդիմության հավաքներին ես որպես լրագրող, որը միշտ լուսաբանել է ընդդիմադիրների հավաքները, ես ինձ վախեցած և վտանգված զգամ, անգամ երբ ընդդիմադիրների նկատմամբ ոստիկանական շատ կոշտ ռեպրեսիաներ էին լինում։ Ես ազատ էի ինձ զգում, որովհետև ընդդիմադիր հավաքների ժամանակ լրագրողներին չէին ծեծում, չէին հայհոյում, մարդկանց պատուհանների տակ սեռական բնույթի հայհոյանքներ չէին հնչեցնում։ Ձեր հավաքների ժամանակ էդ ամենը տեղի է ունեցել, ժողովուրդ, մեր մարդկանց աչքի առաջ, հիմա եկել, ում եք ինչ ասում, ուզում եմ հասկանալ՝ ում եք ինչ ասում։ Թագուհի Թովմասյանը եկել է, ասում է՝ մեր պատգամավոր Հակոբ Ասլանյանի վրա խուլիգանաբար հարձակված Սամվել Վարդանյանին ստորացրել եք, թքել եք նրա վրա։ Ներողություն, հարգելի հայրենակիցներ, նախ՝ ես չգիտեմ, թե այս ինֆորմացիան ճշտված է, թե չէ, հաստատված է, չէ, չհաստատված ինֆորմացիա է Թագուհի Թովմասյանն ասում, թե ստորացնում են Սամվել Վարդանյանին։ Պատմում է, որ Հակոբ Ասլանյանի վրա խուլիգանաբար հարձակված Սամվել Վարդանյանի վրա թքել են և սեռական բնույթի ստորացումների են ենթարկել։ Բայց այս ինֆորմացիան հաստատված չի, ինչո՞ւ է Թագուհի Թովմասյանը գալիս, նման բաներ ասում։ Դրա համար էլ Մարդու իրավունքների պաշտպանության և հանրային հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահը չէ, որովհետև չի հարգում մարդկանց իրավունքները և չգիտի, առհասարակ, թե ինչ է մարդու իրավունքը։ Այստեղ ընդդիմությունը խոսեց նաև աշխատանքի իրավունքի մասին, ես խորհուրդ կտամ մարդկանց աշխատանքի իրավունքի մասին այդ ելույթները ձեր խմբակցության նիստում ունենալ, հիշելով, թե 2021 թ. խորհրդարանական ընտրություններից առաջ ինչպես էիք ձեր բիզնեսի աշխատողներին ահաբեկում և սպառնում աշխատանքից ազատել, Չարչյանի վճիռը՝ վկա։ Տիկին պաշտպան, վերադառնալով սահմանազատման և Կիրանցում տեղի ունեցող թեմային, պետք է նաև ձեր ուշադրությունը հրավիրեմ այն հանգամանքի վրա, որ շատ կարևոր է, թե որտեղ են հավաքները տեղի ունենում դրանց ազատությունների մասին անդրադառնալիս։ Ես կարծում եմ, որ ականապատված դաշտերից մի քանի մետր հեռավորության վրա հավաքների ազատությունը լրիվ այլ բան է, Հանրապետության հրապարակում, Ազատության հրապարակում հավաքների ազատությունը բոլորովին այլ բան է։ Հիմա, երբ Կիրանցում ոստիկանությունը գործողությունների է գնում, գործողությունների է գնում նրա համար, որ ականազերծման գործընթացում որևէ դեպք տեղի չունենա, օրինակ՝ դժբախտ, որ քաղաքացիները չխոչընդոտեն սահմանազատման գործընթացին, ինչը կարող է բերել էսկալացիոն ռիսկերի։ Ավարտում եմ, Արշակյան։ Ինձ շատ խանգարեցին, ներողություն եմ խնդրում, հիմա կավարտեմ։ Եվ էստեղ ես խնդրում եմ նաև ձեր ուշադրությունը, երբ գնահատականներ կհնչեն Ոստիկանության գործողությունների վերաբերյալ, որովհետև մեր ընդդիմությունը շարունակում է քարկոծել Ոստիկանությանը, իրավապահ համակարգի, իրավապահ մարմինների մեր ներկայացուցիչներին, որոնք տեղում քաղաքացիների անվտանգությունն են ապահովում, անիծում են տեղում։ Հոգևորականները հայհոյում են, Երևանից տարբեր տեղերից այնտեղ գործուղված ինչ-որ մարդիկ, որ Կիրանցի հետ կապ չունեն։ Ես խնդրում եմ սրա վրա ևս ուշադրություն դարձրեք։ Մարդու իրավունքների պաշտպանի աշխատակազմին մաղթում եմ հաջողություններ այս տարվա աշխատանքում, մենք իրար հետ շատ լավ ենք համագործակցում, խնդիրներին շատ արագ եք արձագանքում։ Շնորհակալ եմ ձեզ դրա համար։ Շնորհակալ եմ, հարգելի գործընկերներ, սիրելի հայրենակիցներ, ավել-պակասի համար կներեք։

Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Խնդրում եմ տեղից չխոսել։ Պարոն Սահակյան, ոնց որ, շատ եք խոսում տեղից։ Խնդրում եմ այլևս չխոսեք տեղից։ Սիրելի գործընկերներ, խնդրում եմ ավարտեք էս խոսակցությունը։ Պարոն Խաչատրյան, կավարտե՞ք։ Հարգելի գործընկերներ, քանի որ պարոն Մինասյանն իրավունքից խոսեց, ես ուզում եմ ասել, թե ինքն ինչ օրենքի հիման վրա է զրկվել այսօրվա այս նիստում խոսափողից խոսելու իրավունքից։ Այսպիսով, «Ազգային ժողովի կանոնակարգ» ՀՀ սահմանադրական օրենքի 13-րդ գլխի 52-րդ հոդվածի 3-րդ կետի 1-ին մասի համաձայն՝ նախազգուշացում է հայտարարվել՝ անուն-ազգանունը հրապարակելով, այնուհետև 3-րդ մասի համաձայն՝ 1 նիստում խոսափողով հանդես գալու իրավունքից զրկվել է այն պատճառով, որ խանգարել է կենտրոնական ամբիոնից ելույթ ունեցող պատգամավորին, և դա տևական բնույթ է կրել։ Այսպիսով, հարգելի գործընկերներ, նրանք խմբակցության անունից ելույթ ունենալու իրավունքը փոխանցել են պարոն Սեյրան Օհանյանին։ Այսպիսով, ձայնը տրվում է նրան։ Համեցեք, շնորհակալություն։

Պարոն Մինասյան, նորից եմ կրկնում, 1 նիստում խոսափողից հանդես գալու իրավունքից դուք զրկվել եք, և դա նշանակում է նաև, որ հիմա էլ տեղից չպիտի խոսեք և թողեք, որ ձեր գործընկեր խմբակցության ղեկավար Սեյրան Օհանյանը ելույթ ունենա։ Շնորհակալություն, պարոն Մինասյան, կարող եք զբաղեցնել ձեր տեղը։ Համեցեք, պարոն Օհանյան, ելույթի համար։ Պարոն Մինասյան, խնդրում եմ պահեք էթիկայի կանոնները։ Լքում եք՝ լքեք, բայց առանց խոսելու լքեք։ Ուրեմն, խնդրում եմ լքել դահլիճն առանց խոսելու։ Պարոն Մինասյան, ձեր խմբակցության ղեկավարն է կենտրոնական ամբիոնի մոտ, գոնե իր նկատմամբ հարգանք ունեցեք, եթե խորհրդարանի նկատմամբ չունեք։ Ցտեսություն ձեզ։ Փակեք դուռը, խնդրեմ։ Համեցեք, պարոն Օհանյան։

 Ս.ՕՀԱՆՅԱՆ

-Հարգելի հայրենակիցներ, մենք քննարկում ենք մարդու իրավունքների պաշտպանի տարվա զեկույցը և ի տարբերություն նրա, որ զեկույցում նախկինում մեր կողմից էլ խոսվեց որոշ իրատեսական նկատառումների և նաև իրական գնահատականին վերաբերվող, անազատության մեջ գտնվող մարդկանց մասին, այսօր այս ամբիոնից ես ուզում եմ հայտարարել, որ խախտվում է նաև խոսքի իրավունքը, պատգամավորի խոսքի իրավունքը, մի այնպիսի պատգամավորի, որն իր անաչառությամբ, իր հրապարակային տեսակետն արտահայտելով, իր անկախ տեսակետն արտահայտելով առանձնացել է ոչ միայն մեր «Հայաստան» խմբակցության, այլև առանձնացել է ընդհանուր խորհրդարանական աշխատանքի, նաև գործադիրում աշխատանքի արդյունքում։ Իրականում այս ամենը տեղի է ունենում այն պատճառով, որ «ՔՊ»-ական որոշ պատգամավորների խոսույթում մենք լսում ենք արտահայտություններ, որոնք չեն համապատասխանում իրողությանը: Խոսում են նրա մասին, որ սուտ են այն իրողությունները, որոնք այսօր կատարվում են, որոնց մասին մենք խոսում ենք սահմանի սահմանազատման և սահմանագծման խնդիրներն իրականացնելու ժամանակահատվածում։ Իրականում ես ուզում եմ ևս մեկ անգամ ասել, որ եթե 2021 թ. նոյեմբերին մենք կազմակերպեինք թե՛ արտահերթ լսումներ, թե՛ արտահերթ նիստ սահմանագծման և սահմանազատման օրինական ընթացք տալու վերաբերյալ, եթե այն ժամանակահատվածում Ադրբեջանի կողմից միակողմանի օկուպացիոն գործողությունների արդյունքում սահմանագծում չիրականացվեր, ապա այսօր մենք չէինք կանգնի այս ամենի առջև, երբ նույն Ադրբեջանն առանց սահմանազատման սահմանագծում է իրականացնում արդեն մեր իսկ ուժերով Հայաստանի Հանրապետության ղեկավարի, կառավարության ղեկավարի համաձայնությամբ, որովհետև խախտվում են և՛ սահմանազատման, և՛ սահմանագծման ընթացակարգերը, հերթականությունը, խախտվում են նաև այն սկզբունքները, որոնք արտահայտված են միջազգային նորմերի համաձայն ԵԱՀԿ համապատասխան փաստաթղթում, սկզբունքներ, որոնք անհրաժեշտություն են և եթե այսօր այն հերթականությամբ, այն իրականությամբ դուք իրականացնեք սահմանազատում և սահմանագծում, ապա հետագայում կարող եմ ասել, որ դուք ձեր արմունկներն եք կրծելու, որովհետև Սովետական Միության ժամանակ այն սահմանները, որոնք ձևավորվել են, իրատեսական սահմաններ չեն և չեն համապատասխանում աշխարհագրական բնական արգելքներին։ Եվ եթե աշխարհագրական բնական արգելքների վրա հենվելով չիրականացնեք այդ սահմանագծումը, ապա հետագայում դա հիմք է հանդիսանալու նաև հակառակորդի կողմից լարումների, ագրեսիաների այն պայմաններում, որ դուք՝ «ՔՊ»-ական մեծամասնությունը չեք նախապատրաստել մեր զինված ուժերը, մեր սահմանապահներին՝ դիմագրավելու հակառակորդի ագրեսիային։ Հիմա ես կխնդրեի, որպեսզի մարդու իրավունքների պաշտպանը, այնուամենայնիվ, գնահատական տար այն իրողությանը, թե օրինակա՞ն է, թե՞ օրինական չէ, ինչո՞ւ են խախտվում այն սկզբունքները, որոնք գրված են ԵԱՀԿ համապատասխան փաստաթղթերում։ Մենք ձեզ չենք ասում՝ ո՞ր թվի ի՞նչ քարտեզներ, պայմանավորվածություններ։ Մենք ասում ենք, որ իրականում սահմանագծումը և սահմանազատումը չեն իրականացվում համապատասխան նորմերի համաձայն, որովհետև նույնիսկ, երբ ասվում է՝ մայիսի 15-ին ավարտել, ո՞վ կարող է այսօր ասել, որ 2 անձի կամ 2 գերատեսչությունների, 2 կազմակերպությունների, առավել ևս 2 թշնամի պետությունների միջև սահմանազատման վերաբերյալ պայմանավորվածություններ ձեռք կբերվեն այսքան կարճ ժամանակահատվածում, մինչև մայիսի 15-ը։ Դա նշանակում է, որ հակառակ կողմից, հակառակորդի կողմից, Ադրբեջանի կողմից նախնական ժամկետ է նշվել, և այդ ժամկետները Հայաստանի Հանրապետությունը պետք է իրականացնի։ Ոչ ոք չի կարող ասել, որ այդպիսի շատ կարևոր գործընթացները, որոնք երկարատև ժամանակահատվածում են իրականացվում, տարիների ընթացքում են իրականացվում, այսքան կարճ ժամանակում՝ 15 օրվա ընթացքում կավարտվի։ Հիմա եկել էստեղ խոսում եք, ասում եք՝ սուտ են ասում, սուտ չեն ասում, սուտը դուք եք ներկայացնում հանրությանը։ Դուք եք ներկայացնում հանրությանը, որ սահմանազատումը և սահմանագծումն իրականության մեջ խախտումներով է իրականացվել։ Խոսում ենք ուղիղ նշանառության մասին։ Այո, այսօր էլ ուղիղ նշանառության տակ են գտնվում սահմանապահ այդ գյուղերը, բայց բավականին բավականաչափ հեռու հեռավորության վրա, մինչև մեկ կիլոմետր, իսկ այս սահմաններով, երբ որ հակառակորդը գա, կանգնի այն կետում, որում դուք եք թույլ տալիս, որ իրենք գան կանգնեն, մի քանի մետր է լինելու, կամ էլ բնակիչների տները հայտնվելու են հակառակորդի սահմաններում կամ նրանց տարածքներում։ Խոսում ենք սահմանապահների մասին։ Ձեր երկրի ղեկավարը սահմանապահների փոխարեն ասում է՝ ծառ տնկեք, բայց, ձեր երկրի, լավ մեր երկրի, բայց ձեր ... Մի ընդհատեք։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Հիմա խնդրում եմ հանգստացեք ու ձեր ձայնը մի բարձրացրեք։ Պարոն Խաչատրյան, ձեր ձայնը չեք բարձրացնում։ Պարոն Խաչատրյան, դուք նախազգուշացվում եք և խնդրում եմ չշարունակել այս խոսակցությունը։ Պարոն Խաչատրյան, իմ խնդրանքը հասկանալի՞ էր, ասում եմ՝ մի շարունակեք և մի գոռացեք։

 Ս.ՕՀԱՆՅԱՆ

-Ես առաջարկում եմ իմ ժամկետը վերականգնել։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Գործընկերներին պիտի խնդրեմ, որ լռություն պահպանեն դահլիճում։ Համեցեք։

 Ս.ՕՀԱՆՅԱՆ

-Ես կառաջարկեի, պարոն Արշակյան, որ դուք նկատողություն անեիք նաև նրանց, ովքեր խանգարում են մեր ելույթները։ Այս տարիների ընթացքում մենք ունենք Ազգային ժողով, որի ղեկավարությունը որևիցե մի միջոց չի ձեռնարկել, որպեսզի ապահովի բնականոն ընթացք այս դեպքերի ընթացքում: Եղել են նաև ընդհարումներ, եղել են միջադեպեր և այդ միջադեպերի ընթացքում, եթե ես՝ որպես ֆրակցիայի ղեկավար, կարողացել եմ գտնել եզրեր հանդարտեցնել, ձեր Ազգային ժողովի նախագահի` Ալեն Սիմոնյանի, իմ աշխատասենյակում հայտնվելուց հետո ավելի են լարվել հարաբերությունները, և ավելի այլ ընթացք են ստացել տարբեր միջադեպեր։ Այս 3,5 տարվա ընթացքում մենք ունենք Ազգային ժողովի նախագահ, որը որևիցե անգամ որևիցե խորհրդակցություն չի անցկացրել ֆրակցիաների միջև, ֆրակցիաների ղեկավարների միջև, որպեսզի, ասենք, եթե կան խնդիրներ, եթե կան լարումներ, այդ լարումների շուրջը քննարկումներ իրականացնի և համապատասխան նորմալ պայմաններ ստեղծի։ Իսկ միակողմանի մոտեցումները, պարոն Արշակյան, նաև ձեր գործողությունների մեջ են երևում։ Ազգային ժողովի նախագահը, ինչպես մարդու իրավունքների պաշտպանը, ինչպես դատական համակարգը, ինչպես մնացածը, որոնք անկախ մարմիններ են, պետք է ապահովեն անաչառ և անկախ մոտեցում և միանման մոտեցում բոլորի նկատմամբ, բոլոր խմբակցությունների նկատմամբ։ Ես նորից եմ ասում՝ չի կարող երկրի ղեկավարն ասել՝ ծառ տնկեք, որ ադրբեջանցիներին չտեսնեք։ Եթե դուք տիրապետում եք իրավիճակին, ապա կարող եք ասել, որ բավականին մեծ տարբերություն կա Հայաստանի Հանրապետության սահմանապահների և Ադրբեջանի սահմանապահների միջև, այն ոստիկանական խմբերին, որոնք դուք հագեցրել եք համապատասխան հանդերձանքով, էսօր սահմաններում շարքերով կանգնած՝ սահմանային բնակիչների իրավունքներն են ոտնահարում, այ նրանց տարեք՝ սահմաններում կանգնելու և ինչ է նշանակում, երբ խոսում եք Ոստիկանության մասին, Ոստիկանության բարեվարքության որևիցե նորմ չկա։ Դուք ինքներդ բացեք, մի հատ նայեք, տեսեք, էլի, էս օրերին ոստիկանական շարքերում ինչ-որ գնդապետ է հայտնվել հիպիի մազերով, առանց գլխարկի, համառ հայացքով, ոչինչ չասող հայացքով ու գտնվում է ոստիկանության շարքերում, որովհետև դա նորմ է դարձել Ոստիկանության ղեկավարության համար, որ իրենց ենթակաները կարող են շարք կանգնել, կարող են հանդերձանք կրել, համազգեստ կրել, իսկ իրենք չեն կարող կրել հանդերձանք, գլխարկ և այլն։

    Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Խնդրում եմ մեկ րոպեում ամփոփեք, պարոն Օհանյան։ Մեկ րոպեի ընթացքում ամփոփեք, ավարտվել է ձեր ժամանակը, բայց մեկ րոպե եմ տալիս, որ ամփոփեք։

 Ս.ՕՀԱՆՅԱՆ

-Տարածքների համաչափ զարգացում ենք ասում, տարածքների համաչափ զարգացման մեջ մտնում են մեր սահմանապահ գյուղերը, բայց դուք գնում եք, սահմանապահ գյուղերում անհամաչափ գործողություններ եք իրականացնում մարդկանց նկատմամբ, որոնք իրենց իրավունքն են պաշտպանում։ Հիմա խոսում ենք անազատության մասում գտնվող բավականին մեծ քանակության մարդկանց մասին, կալանավորվածների 50 տոկոսի նկատմամբ որևիցե դատական որոշում ընդունված չէ։ Դա բռնապետական, միապետական պետության գործողությունների արդյունք է, որովհետև նորմալ պետության մեջ, որտեղ ժողովրդավարություն կա, իրավունքի գերակայություն կա, արդյունավետ կառավարում կա, ուշադրություն են դարձնում մարդկանց գիտակցությանը, ուշադրություն են դարձնում իրավագիտակցությանը, երկրի պաշտպանությանը, քան թե ոստիկանական շարքերն այդքան ավելացնելուն։ Դա մանրոգի մարդու գործողություններ են, երբ միանգամից կալանքը որպես խափանման միջոց եք ընտրում և մարդկանց ձերբակալում եք, ընդ որում՝ նույնպես անհամաչափ, միակողմանի յուրայիններին ազատություն տալով։ Ես չեմ ուզում անդրադառնալ բոլոր այդ խնդիրներին։ Այ, նրանք, ովքեր հակառակ են, ովքեր ընդդիմանում են, ովքեր խոսք են ասում, նրանց նկատմամբ համապատասխան վերաբերմունքով։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Շնորհակալություն։

   Ս.ՕՀԱՆՅԱՆ

-Խաղաղության մասին եք խոսում, դուք. նորից եմ կրկնում, կներեք, ինձ ընդհատել եք, ավարտում եմ։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Ավելացրել եմ 2 րոպե։ Պարոն Օհանյան, մի րոպե անցաք, մի րոպե էլ ավելացրել եմ։

 Ս.ՕՀԱՆՅԱՆ

-Ավարտում եմ։ Խոսում եք խաղաղության մասին, ես կարող եմ դա առանձին բացատրել, բայց արժանապատիվ խաղաղության մասին դուք չեք մտածում։ Արժանապատիվ խաղաղությունը դա ազգային և միջազգային երաշխիքների ձևավորումն է։ Դուք ընտրել եք անդարդ երկրի ներսում խաղաղ ապրելու էսպես սկզբունքը, հակառակ դեպքում Կիրանցում այսպիսի միջոցառումներ են ընթանում, ձեզանից ինչ-որ մեկը հանձնաժողով կգնար կիմանար, թե ժողովրդի մոտ ինչ է կատարվում։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Շատ լավ։ Պարոն Օհանյան, քանի որ իմ անունը տվեցիք, փորձեցինք նկատողություն անել և հարցականի տակ դնել հավասար վերաբերմունքը, պարոն Օհանյան, ձեզ հետ եմ խոսում։ Ուզում եմ ձեզ հիշեցնել, որ Ազգային ժողովում ձեր ասած միջադեպը ծագել է նրանից, որ դուք անօդաչու թռչող շիշ եք ուղարկել ամբիոնից խոսող պատգամավորի ուղղությամբ, և դրանից հետո է լարվել իրավիճակը։

Երկրորդ, ուզում եմ ձեզ հիշեցնել, որ ձեր խմբակցությունում հայհոյախոս պատգամավորներ կան, որոնք վախենում են հիմա գալ դահլիճ, որովհետև կարող է իրենցից պատասխան պահանջվել իրենց ասածների համար։ Այդ միջադեպից հետո մարդիկ վախից, երևի, չեն գալիս այստեղ, որովհետև կարող է հարցնենք՝ էդ ի՞նչ էիք ասում։

Եվ երրորդը. ուզում եմ նաև ձեզ ասել, որ ձեր խմբակցությունում նաև աշխատանքային խորհրդակցության ժամանակ մշտական հանձնաժողովի ղեկավարի վրա հարձակված պատգամավոր ունեք, ով մեկ-մեկ համբերություն չի ունենում, տեղից ինչ-որ խոսում է, հիմա այստեղ կանգնած է։ Ուզում եմ ձեզ ասել, որ երբ որ դուք ինձ նկատողություն եք անում, պտտվում եք հետ և նկատողություններն ուղղում եք էնտեղ, որտեղից գալիս է դիտողություններ անելու իմ իրավունքը։ Պարոն Օհանյան, ես ուզում եմ, ամենայն հարգանքով, պիտի ապահովեմ այս նիստի բարեհաջող ընթացքը և դրան են միտված իմ բոլոր օրենքով նախատեսված իրավունքների իրացումը, և խնդրում եմ ինձ մի սովորեցրեք, թե ինչպես նիստը վարել։ Ես և՛ այս կողմում մեր խմբակցության կողմում և՛ ձեր խմբակցության կողմում, երբ նպատակահարմար է, որպեսզի նիստը նորմալ ընթացք ստանա, իմ նկատողություններն անում եմ, երբ անհրաժեշտ են զգուշացումները և այլն, և այդպես շարունակ և բոլորն էլ դա կարող են փաստել՝ և՛ ուղիղ եթերից մեզ հետևող քաղաքացիները, և՛ դուք, և՛ մեր գործընկերները։ Այո, ովքեր հանիրավի ինձանից մեկ-մեկ նեղվում են, խնդրում եմ, ես էլ եմ ուզում, որ մենք, իսկապես, ունենանք նորմալ, քաղաքակիրթ քննարկում։

«Քաղաքացիական պայմանագիր» խմբակցության անունից ձայն է խնդրել Ազգային ժողովի պատգամավոր, պետական-իրավական հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ Վլադիմիր Վարդանյանը։ Խնդրեմ, պարոն Վարդանյան:

 Վ.ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պարոն Արշակյան, հարգելի գործընկերներ, նախ՝ պետք է կոչ է անեմ բոլորին մարդու իրավունքների պաշտպանի զեկույցի քննարկման ժամանակ առնվազն դրսևորել հանդուրժողականություն և գնահատականներ տալ ոչ թե մարդկանց, այլ երևույթներին։ Ես ստիպված ելույթս պիտի սկսեմ պարոն Օհանյանի կողմից հնչեցված որոշ մտքերով։ Պարոն Օհանյան, մի շատ վտանգավոր միտք ասացիք, ես հասկանում եմ գաղափարը, թե ինչի համար եք սա ասել, բայց կխնդրեմ ձեր հետագա ելույթների ժամանակ սա շտկեք։ Ասում եք՝ սովետական սահմաններն իրատեսական սահմաններ չեն։ Հասկանում եմ, դուք տոպոգրաֆիայի տեսանկյունից եք սա ասում, բայց տպավորություն է ստեղծվում, որ դուք ժխտում եք սովետական սահմանները։ Այսինքն` այն սահմանները, որոնք Ալմա-Աթայի հռչակագրով են սահմանված։ Եվ սա շատ վտանգավոր մեսիջ է, որովհետև վերջին շրջանում Ալմա-Աթայի հռչակագրով սահմանված, որոշված սահմանների հետ կապված՝ գիտեք, թե ինչ վերաբերմունք են դրսևորում այս կամ այն երկրներում։

Մյուս հարցը, որը բավականին երկար քննարկում է, կուզենամ, որ սա էլ շատ հստակ քննարկենք։ Միջազգային իրավունքում սահմանների դեմարկացիայի և դելիմիտացիայի հստակ կանոնակարգված կանոններ գոյություն չունեն։ ԵԱՀԿ-ն ունի ռեկոմենդացիոն բնույթի փաստաթուղթ, բայց ես կուզենայի անդրադառնալ ՄԱԿ-ի կանոնադրության այն դրույթին, որը վերաբերում է միջազգային վեճերի կանոնակարգմանը։ Միջազգային վեճերի կանոնակարգման տարատեսակ մեխանիզմներ կան, իսկ սահմանային վեճերը ևս դիտարկվում են միջազգային վեճերի տարատեսակ և բանակցություններից, բարի ծառայությունից, միջնորդությունից հետո վերջում մի կետով գրվում է հետևյալը. ցանկացած խաղաղ միջոց, որն ընդունելի է կողմերի համար։ Այս տեսանկյունից մենք հնարավորություն ունենք՝ ընտրել ցանկացած միջոց, որը չի հակասում ՄԱԿ-ի կանոնադրությանը։ Ւ վերջո, ասել եմ, ևս մեկ անգամ պետք է ասեմ` դժվար թե մենք միջազգային իրավունքի խախտմամբ այս գործընթացն անեինք, և ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարը ողջուներ այս գործընթացը։ Բայց եկեք վերադառնանք մարդու իրավունքների պաշտպանին և զեկույցին։ Այսօր կարմիր թելով զեկույցի հետ զուգահեռ քննարկվում է Պետական դեպարտամենտի զեկույցը, և շատերի մոտ տպավորություն է ստեղծվում, տիկին Մանասյան, որ ոչ թե ձեր զեկույցն են քննարկում, այլ Պետական դեպարտամենտի զեկույցին ենք անդրադառնում։ Ես հա՛մ ուրախ եմ, հա՛մ զարմացած, որ մեր գործընկերները, հատկապես ընդդիմադիր գործընկերներն այդքան կարևորում են մարդու իրավունքների վերաբերյալ տարբեր զեկույցներ՝ կազմված տարբեր միջազգային կազմակերպությունների և պետությունների կողմից։ Զարմանալի է, իհարկե, պարոն Խաչատրյան, չեմ թաքցնի, զարմանում եմ, որ դուք հղում եք կատարում ամերիկյան զեկույցների վրա։ Խիզախություն կա դրա մեջ, ընդունում եմ, բայց դրա հետ զուգահեռ՝ մի բան պետք է ասեմ՝ անդրադառնալով և՛ Պետական դեպարտամենտի զեկույցին, և՛ «Human Rights Watch»-ի զեկույցին, և՛ «Freedom House»-ի զեկույցին. բոլոր զեկույցներին իրավապաշտպան կազմակերպությունների, որոնք շատ եմ գնահատում, և եթե այդտեղ ինչ-որ դրույթ կա, որը խոսում է Հայաստանում ժողովրդավարական կառավարման որոշ խնդիրների մասին, դրանք պետք է մանրամասն վերլուծության առարկա դառնան ոչ միայն Ազգային ժողովում, այլև, տիկին Մանասյան, ձեր ղեկավարած հաստատության կողմից և, ընդհանրապես, մենք շատ ուշադիր պետք է լինենք։ Մի կարևոր բան պետք է ասեմ, իմ կարծիքով, կարևոր, կարող է՝ սխալվում եմ, ժողովուրդ ջան, մեր խնդիրն այս կամ այն զեկույցի մեջ լավ կամ վատ երևալը չէ, որ գրեցին զեկույցի մեջ մի լավ բան կամ մի վատ բան։ Կարևոր է, որ ուշադիր են, շնորհակալ ենք, բայց ժողովրդավարությունը մեր ընտրությունն է, մենք պետք է մտածենք իրական ժողովրդավարության մասին Հայաստանում։ Մենք պետք է արձանագրենք այն խնդիրները, մենք պետք է կարողանանք դրանք լուծել, իսկ ժողովրդավարությունը, կներեք, ժողովրդավարությունը սոսկ որպես ժողովրդավարություն չի կարող գոյություն ունենալ։ Ժղովրդավարությունը դառնում է ժողովրդավարություն, եթե այն համակցված է մարդու իրավունքների հարգանքով և իրավունքի գերակայությամբ։ Եվ այսօր այս դահլիճում տեղի ունեցածը մի կողմից ժողովրդավարություն է, մյուս կողմից՝ պարզապես թյուր պատկերացում նրա մասին, թե ինչ են մարդու իրավունքները, ինչ է իրավունքի գերակայությունը։ Կա նիստ, կան կանոններ, այդ կանոնները մենք պետք է պահպանենք, եթե մենք այս դահլիճում կանոններ չպահպանենք, հավատացնում եմ ձեզ, որ որևիցե մեկն այս դահլիճից դուրս կանոններ չի պահպանի, և այս առումով ես կխնդրեմ, որ մի քիչ ավելի լուրջ վերաբերվենք, որովհետև, ի վերջո, սա առաջին, համար մեկ քաղաքական ամբիոնն է, և, ըստ էության, այն տեղն է, որն ստեղծված է վեճը վերածելու քաղաքական բանավեճի, և խնդրում եմ մնանք այս շրջանակներում։ Տիկին Թովմասյանին չեմ կարող անդրադառնալ, որն այստեղ չէ ցավոք։ Ընդհանրապես, երևի թե, նիստերի ժամանակ մենք պետք է հեռարձակենք ոչ միայն այս ամբիոնը, այլև այս դահլիճը, որպեսզի տեսնեն, թե ոնց են արտագաղթի տարբեր դեպքեր տեղի ունենում, երբ որ դահլիճում, ըստ էության, մարդ չի մնում և դառնում է մեկ մարդու հանդիսատես, դու գալիս ես և խոսում ես, կարծես թե, դատարկ դահլիճի հետ։ Բայց տիկին Թովմասյանն անդրադարձավ լեզվաբանի կողմից կատարած դիտարկումներին` մարդու իրավունքների պաշտպանի զեկույցի հետ կապված։ Ես հիշեցի մի դրվագ իմ կյանքում. երբ մի լեզվաբանի խնդրել էի մի հատ միջազգային փաստաթղթի նախագիծը և վերջնական օրինակը համադրել։ Առաջին 2 հոդվածները վատ չէին լեզվական տեսանկյունից, 3-րդ հոդվածից հետո խայտառակություն էր, որովհետև բացարձակապես չէր բռնում իրար։ Հետո պարզվեց, որ նախագծի առաջին և երկրորդ ընթերցման միջև մի հոդված էր ավելացել, հոդվածների թիվը խառնվել էր և նա պարզապես թվերով հոդվածները համադրել էր իրար հետ։ Տենց բաներ էլ են լինում, ինչևէ, բայց չեմ նսեմացնում որևիցե եղանակով լեզվաբանի աշխատանքը, բայց իրավագիտության մեջ ցանկացած եզրույթ ունի իր արժեքը, և այդ արժեքով մենք պետք է գնահատենք անձի դատողությունները։ Այո, իրավագիտության մեջ բառն ունի արժեք, էդ արժեքին մենք պետք է շատ լուրջ վերաբերվենք։ Ատելության խոսք. հարգելի գործընկերներ, այսքան խոսում եք հայհոյանքի ապաքրեականացման մասին, այսքան խոսում եք նրա մասին, թե ինչ վերաբերմունք ... Նորմա՞լ է, որ Հայաստանում ատելության խոսքն այս կարգի թիրախավորված ատելության խոսք է։ Ինձ շատ դեպքերում ասում եք՝ այ, դու ցեղասպանության հարցերով ես զբաղված, ցեղասպանության կարևորագույն էլեմենտներից մեկը մարդկանց դեհումանիզացիա է կամ ապամարդկայնացման գործընթացն է։ Օրինակ՝ չասեմ՝ ով, բայց ձերբակալվածներից մեկն անդրադարձել է անձին, կոնկրետ անձին ասել է` դե, նա մարդ չէ, նա շուն է, կարող է կծել։ Օրինակ՝ ցեղասպանության պարագայում այդ կարգի ձևակերպումներն օգտագործել են թիրախավորված խմբին ոչնչացնելու համար։ Հիմա, սա պետք է հանդուրժե՞նք, սա հանդուրժելի՞ է, ժողովուրդ։ Կամ, չգիտեմ, գուցե աննորմալ է, որ պատգամավորը Հայաստանի Հանրապետությունում ավտոբուսով է երթևեկում։ Կարող է՝ դա՞ է պատճառը։ Կարո՞ղ է՝ մենք պետք է մի հատ Bentley տանք, որ նորմալ լինի, վեճեր չլինեն։ Բայց մեր գործընկերոջ հետ է դեպքը եղել։ Ընդ որում՝ ո՛չ տարիքն է հարգվել, ավանդական արժեքներից են խոսում, ո՛չ տարիքն է հարգվել, ո՛չ կարգավիճակը, ո՛չ պատերազմներին մասնակցությունը, ո՛չ դերակատարությունը, ոչ մի բան չի հարգվել։ Ես որևիցե եղանակով չեմ արդարացնում նաև բռնությունը, որ գործադրվել է այդ անձի նկատմամբ։ Բայց եկեք խոսենք այդ երևույթների մասին և դրանց իրական անունները տանք։

Հիմա Կիրանցի հետ կապված։ Ժողովուրդ ջան, էմոցիաների վրա չի կարելի խաղալ, իրոք, չի կարելի խաղալ էմոցիաների հետ։ Ամենայն հարգանքով Հայ առաքելական եկեղեցուն, մենք շարունակում ենք մնալ աշխարհիկ պետություն, և ամեն մեկը պետք է զբաղվի իր գործառույթով։ Մենք չենք կարող, ըստ էության, հայտնվել մի իրավիճակում, երբ պետական գործառույթներ փորձում են իրականացնել անձինք, որոնք պետական գործառույթների իրականացմանը որևէ առնչություն չունեն։ Էլի եմ ասում՝ ամենայն հարգանքով եմ վերաբերվում։ Բայց վերադառնանք, այդուհանդերձ, տիկին Մանասյանի զեկույցին։ Տիկին Մանասյան, ձեզ այստեղ շնորհակալական խոսքեր հնչեցին, բայց, հավատացնում եմ ձեզ, որ դուք իրական շնորհակալություն չեք լսելու ձեր պաշտոնավարման ամբողջ ընթացքում, և որևիցե մեկը ձեզ շնորհակալություն չի չհայտնելու, որովհետև ձեր գործառույթն այնպիսին է, որ միշտ ենթադրելու է քննադատություն թե՛ իշխանության, թե՛ ընդդիմության կողմից։ Եվ հավատացնում եմ ձեզ, որ ձեր աշխատանքի լավագույն գնահատականը կլինի այն, որ դուք շնորհակալություն չլսեք մինչև ձեր պաշտոնավարման ավարտը։ Բայց, հավատացնում եմ, եթե դուք ամբողջ պաշտոնավարման ընթացքում չլսեք շնորհակալություն ո՛չ իշխանությունից, ո՛չ ընդդիմությունից, պաշտոնավարման ավարտից հետո ձեզ շնորհակալություն կհայտնեն բոլորը։ Այսքանը, շնորհակալություն։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Շնորհակալություն ձեզ ևս։ Հարգելի գործընկերներ, այժմ եզրափակիչ ելույթի իրավունք ունի մարդու իրավունքների պաշտպան Անահիտ Մանասյանը։ Համեցեք, տիկին Մանասյան։

 Ա.ՄԱՆԱՍՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ, հարգարժան պարոն Արշակյան, հարգելի գործընկերներ, սիրելի հայրենակիցներ, քանի որ ես շատ ժամանակ չունեմ, կփորձեմ շատ ամփոփ խոսել մեկ-երկու խնդիրների վերաբերյալ: Մինչև ընթացիկ խնդիրներին անդրադառնալը հատկապես կուզենամ արձանագրել, որ այս ամբիոնում և, ընդհանրապես, այս շենքում, նիստերի այս դահլիճում ժողովրդավարական բանավեճը պետք է լինի խնդիրների քննարկման միակ տարբերակը և չի կարող լինել երևույթների և ոչ մարդկանց ժողովրդավարական բանավեճի շրջանակներում համարժեք քննարկումից բացի որևէ այլ տարբերակ, որովհետև, բնականաբար, դա հանգեցնելու է ոչ միայն ժողովրդավարության, այլ ընդհանրապես մարդու իրավունքների պաշտպանության համակարգի հետ կապված բազմաթիվ խնդիրների։ Ես, իհարկե, կանդրադառնամ նաև որոշակի հարցերի, որոնց հետ կապված նաև իրավունքների կտրվածքով այս 2 օրերի շրջանակներում խոսել են գրեթե բոլորը, խոսել եմ նաև ես, բայց կուզենամ առանց մարդկանց անդրադառնալու մի կարևոր հանգամանքի վերաբերյալ խոսել, քանի որ ելույթների մի մասի ընթացքում նաև աշակերտներ էին ներկա այս դահլիճում, և, ըստ էության, խոսքերից մեկը, որը հնչեցվեց պատգամավորներից մեկի կողմից, որպեսզի խոսքը չհնչեցնեմ, ես պատգամավորի ազգանունը կհնչեցնեմ։ Տիկին Թովմասյանի կողմից ուզում եմ հատուկ շեշտադրել աշակերտներին, որ նախ՝ երբեք իրենք նման խոսք չհնչեցնեն որևէ մեկի նկատմամբ և երկրորդը, եթե հանկարծ որևէ մեկն իրենց նկատմամբ հնչեցնի նման խոսք, իրենք պարտադիր նախ՝ խոսեն այն հանգամանքի մասին, որ դա, ըստ էության, հանդիսանում է բուլինգի դրսևորում, որովհետև, իհարկե, ես չեմ խոսում մեր միջավայրում, ես խոսում եմ երեխաների միջավայրում նման երևույթների մասին, որովհետև ոչ թե հարցերի բովանդակության և երևույթների վերաբերյալ խոսելը, այլ մարդու տարբեր առանձնահատկություններ թիրախավորելը, ըստ էության, բուլինգի դրսևորում է և բուլինգի հաղթահարման տարատեսակ եղանակներ կան։ Եվ, սիրելի երեխաներ, խնդրում եմ նկատի ունենալ, որ նախ՝ նման խոսք չի կարելի հնչեցնել, որովհետև դա մարդու առանձնահատկությունների հետ կապված թիրախավորում է և արդյունքում դա նաև հանգեցնում է, իհարկե, ոչ իմ պարագայում, բայց երեխաների պարագայում վստահաբար այդպես է, հոգեբանական, ֆիզիկական ճնշման, բռնության և այլ դեպքերի, ինչը, բնականաբար, անթույլատրելի է։ Եվ, սիրելի երեխաներ, եթե ձեզ հետ կապված նման դեպք տեղի ունենա, պարտադիր նախ՝ պետք է դրա մասին խոսել և պարտադիր պետք է ուսուցիչներին այդ մասին հայտնել։ Իհարկե, շատ հանգամանքների վերաբերյալ կարող եմ խոսել, բայց դարձյալ, քանի որ տիկին Թովմասյանի կողմից հատուկ ուշադրություն շեշտադրվեց մի հանգամանքի վրա, որ ես անընդհատ չեմ ուզում շեշտադրել, անընդհատ փորձում եմ անուշադրության մատնել, քանի որ դրա մեջ պարունակվում են նաև առերևույթ հանցակազմի հատկանիշներ, և ես դրա վերաբերյալ այս մի տարվա ընթացքում, ընդհանրապես, որևէ հաղորդում իրավապահ մարմիններին չեմ ներկայացրել։ Ամեն դեպքում, կուզենամ անդրադառնալ այն հանգամանքին, որ, օրինակ՝ նկարների տարածման վերաբերյալ խոսեցիք, տիկին Թովմասյան և այլն, բայց ոչ միայն ինքնին արարքն է հանցակազմի հատկանիշներ պարունակում, այլ կարծում եմ, որ նման արարքների նման մակարդակով տարածումը, բնականաբար, իր մեջ ևս իրավունքի արժեքներին հակասող երևույթներ է պարունակում, ինչը պիտի, բնականաբար, բացառենք։ Ես ուզում եմ հատուկ արձանագրել այն հանգամանքը, որ տարբեր ժամանակահատվածներում մեր գործընկերների կողմից այսպես շանտաժի և տարբեր այլ մեթոդների միջոցով մեզ չգիտեմ ինչ որ բաների հարկադրանքի փորձեր կատարելը, օրինակ՝ եթե դուք այս հարցի վերաբերյալ հենց այսպիսի ձևակերպումներով հանդես չգաք, մենք ձեզ հետ կապված սոցիալական հարթակներում կամ զանգվածային լրատվության միջոցներում որոշակի տեղեկատվություն կհրապարակենք կամ միջազգային գործընկերներին այդ մասին կհայտնենք։ Ուզում եմ ասել, որ սա մեզ համար անընդունելի է, և, բնականաբար, մեզ համար ազդեցիկ չէ, որովհետև թե՛ ես՝ որպես մարդու իրավունքների պաշտպան, թե՛ իմ ղեկավարությամբ աշխատող մարդու իրավունքների պաշտպանի հաստատությունը չենք առաջնորդվում ենթամշակույթի, շանտաժի և այլ կանոններով, չենք աշխատում կուլիսների հետևում, այլ փորձում ենք բոլոր գործընկերների հետ մենք պահպանել համագործակցային միջավայր, և այդ միջավայրը ենթադրում ենք նաև մեր գործընկերներից։ Երեկ մենք խոսում էինք նաև ընդդիմադիր գործընկերների հետ համագործակցային միջավայրի մասին, որի արդյունքում մենք հնարավորություն ենք ստացել, այդ թվում նաև տարեկան հաղորդման շրջանակներում տարբեր դեպքեր թվարկելու, որոնց մենք, ըստ էության, ականատես ենք դարձել նրանց ահազանգերի արդյունքում։ Ես կարծում եմ, որ դա միակ տարբերակն է՝ պատշաճ երկխոսություն ունենալու, նաև իմ հանձնառությունն եմ ստանձնում՝ տարբեր թեմաների շուրջ նման պատշաճ երկխոսության հետ կապված տարբեր քննարկումներ կազմակերպելու։

Եվ խոսքիս վերջում կխոսեմ այս օրերի ընթացքում տեղի ունեցող հավաքների և դրանց շրջանակներում իրավասու մարմինների գործողությունների մասին, բայց մինչ այդ ուզում եմ հատուկ արձանագրել, որ, այո, անկախությունն ինձ համար՝ որպես մարդու իրավունքների պաշտպան, ունի բացառիկ կարևորություն, և ընդ որում, այդ անկախությունը ես կարևորում եմ ինչպես, բնականաբար, առաջին հերթին պետական մարմիններից ու պաշտոնատար անձանցից, բայց նաև բոլոր այլ դերակատարներից, այդ թվում` թե՛ ընդդիմադիր գործընկերներից, թե՛ հանրային գործիչներից, թե՛ զանգվածային լրատվության միջոցներից և այլն։ Այո, ես հատուկ կուզենամ արձանագրել, որ կարևորում եմ այն միջավայրը, որը պետական մարմինների ու պաշտոնատար անձանց հետ հարաբերություններում է ձևավորվել մարդու իրավունքների պաշտպանի գործունեության տեսանկյունից, որովհետև ես բազմիցս եմ, այդ թվում տարբեր քննադատական ելույթներով հանդես եկել, տարբեր հարցեր բարձրաձայնել եմ, որի վերաբերյալ նույնիսկ որևէ մեկը չի լսել, և ուրախ եմ, որ ոչ թե ստացել եմ հանդիմանություն կամ ընդդիմադիր կեցվածք, այլ ստացել եմ խնդիրների ընդունում և շատ կարևորում ե,, որպեսզի պահպանվի այս միջավայրը մեր գործընկերների հետ, կարևորում եմ նաև նույն միջավայրը, երկխոսության միջավայրը մեր այլ գործընկերների հետ։ Ընդ որում՝ մենք մեր գործունեությունն իրականացնում ենք ազնվության և պրոֆեսիոնալիզմի համատեքստում։

Ինչ վերաբերում է այս օրերին տեղի ունեցող հավաքներին, քանի որ, կարծում եմ, որ սա բոլորին հետաքրքրող ամենալուրջ թեմաներից մեկն է, կուզենամ հատուկ արձանագրել, և այդ մասին, այո, ես էլ եմ խոսել, որ նախ՝ խաղաղ հավաքների ազատությունը պետք է երաշխավորված լինի, բայց նաև խոսել ենք այն մասին, որ հավաքների ազատությունը, այո, կարող է սահմանափակվել։ Բայց, ի վերջո, մեր պետական իրավասու մարմինները պետք է ձեռք բերեն բավարար հմտություններ իրավունքի սահմանափակումը հիմնավորելու և համաչափությունը հիմնավորելու համար, որովհետև հակառակ պարագայում մենք անընդհատ գործ ենք ունենալու տարատեսակ խնդիրների հետ և, այո, պետք չէ ընկնել ծայրահեղության մեջ։ Այո, հավաքների ազատությունը, իրոք, կարող է սահմանափակվել, և խաղաղ բնույթը պետք է երաշխավորվի, բայց այդ սահմանափակումները պետք է ունենան հիմնավորվածություն։ Ինչ վերաբերում է տեղի ունեցածի հետ կապված տարբեր խնդիրներին, նկատի ունեմ ոչ միայն Տավուշում, այլև հանրապետության տարբեր այլ հատվածներում. ես սրա վերաբերյալ նաև հրապարակային եմ խոսել այո, ընթացքում արձանագրվել են Ոստիկանության կողմից առերևույթ անհամաչափ ուժի գործադրման դեպքեր, միևնույն ժամանակ մենք արձանագրել ենք տարատեսակ խնդիրներ, օրինակ՝ առանց օրինական պահանջ ներկայացնելու և դա չկատարելու հիմքով անձանց ազատությունից զրկելու հետ կապված հարցեր, նվազագույն իրավունքները չերաշխավորելու հետ կապված հարցեր, տարատեսակ այլ խնդիրներ, որոնք վերաբերում են, օրինակ, անձին ազատությունից զրկելու հիմքերը և պատճառները չներկայացնելուն կամ, որ ավելի մտահոգիչ է, եթե սա տեղի է ունենում այն պարագայում, երբ անձը քրեական որոշակի գործընթացների շրջանակներում է ազատությունից զրկվում և այլն։ Բայց միևնույն ժամանակ արձանագրել ենք նաև հավաքի մասնակիցների կողմից բռնություն, բռնության կոչերի գործադրման անթույլատրելիություն, ատելության խոսքի անթույլատրելիություն, որի հետ կապված՝ տարբեր երևույթներ և իրավիճակներ նույնպես արձանագրվել են։ Հետևաբար՝ խնդիրներին չի կարելի նայել միակողմանի։ Ավելին, մոռացա նշել նաև երեխաների լավագույն շահի հետ կապված հանգամանքները և հարցերը կամ լրագրողների մասնագիտական գործունեության անխոչընդոտ իրականացման հետ կապված հարցերը, որոնց վերաբերյալ ևս խոսել ենք։ Ուստի, ամենակարևոր հանգամանքը հետևյալն է։ Նախ՝ խնդիրները ոչ թե օգտագործել, այլ փորձել խնդիրների համար լուծումներ գտնել, ընդ որում՝ փորձել այդ լուծումները գտնել համատեղ ուժերով, որովհետև մեզանից որևէ մեկն առանձին, անհատապես չի կարողանա այդ խնդիրներին որևէ տեսակի լուծումներ տալ։ Անընդհատ տարբեր հարցեր են հնչեցվում այն մասին, որ այ այս հարցով, օրինակ, չգիտեմ, դուք չզբաղվեցիք, մյուս հարցով զբաղվեցիք։ Պատճառն իրականում այն է, որ իմ գործիքակազմն անսահմանափակ չէ, և ավելին ասեմ՝ մանդատի խախտումն էլ հանգեցնում է նրան, որ միջազգային գործընկերները, այո, կարող են շեշտադրել, որ չեն կարող արժանահավատ համարել այն ինֆորմացիան, որը տրամադրվում է այդ թվում իմ կողմից։ Խոսքը վերաբերում է ինչպես հարկադրանքի տարրեր պարունակող տարբեր միջոցառումների իրականացմանը, այնպես էլ, օրինակ՝ սահմանազատման և սահմանագծման օրինականության հետ կապված դիրքորոշումներ հայտնելուն, որը մարդու իրավունքների պաշտպանի մանդատին վերաբերելի հանգամանք չէ։ Եվ ես, բնականաբար, պատրաստ եմ ցանկացած հարց ոչ միայն դարձնել բոլոր գործընկերների հետ ժողովրդավարական բանավեճի շրջանակներում քննարկման առարկա, այլև դառնալ հարթակ որպես մարդու իրավունքների պաշտպանի հաստատություն բոլոր խնդիրները լուծելու ուղղությամբ, որովհետև, ի վերջո, առանց պատշաճ երկխոսության նշված խնդիրներն անընդհատ մնալու են անլուծելի։ Շնորհակալ եմ։

  Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Տիկին Մանասյան, շնորհակալություն ձեր կատարած աշխատանքի և զեկույցի համար։ Շատ բովանդակային քննարկում ունեցանք։ Շնորհակալություն եմ հայտնում և բարի երթ։

Հարգելի գործընկերներ, այժմ քննարկում ենք «Հայաստանի Հանրապետության դատախազության 2023 թ. գործունեության մասին հաղորդում»-ը, որի հիմնական զեկուցողն է Հայաստանի Հանրապետության գլխավոր դատախազ Աննա Վարդապետյանը։ Տիկին Վարդապետյան, համեցեք կենտրոնական ամբիոնի մոտ։ Ունեք մինչև 30 րոպե։

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Ազգային ժողովի մեծարգո փոխնախագահ, Ազգային ժողովի հարգելի պատգամավորներ, հարգելի քաղաքացիներ, «Ազգային ժողովի կանոնակարգ» ՀՀ սահմանադրական օրենքի համաձայն՝ ձեզ է ներկայացվում «Հայաստանի Հանրապետության դատախազության 2023 թ. գործունեության մասին հաղորդում»-ը, որը 2024 թ. մարտի 29-ին ներկայացվել է Ազգային ժողով։ Հաղորդման էլեկտրոնային տարբերակը հասանելի է նաև դատախազության պաշտոնական կայքէջում։ Ստորև կանդրադառնամ, մեր կարծիքով, հաղորդագրության մեջ ամրագրված և ուշադրության արժանի մի քանի բաժինների։

Նախ՝ սկսեմ դատարան ուղարկված գործերից։ 2023 թ. դատարան ուղարկված գործերի թիվը գրեթե կրկնակի` 91,4 տոկոսով գերազանցում է 2022 թ. ցուցանիշը, 2023 թ. ավարտվել է 33,396 քրեական վարույթ, 2022 թ.` 19,139։ Ընդհանուր իրավասության և հակակոռուպցիոն առաջին ատյանի դատարաններ է ուղարկվել 8,448 գործ 10,170 անձի վերաբերյալ։ Համեմատության համար նշեմ, որ 2022 թ. ընթացքում դատարան է ուղարկվել 4,414 գործ 5,214 անձի վերաբերյալ։ 2022 թ. ընթացքում դատարաններում քննված և ավարտված գործերով ևս աճ է արձանագրվել՝ 5,080 քրեական գործ` 5,485 անձի վերաբերյալ այն դեպքում, երբ 2022 թ. ավարտվել էր 3,208 գործ 3,690 անձի վերաբերյալ, իսկ 2021 թ.` 2,921 գործ 3,375 անձի վերաբերյալ։ Դատական քննությամբ ավարտված քրեական գործերով վերականգնվել է 173 մլն 385 հազար դրամ, 2023 թ. նախաքննության ընթացքում վերականգնվել է պետությանը և համայնքին պատճառված 34 մլրդ 325 մլն 746,000 դրամ գույքային վնաս, այդ թվում համայնքին է նվիրաբերվել 3 մլն 970,000 դրամ արժողությամբ հողատարածք, իսկ 3 մլն 367.000 դրամ արժողությամբ մշակութային արժեքները հանձնվել են Պատմության թանգարանին՝ պատասխանատու պահպանության։

2023 թ. ընթացքում գլխավոր դատախազությունը շարունակել է հետևողականություն ցուցաբերել բոլոր այն դեպքերի վերհանման կապակցությամբ, որոնցով դատական քննության ժամկետների ձգձգումները պայմանավորված են եղել դատախազների կողմից իրենց պաշտոնեական պարտականությունները ոչ պատշաճ իրականացնելու հանգամանքով։ Մասնավորապես, բոլոր այն դեպքերով, որոնցով դատական նիստերի հետաձգման պատճառ են հանդիսացել դատախազների՝ դատական նիստերին առանց հարգելի պատճառների չներկայանալը, Գլխավոր դատախազությունում իրականացվել են ուսումնասիրություններ։ Ուսումնասիրության արդյունքում 2 դատախազի նկատմամբ հարուցվել է կարգապահական վարույթ, նրանք ենթարկվել են կարգապահական պատասխանատվության։ Միաժամանակ գլխավոր դատախազի կողմից դատախազության ստորաբաժանումների ղեկավարներին հանձնարարվել է դատարաններում քննվող քրեական վարույթներում անհրաժեշտության դեպքում ստեղծել դատախազական խմբեր դատախազների աշխատանքային ծանրաբեռնվածության պատճառով դատական նիստերից բացակայելու դեպքերը բացառելու նպատակով։ Գլխավոր դատախազի կողմից բարձրագույն դատական խորհրդի ուշադրությունն է հրավիրվել դատական քննությունների ձգձգումների վրա` խորհրդին վերապահված լիազորությունների շրջանակներում առաջարկելով պարզել դրանց պատճառներն ու համապատասխան միջոցներ ձեռնարկել դրանք բացառելու ուղղությամբ։ 2023 թ. ընթացքում դատավորներին կարգապահական պատասխանատվության ենթարկելու վերաբերյալ դատախազության կողմից արդարադատության նախարարին է ներկայացվել 10 հաղորդում, որոնցից 5-ի դեպքում մերժվել է դատավորի նկատմամբ կարգապահական վարույթ հարուցելը, 2-ը դեռևս քննարկման փուլում են, 3 հաղորդման դեպքում նախարարը հարուցել է 3 կարգապահական վարույթ, որոնցից 2-ի դեպքում դատավորին կարգապահական պատասխանատվության ենթարկելու միջնորդությամբ նախարարը դիմել է Բարձրագույն դատական խորհուրդ։ Վերոնշյալ 2 միջնորդության քննության արդյունքում խորհուրդը կարգապահական պատասխանատվության է ենթարկել 1 դատավորի՝ նշանակելով նախազգուշացում կարգապահական տույժ տեսակը։ 2023 թ. ընթացքում հետաքննություն կամ նախաքննություն իրականացնող անձանց կողմից թույլ տրված իրավախախտումների փաստերով ծառայողական քննություն անցկացնելու վերաբերյալ դատախազների կողմից ներկայացվել է 551 միջնորդություն, որոնց քննարկման արդյունքում 41 անձ ենթարկվել է կարգապահական տույժի, 7 անձ՝ քրեական պատասխանատվության։ Գլխավոր դատախազությունում իրականացված ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզվել է, որ քննության ժամկետների ձգձգումները պայմանավորված են նաև քրեական վարույթներով նշանակված փորձաքննությունների կատարման ժամկետների ձգձգումներով։ Գլխավոր դատախազի տեղակալի 2023 թ. սեպտեմբերի 15-ի դրությամբ Հայաստանի Հանրապետության Գիտությունների ազգային ակադեմիայի «Փորձաքննությունների ազգային բյուրո» ՊՈԱԿ-ից պահանջվել է հայտնել, թե 2023 թ. սեպտեմբերի 1-ի դրությամբ կատարվող, ինչպես նաև ավարտված քանի փորձաքննություններով են խախտվել Կառավարության 2021 թ. նոյեմբերի 11-ի որոշման և բյուրոյի տնօրենի 2022 թ. հունիսի 30-ի հրամանով հաստատված ժամկետները և որոնք են այդ ժամկետների խախտման պատճառները։ Ի պատասխան գրության՝ բյուրոյի տնօրենը հայտնել է, որ մի շարք փորձաքննություններ սահմանված ժամկետում չեն ավարտվել փորձագետների կողմից եզրակացություն տալու համար անհրաժեշտ ելակետային տվյալներ պահանջելու, վարույթն իրականացնող մարմնին ներկայացված միջնորդությունների կապակցությամբ տևական ժամանակ միջոցներ չձեռնարկելու պատճառով։ Բյուրոյի տնօրենի գրությամբ ներկայացված յուրաքանչյուր դեպք դարձել է ստուգման առարկա, ուսումնասիրվել են միջնորդությունների պահանջները տևական ժամանակով չկատարելու պատճառները։ Փորձաքննությունների կատարման ժամկետների պահպանման նկատմամբ պատշաճ հսկողություն ապահովելու նպատակով 2023 թ. փետրվարի 17-ի հանձնարարականով դատախազության բոլոր ստորաբաժանումներին հանձնարարվել է փորձագետների կողմից փորձաքննության համար անհրաժեշտ ելակետային տվյալներ տրամադրելու մասին վարույթն իրականացնող մարմնին ներկայացված միջնորդության պատճենը հսկող դատախազի կողմից ստանալու կամ քրեական վարույթի ուսումնասիրմամբ նման միջնորդություն հայտնաբերելու դեպքում ապահովել վարույթն իրականացնող մարմնի կողմից այդ միջնորդության անհապաղ և պատշաճ կատարումը։ Հաշվի առնելով քրեական վարույթներում նշանակված փորձաքննությունների ժամանակին կատարման առանցքային նշանակությունը, քրեական վարույթներով քննության ողջամիտ ժամկետների պահպանման տեսանկյունից գլխավոր դատախազի կողմից գրություն է հասցեագրվել նաև Հայաստանի Հանրապետության Գիտությունների ազգային ակադեմիայի նախագահին` փորձաքննությունների սահմանված ժամկետները պահպանելու ուղղությամբ անհրաժեշտ միջոցներ ձեռնարկելու ուղղությամբ։

2023 թ. ընթացքում հանրապետությունում արձանագրվել է կոռուպցիոն հանցագործության 1,404 դեպք, 2022 թ.` 898 դեպք։ 2022 թ. համեմատությամբ այս տեսակ հանցագործության դեպքերն աճել են 506-ով կամ 56,3 տոկոսով։ 2023 թ. ընթացքում կոռուպցիոն հանցագործություններ կատարելու համար Հակակոռուպցիոն կոմիտեում քննված քրեական վարույթներում դատի է տրվել 152 պաշտոնատար անձ, 2022 թ.` 63 պաշտոնատար անձ, պաշտպանության նախկին 1 նախարար, կրթության և գիտության նախկին 1 նախարար, Երևանի նախկին 1 քաղաքապետ, Երևանի քաղաքապետարանի աշխատակազմի ճարտարապետության և քաղաքաշինության վարչության նախկին պետ, Մխիթար Հերացու անվան պետական բժշկական համալսարան հիմնադրամի նախկին ռեկտոր, պաշտպանության նախարարության 3 աշխատակից, այդ թվում` նախկին գլխավոր շտաբի պետի առաջին տեղակալ, սպառազինության գլխավոր վարչության պետ, իրավաբանական վարչության պետ և այլ անձինք։ Կոռուպցիոն բնույթի հանցագործությունների դեպքերի աճը դատախազությունը չի գնահատում որպես բացասական ցուցանիշ` հաշվի առնելով այն, որ այդ հանցագործությունները լատենտային են կամ քողարկված։ 2023 թ. ընթացքում նախաքննական մարմինների վարույթում քննված 3,556 կոռուպցիոն բնույթի քրեական վարույթից ավարտվել է 908-ը։ Գիտեք. որ մինչ Հակակոռուպցիոն կոմիտեի ստեղծումը կոռուպցիան գործերը քննվում էին նաև քննչական կոմիտեում։ Այդ գործերից 306 քրեական վարույթ 757 անձի վերաբերյալ մեղադրական եզրակացությամբ ուղարկվել է դատարան։ 2022 թ. այդ թիվը 178 էր 397 անձի վերաբերյալ։ 2023 թ. կոռուպցիոն բնույթի ավարտված քրեական վարույթներում վերականգնվել է 1 մլրդ 365 մլն 324,000 դրամ գույքային վնաս։ 2023 թ. ընթացքում դատարաններում քննվել և ավարտվել են կոռուպցիոն բնույթի 149 քրեական գործեր 249 անձի վերաբերյալ, 2022 թ.` 99 գործեր 197 անձի վերաբերյալ։ Գլխավոր դատախազությունը պետական և համայնքային շահերի պաշտպանության հայց հարուցելու բացառիկ լիազորության շրջանակում 2023 թ. կատարել է 383 ուսումնասիրություն, հայտնաբերվել է 447 իրավախախտում, ներկայացվել է 21 հաղորդում և միջնորդագիր։ 2023 թ. 2022 թ. համեմատ 4 անգամ ավելացել է դատախազների կողմից ուսումնասիրության արդյունքներով ներկայացված պետական, համայնքային շահերի պաշտպանության հայցերի քանակը։ Մասնավորապես, եթե 2022 թ. նման հայցերը 91 էին, ապա 2023թ. ընթացքում հայցերի թիվը կազմել է 342։ Ներկայացված հայցերով վերականգնվել է նախնական գնահատմամբ 5 մլրդ 63 մլն 193,000 դրամին համարժեք գույք՝ մոտ 460 անգամ ավելի, քան 2022 թ., 2022 թ. վերականգնումը 11 միլիոն դրամ էր։

Մի քանի գործերի մասին կցանկանամ նշել, որոնց մասին, վստահ եմ՝ դուք էլ եք տեղեկացված, տեղեկացվել եք նաև մեր հրապարակումներից և մամուլի հաղորդագրություններից։ Վարչական դատարանի 2023 թ. սեպտեմբերի 12-ի վճռով հաստատվել է գլխավոր դատախազության եւ ԱՕԿՍ ընկերության բաժնետերերի միջև կնքված հաշտության համաձայնությունը. արդյունքում պետությանն է վերադարձվել Աբովյան 3 հասցեում գտնվող ԱՕԿՍ-ի շենքը 701 մ ընդհանուր մակերեսով և հողամասը 453 մ մակերեսով, շուկայական արժեքը՝ շուրջ 5 միլիարդ դրամ։ 2023 թ. նոյեմբերի 23-ին գույքն ամրացվել է Պետական գույքի կառավարման կոմիտեին։ Հակակոռուպցիոն դատարանի 2023 թ. սեպտեմբերի 12-ի վճռով հաստատվել է կողմի հետ գլխավոր դատախազության հաշտության համաձայնությունը, արդյունքում պետությանն է վերադարձվել Արարատի մարզի Արմաշ գյուղում «Երասխ-2» զորամաս հասցեում գտնվող 9,000 մ մակերեսով հատուկ նշանակության հողամասը և 993,7 մ մակերեսով շինությունները 2024 թ. հունվարի 4-ին ամրացվել են Պետական գույքի կառավարման կոմիտեին։ Հակակոռուպցիոն դատարանի 2023 թ. ապրիլի 4-ի վճռով բավարարվել է դատախազության հայցը Կոտայքի մարզի տարածքում գտնվող հատուկ պահպանվող կատեգորիայի 24,993 մ հողամասը վերադարձվել է պետությանը, այս տարվա փետրվարի 8-ին ամրացվել է Պետական գույքի կառավարման կոմիտեին։ Հակակոռուպցիոն դատարանի 2023 թ. ապրիլի 6-ի վճռով բավարարվել է Գլխավոր դատախազության հայցը և Կոտայքի մարզի Ծաղկաձոր համայնքի Արտավազդ գյուղի 2-րդ թաղամասի 60 հասցեում գտնվող 20,021 մ մակերեսով հողամասը վերադարձվել է պետությանը։ Կրկին, հողամասի նկատմամբ գրանցվել են Հայաստանի Հանրապետության սեփականության իրավունքը, և այս տարվա մարտի 14-ին գույքն ամրացվել է Պետական գույքի կառավարման կոմիտեին։

Անդրադառնալով պետական շահերի պաշտպանության հայց հարուցելու լիազորության շրջանակում իրականացված աշխատանքներին, կառանձնացնեմ դատախազների հաղորդումների հիման վրա նախաձեռնված մի քանի քրեական վարույթ, որոնք վերաբերում են «Մանկական աշխարհ» նախկին հանրախանութի հողամասի մասնավորեցմանը, Ուսանողական այգու տարածքն իրավական նորմերին հակառակ օտարելուն, Աբովյան պուրակում գտնվող օտարման ոչ ենթակա հողամասը վաճառելուն, Երևանի մանկական այգու տարածքում ինքնակամ կառուցված շինություններն օրենքի խախտմամբ սեփականաշնորհելուն, Կենտրոն վարչական շրջանի Նար-Դոս 2 հասցեում գտնվող հողամասերի զավթմանը, Աբովյան 8 հասցեում գտնվող գույքն ապօրինի օտարելուն, Աբովյան 10 հասցեում գտնվող գույքն ապօրինի օտարելուն, Պուշկինի 2 հասցեում գտնվող համայնքապատկան գույքն օրենքի խախտմամբ օտարելուն, Եղվարդի խճուղի 22 և նույն թաղամասի Անաստաս Միկոյան 64 հասցեներում տեղակայված օտարման ոչ ենթակա այգին սեփականության իրավունքով ֆիզիկական անձին փոխանցելուն և այլն։

Կարճ անդրադառնամ նաև ապօրինի ծագում ունեցող գույքի բռնագանձման ոլորտում կատարված աշխատանքին։ Այս ընթացքում՝ 2023 թ. ընթացքում հակակոռուպցիոն դատարան է ներկայացվել 71 հայցադիմում, որոնցով բռնագանձման ենթակա գումարի չափը կազմել է 384 միլիարդ 55 միլիոն 372,000 դրամ։ Բռնագանձման են ենթակա նաև 832 անշարժ և 161 շարժական գույքեր, ինչպես նաև 283 իրավաբանական անձում մասնակցություն։ 2023 թ. ընթացքում ներկայացված հայցադիմումների ընդհանուր հայցագինը կազմում է 417 միլիարդ 591 միլիոն 62,000 դրամ։ Նշեմ, որ ընդհանուր հայցագնի մեջ ներառված չէ իրավաբանական անձանցում մասնակցությունը, ինչպես նաև մի շարք գույքեր դեռևս ենթակա են լրացուցիչ գնահատման, որովհետև ոչ բոլոր գույքերն են շուկայական գնի արժեքի տեսանկյունից գնահատման ենթարկվել։ Ես ձեզ չեմ ծանրաբեռնի հայցերի հատ-հատ ներկայացմամբ, դրանք անընդհատ հրապարակվում են դատախազության կայքում, և կարող եք հետևել նաև դատական նիստերին օնլայն։ Հայաստանի Հանրապետության դատախազությունը 2023 թ. ընթացքում այս վարույթի շրջանակներում կնքել է 4 հաշտության համաձայնություն, որոնցով Հայաստանի Հանրապետությանն է փոխանցվել 6 անշարժ և 1 շարժական գույք ընդհանուր շուրջ 2 միլիարդ 500 միլիոն դրամ արժեքով, ինչպես նաև շուրջ 79 միլիոն դրամ։ Նշված զույքերից 6-ը՝ 5 անշարժ և 1 շարժական գույք, Կառավարության 2023 թ. դեկտեմբերի 14-ի եւ 2024 թ. հունվարի 4-ի որոշումներով ամրացվել են Պետական գույքի կառավարման կոմիտեին։ Եթե ձեզ հետաքրքիր է, թե ձևավորման օրվանից ի վեր քանի հայց է ներկայացված, ապա նշեմ, որ 2020 թ. սեպտեմբերից առ այսօր դատարան է ներկայացվել 103 հայցադիմում, որոնցով պահանջվում է հօգուտ Հայաստանի Հանրապետության բռնագանձել ապօրինի ծագում ունեցող ավելի քան 1,070 անշարժ և 210 շարժական գույք, ինչպես նաև 290 իրավաբանական անձում մասնակցություն։ Ներկայացված հայցադիմումների ընդհանուր հանրագումարային արժեքը կազմում է շուրջ 526 միլիարդ դրամ, որը համարժեք է ավելի քան 1 միլիարդ 335 միլիոն ԱՄՆ դոլարին։ Կրկին, հայցագնի մեջ ներառված չեն իրավաբանական անձանցում մասնակցությունները և մի շարք անշարժ գույքերի գնահատումը։ Հանցավորության դինամիկայի մասին շատ ենք խոսել պետական-իրավական հանձնաժողովի նիստում, բայց կցանկանամ այստեղ էլ անդրադառնալ կարճ և պարզաբանել մի քանի հարցադրումներ, որոնք չհասցրինք քննարկել։ 2023 թ. ընթացքում արձանագրվել է հանցագործության 40,666 դեպք, երբ նախկին տարում՝ 2022 թ. 37,612 դեպքեր էին։ Դեպքերն աճել են 8,1 տոկոսով։ 2023 թ. արձանագրված դեպքերի մասով կցանկանամ ձեր ուշադրությունը հրավիրել, որ առանձնապես ծանր հանցագործությունների 1,678 դեպք է արձանագրված, որոնցից 1,132ը հանկարծամահության փաստով նախաձեռնված վարույթներն են։ Մինչ 2022 թ. երկրորդ կիսամյակն այս դեպքերը չեն հաշվառվում որպես հանցագործություն և չէին ենթադրում վարույթի նախաձեռնում։ Օրենսգրքերի փոփոխությամբ պայմանավորված՝ փոխվել է նաև վիճակագրությունը, և այսօր 1,132 դեպքեր են, որի պատճառով առանձնապես ծանր հանցագործությունների թիվը 90,7 տոկոս է, աճել է։ Տոկոսային հաշվարկներն իրականացնելիս խնդրում եմ հաշվի առնել այս հանգամանքը և նկատի ունենալ, որ առանձնապես ծանր հանցագործությունների իրական պատկերը 546 դեպք է։ Նշված դեպքերի 80,9 տոկոսը, կրկին ձեր ուշադրությունն եմ հրավիրում, ոչ մեծ, միջին ծանրության հանցագործություններն են։ Նախկինում, մինչև քրեական դատավարության նոր օրենսգրքի ընդունումը, երբ դեռ կար նյութերի նախապատրաստման փուլ, և վարույթ նախաձեռնելու շեմերն այսքան ցածր չէին, այս գործերի մեծ մասը, ուղղակի, քրեական վարույթ չէր դառնում, բայց քրեական դատավարության նոր օրենսգրքի կարգավորումներով արդեն վարույթի նախաձեռնումը պարտադիր է, և բոլոր դատավարական գործողություններն իրականացվում են վարույթի շրջանակներում։ Այս հանգամանքը, իհարկե, չի մեղմում այն, որ հանցագործությունների դեպքերի աճին զուգընթաց՝ 2023 թ. արձանագրվել է հանցագործությունների բացահայտման ցուցանիշի նվազում 14,6 տոկոսով, ինչը դատախազության համար ևս անհանգստացնող ցուցիչ է, և այս տարվա ընթացքում մենք պլանավորում ենք Ոստիկանության գործընկերների հետ համակարգված աշխատել։

Կցանկանամ անդրադառնալ ընտանիքում բռնության դեպքերի վերաբերյալ կատարված աշխատանքին և արձանագրված ցուցիչներին։ 2023 թ. ընթացքում ընտանիքում բռնության արձանագրված դեպքերն աճել են 151-ով կամ 42 տոկոսով։ Եթե 2022 թ. արձանագրվել է նման բռնության 357 դեպք, ապա 2023 թ. արդեն 508 են։ 2021 թ. արձանագրվել էր 500 դեպք։ 2023 թ. արձանագրված 508 դեպքերից 308-ը կատարվել են ամուսնու կողմից կնոջ նկատմամբ։ Նախորդ տարվա համեմատ ցուցանիշը նվազել է 5 տոկոսով։ 2022 թ. նույն ցուցանիշը 66 տոկոս էր։ 2023 թ. արձանագրվել է ընտանիքում սպանության դեպքերի նվազում, արձանագրվել է 3 նման դեպք, իսկ նախորդ 2 տարիներին արձանագրվել էր 4 դեպք, ընդ որում՝ 2022 թ. արձանագրված 4 դեպքերն էլ կատարվել էին ամուսնու, այդ թվում նախկին ամուսնու կողմից՝ կնոջ նկատմամբ։ 2023 թ. արձանագրված 3 դեպքից 2-ը կատարվել են ամուսնու կողմից կնոջ նկատմամբ։ Ընտանիքում առողջությանը դիտավորությամբ ծանր վնաս պատճառելու դեպքերի թիվը 8 է։ 2022 թ. նման դեպք չէր արձանագրվել։ Սա ևս խոսում է այն մասին, որ բացահայտման ցուցանիշն է ավելացել։ Դեպքերը նախկինում եղել են լատենտային և բացահայտման տեսանկյունից դժվարություն են ներկայացրել։ Ընտանիքում բռնության դեպքերի գերակշիռ մասը ֆիզիկական ներգործության, ծեծի եւ բռնի այլ գործողությունների դեպքեր են։ 2023 թ. բացառություն չէ՝ 382 նման դեպք` նախորդ տարվա 249-ի դիմաց։ Դատախազությունը հաշվետու ժամանակահատվածում ապահովել է մշտապես կապը Ոստիկանության հետ ընտանիքում բռնության դեպքերի վերաբերյալ կոնկրետ քրեական վարույթներում իրավիճակներն ու խնդիրները քննարկելու, ընդհանուր քրեական քաղաքականությունն ապահովելու նպատակով։ Բացի այդ դատախազները պարբերաբար կատարելագործել են իրենց գիտելիքներն այս ոլորտում ինչպես Արդարադատության ակադեմիայի ուսումնառության ընթացքում, այնպես էլ ներկայացված են եղել, ներգրավված են եղել տարբեր մասնագիտական քննարկումներին։ Նաև դատախազությունը ներգրավվածությունն է ունեցել «Ընտանիքում բռնության կանխարգելման, ընտանիքում բռնության ենթարկված անձանց պաշտպանության և ընտանիքում համերաշխության վերականգնման մասին» օրենքի, ինչպես նաև դրանից բխող Կառավարության որոշման նախագծերի քննարկումներին, ներկայացվել են առաջարկություններ՝ հիմնված քրեական վարույթներով մեր ստացած տվյալների վրա։ Առաջարկների մեծ մասը հաշվի է առնված։ 2023 թ. դատախազությունը հետևողականություն է դրսևորել ընտանիքում բռնության վերաբերյալ քրեական վարույթներում խնդիրները վերհանելու ուղղությամբ։ Ի թիվս այլնի կատարված ուսումնասիրության արդյունքում պարզվել է ընտանիքում բռնության կրկնվող դեպք, որը քննվում էր որպես ֆիզիկական և հոգեկան ներգործություն։ Քննարկման արդյունքներով պարզվել է, որ կատարվածն անօգնական վիճակում գտնվող երեխայի նկատմամբ խորթ տատի և հոր կողմից կատարված թրաֆիքինգ է իրականում, որի կապակցությամբ հսկող դատախազը որոշում է կայացրել քրեական հետապնդում հարուցելու վերաբերյալ հիշյալ անձանց նկատմամբ՝ նաև թրաֆիքինգի համար քրեական հետապնդում հարուցելով։ Դատախազի կողմից քրեական վարույթների նախաքննության օրինականության նկատմամբ վերահսկողական գործառույթ իրականացնելիս հայտնաբերվել է նախկին ամուսնու կողմից կնոջ նկատմամբ գործադրած հոգեբանական բռնությունն սպանության վերաճելու դեպք։ Նշված դեպքում հաշվի չէր առնվել ենթադրյալ բռնություն գործադրած անձի՝ հանցավոր վարքագիծ դրսևորելու բարձր հավանականությունը. նախկինում 84 անգամ հանցանք, այդ թվում` առողջությանը դիտավորությամբ վնաս պատճառելը, խուլիգանություն կատարելը, նրա վերաբերյալ 3 քրեական վարույթի առկայությունը և տուժողի հետ միջանձնային լարված հարաբերությունները։ 2023 թ. հունվարի 19-ին գլխավոր դատախազը դիմել է ներքին գործերի նախարարին Ոստիկանության համապատասխան ստորաբաժանման աշխատակիցների, ինչպես նաև նրանց նկատմամբ անմիջական վերադաս հանդիսացող պաշտոնատար անձանց նկատմամբ ծառայողական քննություն անցկացնելու և վերջիններիս կարգապահական պատասխանատվության ենթարկելու հարցը քննարկելու նպատակով։ Ոստիկանությունից ստացված գրության համաձայն՝ իրականացված քննության արդյունքում պատասխանատու 3 աշխատակիցների գործողության արդյունքներում կարգապահական խախտման փաստը հաստատվել է, 2 կապիտան ենթարկվել է կարգապահական պատասխանատվության, իսկ 1-ը ծառայողական քննություն իրականացնելիս արդեն ազատված է եղել պարտականությունների կատարումից։

Կարճ անդրադառնանք նաև թմրամիջոցների ապօրինի շրջանառությանը։ 2023 թ. ընթացքում թմրամիջոցների հետ կապված հանցագործությունների արձանագրված դեպքերի թիվը կազմել է 5,070՝ գրեթե կրկնակի ավելի, քան նախորդ տարի։ 2023 թ. ընթացքում բացահայտման ցուցանիշն այս հանցատեսակի դեպքում էլ, ցավոք, նվազել է՝ կազմելով 17,5 տոկոս։ 2023 թ. ընթացքում քննված քրեական վարույթներով թմրամիջոցների իրացումից ստացված ֆինանսական միջոցների հանցավոր ծագումը, դրանց իրական բնույթը թաքցնելու, հանցավոր ճանապարհով ստացված ֆինանսական միջոցների տեղաշարժն ու տեղաբաշխումը քողարկելու, ստացված դրամական միջոցներին օրինական տեսք հաղորդելու նպատակով տարատեսակ կրիպտո արժութային դրամապանակների և վճարային գործիքների միջոցով 8 քրեական վարույթով արձանագրվել է 5 միլիարդ 592 միլիոն 541,000 դրամի շրջանառություն։ 2023 թ. ընթացքում նշված քրեական վարույթներից 15 անձի վերաբերյալ 6-ը, որոնցով դրամաշրջանառությունը կազմել է շուրջ 3,5 միլիարդ դրամ, նույն ժամանակահատվածում մեղադրական եզրակացությամբ ուղարկվել է դատարան։

Կցանկանայի մի քանի դեպքի մասին խոսել, որոնք վերաբերում են ընդերքի պահպանման և ընդերքօգտագործման կանոնները խախտելուն։ Հանցակազմի շրջանակներում, մասնավորապես, 2023 թ. նման 47 դեպք է արձանագրվել։ Աճը պայմանավորված է նշված դեպքերի բացահայտման ցուցանիշի աճով։ Այսինքն` էլի լատենտային հանցավորությունը դառնում է ավելի բացահայտելի։ Այս առումով աչքի է ընկել հատկապես Արարատի մարզը։ 2023 թ. հանրային քրեական հետապնդումներ են հարուցվել Արարատի մարզում օգտակար հանածոյի ապօրինի արդյունահանմամբ զբաղվող «Արև Սյուզի» «Սարգիս և Պապ», «Սերտիգ», «Սաշա և Սպարտակ» և «Ռեվիվալ» ընկերությունների պատասխանատու անձանց նկատմամբ ընդերքի պահպանման և օգտագործման օրենսդրական պահանջները խախտելու, հողը փչացնելու համար, որի արդյունքում պետությանը պատճառվել է խոշոր գույքային վնաս։ Այս համատեքստում մի քանի հետաքրքրական տվյալներ ներկայացնեմ։ «Արև Սյուզի» ընկերության մասով քրեական վարույթից բացի, Արարատի մարզի դատախազության կողմից միջնորդագիր է ներկայացվել տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարարություն տրամադրված արդյունահանման թույլտվությունը դադարեցնելու վերաբերյալ, որը բավարարվել է, և ուժը կորցրած է ճանաչվել թույլտվությունը, լեռնահատկացման ակտը և լուծվել է ընդերքօգտագործման պայմանագիրը։ 2023 թ. դեկտեմբերի 27-ին «Սաշա և Սպարտակ» ընկերության կողմից ամբողջությամբ վերականգնվել է պետությանը պատճառված 43,5 միլիոն դրամի վնասը. և 5,5 միլիոն դրամի վնասի վերականգնում է իրականացվել նաև երրորդ ընկերության` «ԷԼ-ԱՐ ՇԻՆ» ՍՊԸ ընկերության կողմից։ Քրեական վարույթների մի մասը նախաքննության փուլում է, մի մասն արդեն ուղարկվել է դատարան։

Քանի որ շատ է խոսվել և դեռ խոսվելու է խոշտանգումների վերաբերյալ վարույթներից, կարճ մի քանի տվյալ ներկայացնեմ։ Խոշտանգումների և վատ վերաբերմունքի հանցակազմերով ստացված հաղորդումներից գրեթե բոլորով նախաձեռնված են քրեական վարույթներ։ Խոշտանգման հատկանիշներով քննված 5 քրեական վարույթ 2023 թ. ուղարկվել է դատարան, 2022-2024 թթ. ընթացքում դատարան ուղարկված քրեական գործերից 2-ով 4 անձի վերաբերյալ կայացվել է մեղադրական դատավճիռ։ Նշեմ նաև, որ այս համատեքստում կարևոր է ընդգծել Վճռաբեկ դատարանի 2023 թ. դեկտեմբերի 23-ի նախադեպային որոշումը, որը քննարկել ենք նաև պետական-իրավական հարցերի մշտական հանձնաժողովում, ռետրոսպեկտիվ կիրառում է տրվել քրեական նոր օրենսգրքում առկա այն կարգավորմանը, որ խոշտանգման հանցակազմն այլ անժամկետ հանցակազմ է և չունի վաղեմության ժամկետի վերաբերյալ որևէ կանոն։ Այսինքն` անկախ նրանից, թե երբ դեպքը կբացահայտվի, անձինք կենթարկվեն քրեական պատասխանատվության։ Վճռաբեկ դատարանի այս որոշումը կայացվել է «Վիրաբյանը և այլոք ընդդեմ Հայաստանի» Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի վճռի շրջանակներում։

Եվ քանի որ չէինք հասցրել պետական-իրավական հարցերի մշտական հանձնաժողովում խոսել զինված ուժերում արձանագրված դեպքերի մասին, և, կարծես, մի քանի րոպե ժամանակ դեռ ունեմ ներկայացնեմ զինված ուժերում արձանագրված դեպքերը։ 2023 թ. զինված ուժերի և այլ զորքերի զորամասերում արձանագրված դեպքերը 48,4 տոկոսով նվազել են։ 2023 թ. արձանագրվել է 2,358 դեպք, իսկ 2022 թ. 4,570 դեպքեր էին։ Դեպքերից 803-ը կամ 33,5 տոկոսը եղել են պատահարներ, 1,555-ը կամ 66 տոկոսը ենթադրյալ հանցագործության դեպքեր են, որոնք գտնվում են նախաքննության փուլում, այդ թվում` այս դեպքերից 847-ը զինվորական հանցագործություններ են, 708-ը՝ այլ բնույթի հանցագործություններ։ Նաև կցանկանամ նշել, որ պետական շահերի պաշտպանության գործառույթն իրականացվում է նաև զինված ուժերի ոլորտում։ Պետական շահի պաշտպանության գործառույթի շրջանակում 2023 թ. ընթացքում պետությանը վերականգնվել է 2 միլիարդ 482 միլիոն դրամ վնաս, որից 2 միլիարդ 444 միլիոն դրամը վերականգնվել է արտադատական կարգով։ Ի՞նչ է սա նշանակում. դատախազական ներգործության միջոցների կիրառմամբ կոնկրետ սուբյեկտների՝ 45 տնտեսավարող սուբյեկտի ուղարկվել է 47 նախազգուշացում` առաջարկելով վերականգնել պետությանը պատճառված վնասը։ Մնացած մասով ներկայացվել է պետական շահերի պաշտպանության հայց։ Թերևս, այսքանը։ Չեմ ցանկանա ավելի ծանրաբեռնել ձեզ վիճակագրական տվյալներով: Պատրաստ եմ սիրով պատասխանել հարցերին։ Շնորհակալ եմ։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ զրույցի համար, հարցերի համար գրանցում։ Գրանցվել է 22 պատգամավոր։ Զարուհի Բաթոյան։

 Զ.ԲԱԹՈՅԱՆ

-Տիկին դատախազ, շնորհակալ եմ զեկույցի համար։ Այն ծավալուն է, վստահ եմ՝ բազմաթիվ հարցեր են հնչելու։ Ես երկու հարց ունեմ, առաջինը կապված է խոշտանգումների հետ, վստահ եմ՝ գործընկերներս այդ հարցերն էլի ուղղելու են, բայց իմ հարցը մի փոքր այլ է` կապված պաշտոնի կասեցման հետ։ Ըստ Քրեական դատավարության օրենսգրքի՝ դատախազը կարող է միջնորդություն ներկայացնել, խոսքն իրավապահ մարմիններում աշխատողների կողմից ենթադրյալ բռնությունների կամ խոշտանգումների մասին է, եթե կա այդպիսի կասկած և վարույթ է հարուցվել, դատախազը կարող է միջնորդություն ներկայացնել աշխատանքային գործունեությունը կասեցնելու վերաբերյալ։ Բնականաբար, թե դատարանն ինչ որոշում կկայացնի, արդեն այլ հարց է։ Իրավապաշտպան կազմակերպություններն ահազանգում են, որ բացի այն, որ լինում են խոշտանգումներ նաև այս դեպքերում այդ կասեցումը չի լինում, և ամբաստանյալները կամ անձինք, որոնց հանդեպ մեղադրական վարույթ է իրականացվում, իրենք շարունակում են պաշտոնավարել, երբեմն նույնիսկ առաջխաղացում է նկատվում։ Ես ուզում եմ իմանալ, թե 2023 թ. նման գործերից տեղեկություններ, վիճակագրական տվյալներ ունե՞ք, թե՞ ոչ և արդյո՞ք տեղյակ եք նման միջնորդությունների վերաբերյալ, որոնք իրականացվել են դատախազների կողմից աշխատանքային գործունեությունը ժամանակավոր կասեցնելու դեպքում, եթե առկա է նման կասկած, կամ վարույթ է նախաձեռնվել։ Շնորհակալ եմ։

  Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Շնորհակալություն, տիկին Բաթոյան։ Ցավոք սրտի, կոնկրետ վիճակագրության թվերին այս պահին չեմ տիրապետում ձեռքի տակ, բայց ձեզ կարող ենք ներկայացնել հաջորդիվ, եթե թվերի տեսանկյունից ձեզ համար անհրաժեշտություն կա՝ ունենալու, բայց կցանկանամ նշել, որ պաշտոնավարման կասեցումը, այո, կիրառվում է խոշտանգման դեպքերում, բայց դա չի նշանակում, որ մեխանիկորեն յուրաքանչյուր խոշտանգման վերաբերյալ հայտարարությամբ ենք մենք նման խափանման միջոցի հարց բարձրացնում, ինքը խափանման միջոց է, որովհետև գրեթե բոլոր վարույթներով քրեական մենք ունենք վատ վերաբերմունքի վերաբերյալ հայտարարություն։ Բնականաբար, այս հայտարարություններով վարույթ, անպայման, նախաձեռնվում է, մանրամասն քննարկման առարկա է դարձվում։ Ասեմ ավելին, ավելի խիստ խափանման միջոցներ են կիրառվում։ Մենք ունենք դեպքեր, երբ վարչական որոշակի գործառույթներ իրականացնելիս քաղաքացիների նկատմամբ խոշտանգում կիրառած անձինք գտնվում են կալանքի տակ։ Դրա համար ես կխնդրեմ, որ եթե այս մասով ունեք կոնկրետ դեպք, որի հետ կապված՝ կցանկանաք լրացուցիչ տվյալ ունենալ, մեզ փոխանցեք, մենք գրավոր ձեզ կպատասխանենք և վիճակագրության մասով գրավոր կպատասխանենք։ Բայց ուզում եմ, որ նկատի ունենաք, որ սա ավտոմատ գործընթաց չէ, այսինքն` մեխանիկորեն յուրաքանչյուր դեպքում չենք կիրառում, որտեղ, ուղղակի, կպարալիզվի մարմինը։ Պատկերացրեք, որ նույնիսկ գալիս են, դատարանում ասում են՝ էդ ցուցմունքը ես չեմ գրել, ու հիմա արդեն տեսագրվում է, այլևս նման հայտարարություններ դժվար է անել, և էլի այդ դեպքում մենք պարտավոր ենք վարույթ նախաձեռնել և ստուգողական գործողություններ իրականացնել, որովհետև պնդում է, որ իր նկատմամբ հոգեբանական բռնություն է կիրառվել։ Խոշտանգում ասելով մենք նկատի չունենք միայն ֆիզիկական բռնություն, այլև ցանկացած հոգեճնշող վիճակ։ Դա համար էս առումով, որպեսզի մոտավորապես չխոսեմ, ասեմ, որ, այո, կիրառվում են, և ոչ միայն խափանման միջոցն է կիրառվում, և եթե կոնկրետ դեպքով ունեք որևէ տվյալ, խնդրում ենք մեզ փոխանցել, մենք ավելի մանրամասն կնայենք ու ձեզ կպատասխանենք։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Ունե՞ք արձագանք: Համեցեք։

 Զ.ԲԱԹՈՅԱՆ

-Շնորհակալություն, իհարկե, ավտոմատ կիրառման մասին չէ խոսքը, որովհետև, երբ խոսում ենք իրավունքների պաշտպանությունից, մենք խոսում ենք բոլոր անձանց իրավունքների պաշտպանությունից, այդ թվում` մեղադրյալների։ Այս մասով կաշխատենք, տիկին դատախազ, որովհետև նաև հանրությունից է գալիս այս անհանգստությունը և, հետևաբար՝ եթե անհանգստանալու տեղիք չկա, մենք նաև պիտի հետադարձ կապ ապահովենք էս ընթացակարգի մասին։ Եվ, քանի որ ժամանակ ունեմ, ևս մեկ հարց եմ ուզում ուղղել երեխաների հանդեպ բռնության վերաբերյալ։ Տիկին դատախազ, ես զեկույցում, ճիշտն ասած, երեխաների մասով մանրամասներ չեմ գտել, «երեխա» բառը մեկ անգամ եմ տեսել զեկույցում, թեև վստահ եմ, որ այս մասով ևս կա վիճակագրություն։ Այնուամենայնիվ, մասնավորապես, օրինակ՝ սեռական բռնության դեպքերի հետ կապված՝ արդյո՞ք մենք որոշ հանգամանքներում բարելավել ենք վիճակագրությունը և էստեղ արդյո՞ք ունեք ձեր ձեռքի տակ երեխաներին վերաբերող վիճակագրություն, ասինքն` բռնության ենթարկված անձանցից քանի՞սն են երեխաներ և ի՞նչ պատկեր է էս ոլորտում։ Շնորհակալ եմ։

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ, տիկին Բաթոյան։ Ճիշտն ասած, ինքս դիտավորյալ չեմ ներառել հաղորդման մեջ, որովհետև այստեղ կրկնակի վիկտիմիզացիայի խնդիր ունենք, և անցյալ տարի, վստահ եմ՝ բոլորդ տեղեկացված եք՝ այն դեպքի հետ կապված Գավառի տարածքում կատարված անչափահաս երեխաների նկատմամբ, CEPA-ի մեջ ներգրավված էր նաև քրեակատարողական հիմնարկում գտնվող անձ։ Էլի նորից չպատմելով, վստահ եմ՝ գիտեք դեպքի բոլոր մանրամասները։ Նշեմ, որ 11 դրվագ է բացահայտվել այդ գործի շրջանակներում։ Մենք հատուկ այդ գործի վերաբերյալ տեղեկատվություն չենք զետեղել նաև մեր կայքում, որովհետև չենք ցանկանում, որ դա մնա, այսպես ասած, հավերժ դատախազության կամ ցանկացած այլ պաշտոնական ռեսուրսի հիշողության մեջ, որովհետև այդ երեխաները մեծանալու են և ապրելու են մեր հասարակության մեջ։ Մենք ուզում ենք, որ կպատժվեն այն անձինք, որոնք արել են այդ արարքները, և մենք մեր գործառույթի շրջանակներում շատ կարճ ու օպերատիվ աշխատել ենք, ուղարկել ենք դատարան, իսկ երեխաների հետ կապված՝ մենք ձեզ առանձին կտրամադրենք և հատուկ չենք ներառել հաղորդման մեջ, նաև կոնկրետ դեպքեր չենք բացահայտել, որպեսզի այդ կրկնակի վիկտիմիզացիան չլինի։ Գործը, որը վերաբերում է Գավառին, արդեն գտնվում է դատարանում, գործից անջատված մաս կա, որը վերաբերում է այդ իմ նշած քրեակատարողական հիմնարկում գտնվող անձին։ Մենք էնտեղ դեռ պետք է քննենք ու հասկանանք, թե ինչպես է Նուբարաշեն քրեակատարողական հիմնարկում գտնվող անձը 11 ամիս շարունակ շահագործել հեռախոս կոնկրետ IP հասցեով, ոնց է ունեցել հասանելիություն էլեկտրոնային հարթակներին։ Նշեմ, որ միայն բռնության հանցակազմ չէ մեղսագրված, նաև երեխաների թրաֆիկինգ, նաև պոռնկագրական նյութեր տարածելը, մանկական պոռնոգրաֆիայի տարածումը, մի խոսքով, ամբողջ ծավալով քննությունը կա։ Մանրամասները լրատվական կայքերից մեկը, եթե չեմ սխալվում, Հայաստանի Հանրային հեռուստաընկերությունը ռեպորտաժով տրամադրել է, բայց էլի մենք խնդրել ենք, որ շատ նեղ և շատ կոռեկտ շրջանակներում կիրառեն։ Այսքանը։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Ներողություն եմ խնդրում ընդհատելու համար։ Տիկին Վարդապետյան, պիտի խնդրեմ, որ ժամանակին հետևեք, որովհետև հարցերը շատ են։

Իսկ այժմ մենք «Ազգային ժողովի կանոնակարգ» ՀՀ սահմանադրական օրենքով նախատեսված 1-ժամյա ընդմիջում ունենք, որից հետո կվերադառնանք այստեղ։ Ընդմիջում մեկ ժամ։

ՆԱԽԱԳԱՀՈՒՄ Է ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎԻ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ՏԵՂԱԿԱԼ ՀԱԿՈԲ ԱՐՇԱԿՅԱՆԸ

Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, մենք վերսկսում ենք «Հայաստանի Հանրապետության դատախազության 2023 թվականի գործունեության մասին» հաղորդման շրջանակներում քննարկումը և հասել ենք հարց ու պատասխանի փուլին: Տիկին գլխավոր դատախազ, շարունակում ենք հարց ու պատասխանը: Այժմ հարց ուղղելու համար ձայնը տրվում է Հասմիկ Հակոբյանին: Համեցեք, տիկին Հակոբյան:

 Հ.ՀԱԿՈԲՅԱՆ

-Տիկին դատախազ, նախ` շնորհակալություն զեկույցի համար: Հիշում եմ, որ նախորդ տարի խոստացաք մարտի 1-ի գործին անձամբ ծանոթանալ: Կխնդրեմ ներկայացնել, թե ինչ նորություն կա այս գործից։ Շնորհակալություն:

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Տիկին Հակոբյան, մարտի 1-ի հետ կապված երեք կարևոր հանգամանքի մասին կցանկանամ նշել: Առաջին հերթին, երբ մենք անցյալ տարի քննարկում էինք, անձամբ ծանոթանալուց բացի, ես նշեցի, որ քննչական խումբ չի աշխատում գործի վրա, չնայած որ գործը շատ ծավալուն է, և շատ կարճ ժամանակահատվածում ձևավորվեց քննչական խումբ, որն սկսեց ավելի ինտենսիվ զբաղվել վարույթով: Վարույթից առանձնացվել է մաս, որն ուղարկվել է դատարան և վերաբերում է մարտի 1-ը քննող քննչական խմբի քննիչներից մեկին՝ Արմեն Հակոբյանին, որի վերաբերյալ գործը գտնվում է դատարանում: Ի տարբերություն մյուս պաշտոնատար անձանց, որոնց մասով, արդեն գիտեք, վաղեմության ժամկետների հետ կապված որոշումներ են կայացվել, ինչո՞ւ այս անձի վերաբերյալ չի կայացվել. որովհետև անձը չի համաձայնել և գործող Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարության օրենսգրքի պայմաններում, նաև նախկինում էր այդպես, գործը պետք է ուղարկվի դատական քննության: Հիմա այդ մասով գործը գտնվում է դատարանում:

Բացի դրանից, վստահ եմ, որ տեղեկացված եք մամուլից, որ Սահմանադրական դատարան դիմելու ընթացակարգով Վճռաբեկ դատարանն է դիմել Սահմանադրական դատարան՝ քննարկելու Դատախազության վերաորակման գործառույթը։ Եթե հիշում եք, նախկին մեղադրանքի պայմաններում Դատախազությունն այլևս հնարավորություն չուներ՝ արարքը վերաորակելու: Հիմա այդ հարցը Սահմանադրական դատարանի տիրույթում է գտնվում, և Սահմանադրական դատարանը քննարկում է, թե արդյոք մենք կկարողանանք երեք անձերի հետ կապված վերաորակել: Մեկ անձի մասով, որով գործը գտնվում է նախաքննության փուլում, արդեն մեղադրանքը վերաորակված է:

Վարույթը շատ ծավալուն էր, և դրան միացված կային վարույթներ, որոնք մասամբ էին վերաբերելի մարտի 1-ին, այդ վարույթները, որոնք վերաբերում են հատկապես խոշտանգումներին անջատված են և ուղարկված են ըստ քննչական պատշաճ ենթակայության, որպեսզի մասնագիտացված քննչական մարմինը քննի: Բացի այդ, ներկայացված փամփուշտներ կան՝ լրացուցիչ մինչ օրս ներկայացվող, որոնք ուղարկվել են փորձաքննության, քաղաքացիների մոտ դեռևս փամփուշտներ են պահպանվել, որոնք համեմատական փորձաքննության են ենթարկվում։ Բացի այդ, գիտեք, որ մարտի 1-ի գործով դատապարտված ցուցարարների հետ կապված ընթացակարգ կա՝ Վիրաբյանի և այլոց գործերով Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի վճռի հիման վրա Վճռաբեկ դատարանը վերանայում է դատական ակտերը: 2023 թվականի ընթացքում նախկինում մարտի 1-ի համար դատապարտված 16 անձի վերաբերյալ արդարացման դատական ակտ է կայացվել, խոսքը վերաբերում է ցուցարարներին, ոչ թե պաշտոնատար անձանց, և 16 արդարացման ակտ ունենք՝ կապված այս անձերի հետ: Գործը գտնվում է մասամբ նախաքննության փուլում և նախաքննությունն այս մասով շարունակվում է։

Պետական-իրավական հարցերի մշտական հանձնաժողովում հարց հնչեց, թե արդյո՞ք վաղեմության ժամկետներ չեն կիրառվի: Պատասխանել եմ, որ այո, կկիրառվի նույնիսկ վերաորակման դեպքում, բայց ոչ ռեաբիլիտացիոն հիմքով, էդ դեպքում վարույթը կկարճվի, ինչն իրավական հետևանքներ է առաջացնում։ Շնորհակալ եմ:

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Համեցեք, արձագանքեք, տիկին Հակոբյան:

 Հ.ՀԱԿՈԲՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Այսինքն՝ տիկին Վարդապետյան, 16 տարի անց նոր ի հայտ եկած ապացույցնե՞ր ունենք, փամփուշտների մասով նշեցիք: Կխնդրեմ մի քիչ սրա մասին:

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Սա ինքնին նոր երևան եկած հանգամանք չէ, որովհետև գիտեք, որ գործի քննության ժամանակ էլ էլի փամփուշտներ են ներկայացվել համեմատական հետազոտության համար: Եվ պարոն Խաչատրյանն էլ տարբեր ճեպազրույցներում ու հարցազրույցներում նշել է, որ համեմատական փորձաքննություններ են իրականացվել և, ըստ էության, պաշտոնատար անձանց չարաշահումների հետ կապված գործը բացահայտվել է հենց այս փամփուշտների համեմատական հետազոտության արդյունքում: Սրանք լրացուցիչ փամփուշտներ են, որոնք նոր են ներկայացվել վարույթն իրականացնող մարմնին: Հավանաբար՝ քաղաքացիներն սկսել են վստահել և ներկայացնել այն, ինչ իրենց մոտ պահպանվել է: Սրանք ինքնին նոր երևան եկած հանգամանքներ չեն, բայց գալիս են լրացնելու արդեն եղած մեղադրանքը: Շնորհակալ եմ:

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Սեյրան Օհանյան՝ հաջորդ հարցի համար:

 Ս.ՕՀԱՆՅԱՆ

-Տիկին դատախազ, քանի որ ձեր խոսքի մեջ, ընդհանուր առմամբ, Հայաստանում և նրա շուրջը տիրող իրավիճակի մասին խոսք չեղավ, ըստ էության, յուրաքանչյուր օղակ, համակարգ իր գործունեությունը պետք է ծավալի՝ հաշվի առնելով իրական ռազմաքաղաքական իրավիճակը և հաշվի առնելով այն, որ մեր երկիրը նաև 2020 թվականին, 2020 թվականից հետո գտնվում է Ադրբեջանի կողմից ազդեցության ներքո, և այդ օղակը սեղմվում է Հայաստանի Հանրապետության շուրջը, անչափ կարևոր է, որ յուրաքանչյուր օղակ, համակարգ, գերատեսչություն իր գործունեությանը ռազմավարական տեսանկյունից գնահատական տա, հետևություններ անի հետագայի համար։

Հարցս հետևյալն է. արդյո՞ք այս տարիների ընթացքում, ձեր ղեկավարման ժամանակահատվածում և դրանից առաջ, հետևություններ արվել են 44-օրյա պատերազմի ընթացքի և դրան գնահատական տալու, դատախազական գործունեության, դատախազական վերահսկողության շրջանակներում նախ և առաջ՝ մարտական գործողությունների թատերաբեմում միջոցներ ձեռնարկելու, կարգ ու կանոն հաստատելու ուղղությամբ, հետագայում նաև քննությունների, բոլոր քրեական գործերի դատախազական վերահսկողության շրջանակներում, այնուհետև նաև մեղադրանքի պաշտպանության առումով, որո՞նք են այդ արդյունքները դատախազական գործունեության մեջ, որովհետև վերլուծություն չկար, և որո՞նք են դրական կողմերը, բացասական կողմերը, ի՞նչ հետևություններ են արվում և այդ առումով պատերազմական ժամանակահատվածի համար Հայաստանի Հանրապետության դատախազությունը ռազմավարական ի՞նչ պլանավորում ունի։

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ, պարոն Օհանյան, շատ կարևոր հարցադրում բարձրացրիք և շնորհակալ եմ, որ հնարավորություն ունեմ՝ այս մասին խոսելու:

Եթե խոսում ենք արտաքին ագրեսիայի մասին, ենթադրում եմ՝ ինչ նկատի ունեք, և շնորհակալ եմ, որ հրապարակային հայտարարություն չեք ակնկալում: Միայն նշեմ, որ այս առումով երկու վարույթ ունենք Հայաստանի դեմ ագրեսիայի մասով՝ 44-օրյա պատերազմի հետ կապված, և Քննչական կոմիտեն առանձին տարածեց, որ ևս մի վարույթ է նախաձեռնված բռնի տեղահանման հետ կապված՝ միջազգային բնույթի հանցագործությունների հիմքով: Երկու վարույթներն էլ, բնականաբար, հրապարակային քննարկման ենթակա չեն, որովհետև դրանցով նախ՝ գաղտնիության ռեժիմ է սահմանված, բացի այդ, որոշակի անձանց հետ կապված գործողություններ են իրականացվում, որոնք հրապարակայնացման ենթակա չեն:

Բայց 44-օրյա պատերազմի հետ կապված ձեր հարցը շատ կարևորում եմ և կընդգծեմ, որ դա ամենալուրջ դասն էր ինձ համար որպես Հայաստանի քաղաքացի և հետո նաև որպես գլխավոր դատախազ, շատ դաժան դաս էր: Եվ այդ դասից մենք երեք կարևոր հետևություն ենք քաղել. առաջին հերթին Զինվորական դատախազության մասով մենք լրջագույն կադրային և պրոֆեսիոնալ գործընթացներ ենք այս պահին իրականացնում: Կադրային այն առումով, որ ընդլայնում ենք զինվորական դատախազների թվաքանակը և պրոֆեսիոնալացնում ենք, որպեսզի Զինվորական դատախազությունը չդառնա, այսպես ասած, սպասարկու որոշակի պրոցեսների, այլ կարողանա արտաքին պրոցեսներին անընդհատ հետևել դիտորդի աչքով: Նաև կանխարգելման տեսանկյունից Զինվորական դատախազությունը պարբերաբար այցելում է զորամասեր, ես ինքս էլ եմ գնում: Նպատակը ոչ թե ահաբեկելն է, այլ բացատրելն է, որ ամեն արարք առաջացնում է հետևանք և մեր նպատակն է, որ բանակում ոչ թե հետևանքները կանխենք, այլ նախականխենք և թույլ չտանք, որ զինծառայողների մոտ միջանձնային հարաբերությունների պատճառով հանցավոր հետագիծ ձևավորվի: Բացի այդ, մենք բազմաթիվ միջնորդագրեր ենք ուղարկում, ես ինքս պաշտպանության նախարարին յուրաքանչյուր կոռուպցիոն դեպքով, նաև ներկայիս կոռուպցիան դեպքերով գրում եմ: Չգիտեմ՝ տեղյակ եք, թե չէ Հակակոռուպցիոն կոմիտեն վերջերս նյութական ապահովման բնագավառում շատ մեծ դեպք բացահայտեց՝ պաշտոնավարող շատ բարձր պաշտոնատար անձի հետ կապված, որի նկատմամբ մի շարք խափանման միջոցներ կիրառվեցին, ի վերջո, և դրա հետ կապված՝ ինքս ծավալուն միջնորդագիր եմ գրել և նշել եմ այն հանցավոր սխեմաների ուղիները, որոնք այսօր գնման գործընթացում կան, առաջարկել եմ այդ սխեմաները հաշվի առնել:

44-օրյա պատերազմի յուրաքանչյուր քրեական գործ մենք շատ չենք լուսաբանում, չենք խոսում, որպեսզի բանակի մարտունակությունը չընկնի և զինծառայողների մոտ, այսպես ասած, բարոյահոգեբանական մթնոլորտի անկում տեղի չունենա։ Բայց վստահեցնում եմ, որ 44-օրյայի հետ կապված բոլոր գործերը, որոնք կապված են հատկապես հրամանատարության կողմից իրենց պարտականությունները չկատարելու հետ, հետևողականորեն ուղարկվում են դատարան, և զտվում են այն գործերը, որտեղ բարձրագույն հրամանատարությունը մեղք չունի, և դատախազը նույնիսկ մեղադրական եզրակացությունը չի հաստատում ու թույլ չի տալիս այդ գործն ուղարկել դատարան։ Այս առումով մենք շատ մանրազնին աշխատանք ենք իրականացնում: Շնորհակալ եմ:

  Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Համեցեք, արձագանք:

 Ս.ՕՀԱՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Մեր երկրում, տիկին դատախազ, թյուր ըմբռնում կա և սխալ տեսակետ կա, որ պատերազմի համար պատասխանատու է միայն բանակը, զորամասերը: Ինքնին ձեր խոսքի մեջ արտահայտված տեսակետը միայն բանակի մասին խոսում է սյն մասին, որ բոլորի ուշադրությունը սևեռվել է դեպի բանակ, մանավանդ դեպի մարտավարական օղակ, այնինչ պատասխանատու են պետության իշխանության բոլոր թևերը: Հիմա ես չանդրադառնամ, ելույթի ժամանակ կանդրադառնամ դրան:

Երևի թե, դուք ուշադիր չեղաք իմ խոսքին, ինչպիսի՞ ռազմավարական պլանավորում կա, որովհետև յուրաքանչյուր համակարգ ունի խաղաղից պատերազմի անցնելու գործառույթներ: Եվ այդ գործառույթները գաղտնիք չեն, դրանք յուրաքանչյուր գերատեսչություն ունի, որտե՞ղ են արտացոլված ձեր այդ գործառույթները պատերազմական ժամանակահատվածի համար: Եվ իմ հարցն ավելի շատ վերաբերում է ոչ թե քրեական գործերին առօրյայում, այլ վերաբերում է հենց մարտական, պատերազմական ժամանակահատվածում բոլոր օղակների, իշխանության բոլոր թևերի պարտականությունների կատարմանը:

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ, ենթադրում եմ՝ ձեր նշած ռազմավարությունը ոլորտը համակարգող լիազոր մարմնի գործառույթն է, մերը չէ, մենք քրեական վարույթներով ենք առնչվում բանակի հետ, ցավոք սրտի:

Ինչ վերաբերում է ձեր նշածին. այո, թիկունքը շատ կարևոր է այս առումով և այս առումով մենք հատկապես կոռուպցիոն հանցագործություններին ենք մեծ ուշադրություն դարձնում ոչ միայն բանակում, որովհետև մենք գտնում ենք, որ յուրաքանչյուր կոռուպցիոն դրսևորում հիպոթետիկ զրկում է բանակին հնարավորությունից՝ ունենալու էլ ավելի մարտունակ զենք, էլ ավելի լավ պատրաստվածություն, էլ ավելի բարձր նյութական ապահովություն։ Ինձ՝ որպես գլխավոր դատախազ, շատ տհաճ է երբ ես, օրինակ՝ պատերազմական գործողությունների ընթացքում կարդում եմ, որ մեր բարձրաստիճան պաշտոնյաների կանայք առևտուր են կատարել որոշակի քաղաքներում: Դա ես համարում եմ պարտության թիվ մեկ պատճառներից մեկը։ Դրա համար մենք կոռուպցիոն հանցագործություններին ենք շատ ուշադիր: Իսկ ռազմավարական պլանավորման տեսանկյունից, ես ձեր հարցը շատ լավ հասկացա, դա լիազոր մարմնի գործառույթն է, մենք, ցավոք սրտի, այդտեղ որևէ գործառույթ չունենք, մենք ավելի շատ հետևանքային մարմին ենք:

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Ագնեսա Խամոյան, Համեցեք:

 Ա.ԽԱՄՈՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ, տիկին դատախազ, դուք ձեր ելույթում, կարծես, չանդրադարձաք կալանավորումներին: 2023 թվականին դատարաններ է ներկայացվել կալանավորումը որպես խափանման միջոց ընտրելու մասին 2040 միջնորդություն, որից բավարարվել է 76 տոկոսը: 2022 թվականի համեմատ 2023-ին կալանավորումը որպես խափանման միջոց ընտրելու մասին միջնորդությունների քանակն աճել է 27 տոկոսով։ Եվ սա՝ այն դեպքում, որ, եթե չեմ սխալվում, հենց 2023 թվականի հունվարից է տնային կալանքի կիրառումն ուժի մեջ մտել, բայց խափանման միջոցի մասով ընդամենը 114 միջնորդություն է ներկայացվել: Գրավը որպես խափանման միջոց կիրառվել է 224 անձի նկատմամբ։ Պետական-իրավական հարցերի մշտական հանձնաժողովի նիստի ժամանակ դուք հայտարարեցիք, որ կալանքը կիրառվում է ծանր և առանձնապես ծանր հանցագործությունների դեպքերով: Բայց կան հանրային հնչեղություն ստացած քաղաքական բազմաթիվ գործեր, հոդվածներ, որոնք չեն եղել ծանր և առանձնապես ծանր հանցագործություններ, հոդվածները չեն եղել այդպիսիք, բայց կիրառվել է կալանք։ Նախ՝ այս մասով ի՞նչ կարող եք ասել, ես կարող եմ նաև անուններ թվարկել՝ Լևոն Քոչարյան, Նարեկ Մալյան, Նարեկ Սամսոնյան, Վազգեն Սաղաթելյան, Վահագն Մախսուդյան և բողոքի ակցիաների ժամանակ տեղի ունեցած տարբեր դրվագներով մի քանի քրեական հոդվածներ:

Եթե չեմ սխալվում, մասնագիտական հանրությունը պնդում էր, որ ձեր նախորդը՝ Արթուր Դավթյանը, կարծեմ, շրջաբերական է իջեցրել, որ միջին ծանրության մեղադրանքի դեպքում մեղադրող դատախազը գրավը դիտարկի որպես խափանման միջոցի պահանջ: Այս մասով ի՞նչ կարող եք ասել ձեր պարզաբանումները: Խնդրեմ:

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Տիկին Խամոյան, եթե հետևել եք պետական-իրավական հարցերի մշտական հանձնաժողովի նիստին, ես կարծում էի, որ ավելի պատրաստված թվաբանություն պետք է ունենաք ձեռքի տակ, որովհետև 2022 թվականին որպես մեղադրյալ ներգրավված անձանց թվի հետ պիտի համեմատեք ընտրված խափանման միջոցների թիվը: 2022 թվականին 8,005 անձ է որպես մեղադրյալ ներգրավվել, այդ անձանցից ձերբակալվել է 2,693-ը, ազատ է արձակվել 1,743-ը. ինչո՞ւ. որովհետև նախկինում բերման ենթարկելու ինստիտուտ կար, հիմա չկա, և բերման նախկին բոլոր գործընթացներն այսօր համարվում են ձերբակալում: Ներկայացվել է կալանավորումը որպես խափանման միջոց ընտրելու հազար 1,599 միջնորդություն, որից բավարարվել 1,207-ը, այսինքն՝ 75,5 տոկոս կալանավորում կա: Եթե դուք վերցնեիք նախորդ տարիների տոկոսային համադրությունները, օրինակ՝ 2017, 2018, 2019, 2020, ապա կտեսնեիք, որ 2017 թվականին եղել է կալանքի 92.5 տոկոս դեպք, 2018-ին եղել է 92,4 տոկոս, 2019-ին՝ 88,6 տոկոս, 2020-ին՝ 78,6 տոկոս, 2021-ին՝ 77,2 տոկոս, 2022-ին՝ 75,5 տոկոս և 2023-ին՝ 76,4 տոկոս: Այսինքն՝ բացարձակ թվերով համադրությունները, որոնք դուք իրականացնում եք, մի փոքր շփոթ են առաջացնում ձեզ մոտ, դուք չեք համադրում դա որպես մեղադրյալ ներգրավված անձանց թվի հետ և որպես վերջնական թիվ եք վերցնում ներկայացված միջնորդությունները և հաշվի չենք առնում, թե դրանցից քանիսն են բավարարվել դատարանի կողմից: Եթե ձեզ հետաքրքիր է, ուղղակի, ժամանակս հերիք չէ, մենք կարող ենք ձեզ փոխանցել այս ամբողջ վիճակագրական տվյալները, որ պատկերը ձեզ համար ավելի պարզ լինի։

Ինչ վերաբերում է միջին ծանրության հանցագործություններին, ապա կալանքը, որպես խափանման միջոց չի արգելվում կիրառվել նաև այդ դեպքերում, եթե առկա են կալանավորման մյուս բոլոր հիմքերն ու պայմանները:

Չանդրադառնալով ձեր նշած կոնկրետ դեպքերին, դրանք հանրությանը շատ հայտնի դեպքեր են, որոնցից մեկով էլ արդեն դատական ակտ կա առաջին ատյանում, որի հետ մենք համաձայն չենք և բողոքարկել ենք վերաքննիչ դատարան, դրանք բոլորը, այո, միջին ծանրության հանցագործություններ են, բայց առկա է եղել քրեական վարույթի ընթացքում ոչ պատշաճ վարքագիծ դրսևորելու հնարավորություն, որի պայմաններում դատարանները, այո, բավարարել են մեր միջնորդությունները։

Ինչ վերաբերում է շրջաբերականին, ապա չգիտեմ, թե ով է ձեզ նման տեղեկատվություն տվել, բայց, կարծում եմ՝ ամբողջական չէ տեղեկատվությունը, որովհետև նախկին գլխավոր դատախազի կողմից նման շրջաբերական չկա:

  Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Համեցեք, արձագանք:

 Ա.ԽԱՄՈՅԱՆ

-Տիկին դատախազ, շատ հետաքրքիր է, որ դուք վիճակագրությունն սկսեցիք 2018 թվականից, եթե չեմ սխալվում: Բայց, այդուհանդերձ, կալանքը շարունակում է մնալ պատժիչ գործիք։ Դուք պետական-իրավական հարցերի մշտական հանձնաժողովի նիստի ժամանակ շատ հստակ հայտարարել եք, որ կալանքը կիրառվում է ծանր և առանձնապես ծանր հանցագործությունների դեպքերով: Հիմա փորձում եք սրբագրել ձեր խոսքերը:

Կարո՞ղ եք ասել մի դեպք, երբ Դատախազությունը, ի պաշտպանություն իրավունքի, օգտվել է իր բացառիկ լիազորությունից և դատարանի կողմից ընտրված կալանքը որպես խափանման միջոց վերացնելու միջնորդություն է ներկայացրել։ Այո, կարող եք ասել։ Եվ այդ դեպքը մեկ դեպք է, որը վերաբերում է Ալեն Սիմոնյանի եղբոր կնոջը և «Synergy» ընկերության գործադիր տնօրենին, որի համար անմիջական լոբբինգ է իրականացրել ձեր թիկունքում նստած Հակոբ Արշակյանը: Սա՝ մեկ:

Եվ կա՞ վիճակագրություն, երբ պաշտպանական կողմը միջնորդել է, որ կալանքը որպես խափանման միջոց վերացվի և մեղադրող դատախազները չեն առարկել: Առնվազն, քաղաքական հնչեղություն ստացած գործերի մասով չկա նման որևէ դեպք: Եվ ես նորից եմ ասում՝ 2023 թվականի հունվարից է, որ տնային կալանքը դարձել է խափանման միջոց։ Բայց դուք ընդամենը 114 միջնորդություն եք ներկայացրել, տիկին դատախազ:

  Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Տիկին Խամոյան, կրկին, ձեզ վիճակագրություն տված անձինք, երևի, ուշադիր չեն եղել, 2018-23 թվականների ընթացքում մենք տրամադրել ենք պարոն Մինասյանի խնդրանքով: Իրավասու դատախազների կողմից կայացվել է որպես խափանման միջոց ընտրված կալանքը վերացնելու մասին 429 որոշում, որից 147-ը կայացվել է 2018 թվականին, 137-ը կայացվել է 2019 թվականին, 73-ը կայացվել է 2020 թվականին, 14-ը կայացվել է 2021 թվականին, 18-ը կայացվել է 2022 թվականին, 40-ը կայացվել է 2023 թվականին։

Ինչ վերաբերում է ձեր կողմից նշված տնային կալանքին, ապա ձեր նշած վիճակագրության մեջ հաշվի առնված չեն այն դեպքերը, երբ դատարաններն իրենք են ընտրում տնային կալանքը որպես խափանման միջոց, և Դատախազությունը, համաձայնելով խափանման այդ միջոցի հետ, այլևս չի բողոքարկում: Այնպես որ, վստահաբար պնդումներ անելու համար կխնդրեմ վիճակագրական ցուցիչները մի փոքր հստակեցնել:

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Տիկին Խամոյան, քանի որ իմ անունը տվեցիք, հնչեցրիք, ուզում եմ ձեզ ասել, որ մենք իրավապահների աշխատանքներին չենք խառնվում և լոբբինգ էլ չենք անում, այդ ժամանակներն անցել են: Ընդամենը, որպես պատգամավորներ, մենք իրավունք ունենք խիստ որոշակի դեպքերում և, ընդհանուր որոշմամբ ենք դա արել, միջնորդություն ներկայացնելու Դատախազությանը, որը և արել ենք և որևէ ապօրինի բանի և դա լոբբինգ որակելու ժամանակները, կարծում եմ՝ անցել են, կարող ենք նման բաներ չանել:

Թագուհի Թովմասյան, համեցեք:

  Թ.ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Տիկին դատախազ, երկու հարց ունեմ ձեզ: Նախ՝ չեմ կարող չասել, որ դատախազի հանդերձանքը ձեզ շատ սազում է։

Եվ հիմա՝ հարցերս. ուրեմն, առաջինը, որը ես տվել եմ նաև նախկին դատախազին. Ադրբեջանի ռազմական ագրեսիաներից հետո պարբերաբար մենք լսում ենք Դատախազություն հաղորդումներ, որ հարուցվել է քրեական գործ Հայաստան ներխուժելու մասին: Բայց հետո չենք իմանում, թե այդ քրեական գործերն ինչ ընթացք են ունենում, նույնիսկ իմ գրավոր հարցումներին ես չեմ ստացել պատասխան նախկին դատախազի ժամանակ: Հիմա, առիթից օգտվելով, ձեզանից եմ հետաքրքրվում: Ի՞նչ է տեղի ունենում այդ գործերով, ովքե՞ր են ներգրավվում որպես մեղադրյալներ, ու՞մ նկատմամբ է հայտարարում հետախուզում, արդյո՞ք Ադրբեջանի ռազմաքաղաքական ղեկավարությունը որևէ կերպ ներգրավված է այդ գործերում։ Մեզ տվեք տեղեկություն: Եվ դա շատ կարևոր է, որպեսզի մենք հասկանանք, թե իրավական այն բալանսը, որը պատկերացնում ենք երկու երկրների միջև արդյո՞ք ապահովում է, թե՞ ոչ, որովհետև Ադրբեջանի դատախազությունը պարբերաբար հայտարարում է Հայաստանի բարձրաստիճան և ոչ բարձրաստիճան քաղաքացիների նկատմամբ հետախուզում հայտարարելու մասին։ Բացի դրանից, Ադրբեջանը բանտերում պահում է ռազմագերիներ և գերիներ, իսկ վերջերս արդեն նրանց խմբին միացել է Արցախի ռազմաքաղաքական ղեկավարությունը, որոնց վերադարձի մասով կուզենայի իմանալ ձեր՝ որպես դատախազ, ջանքերի մասին, Ադրբեջանի հետ բանակցություններում կարող եք օգտագործել ձեր միջազգային կապերը մյուս գործընկերների հետ:

Եվ երկրորդ հարցս. ձեզ է ուղարկվել, նաև հրապարակային գիտենք դրա մասին, Նիկոլ Փաշինյանի դեմ հանցագործության մասին հաղորդում Հայաստանի պետական սահմանի փոփոխության մասով, որը կարող է իրականացվել միայն հանրաքվեի միջոցով, սակայն այս պահին տեղի ունեցող գործընթացը հանրաքվեի դրված չէ և այդ մասով ձեզ ուղարկվել է հաղորդում հանցագործության մասին։ Ուզում եմ իմանալ՝ վարույթ հարուցվե՞լ է, թե՞ ոչ, ի՞նչ ընթացքի մեջ է։ Շնորհակալ եմ:

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Տիկին Թովմասյան, շնորհակալ եմ նախ՝ հագուստի մասով գնահատանքի համար:

Նշեմ, որ ձեր կողմից բարձրացված հարցի կապակցությամբ այս ձևաչափով, ցավոք, ձեզ չեմ կարող պատասխանել, պարոն Օհանյանի հարցին անդրադառնալիս էլ այդ մասին նշեցի երկու պատճառով, եթե մենք սկսենք էստեղ բացահայտ ասել, թե ինչ ենք անում շատ պրոցեսներ, ուղղակի, պատշաճ իրավական ընթացակարգի շրջանակներում այլևս չենք կարող իրականացնել: Բայց, անկեղծ ասած, ես չեմ հիշում ձեզանից որևէ հարցում, որին մենք... Հա, ես կխնդրեմ, եթե ձեզ հետաքրքրող որևէ տվյալ կա, և դուք գաղտնիության թույլտվություն ունեք կարող ենք, իհարկե, գրագրությամբ կարող է ձեզ չտրամադրենք, բայց հրավիրենք, առաջարկենք, որ տեղում քննարկենք և ներկայացնենք տվյալները, բայց հրապարակային ձևաչափով չեմ ներկայացնի։ Մենակ մի բան կնշեմ, որ հետախուզումների վերաբերյալ անընդհատ հնչող այդ պնդումները Դատախազությունը պարբերաբար մոնիտորինգի և ստուգման է ենթարկում, բայց հայտարարությունները չէ, այլ բոլոր այն միջազգային ռեսուրսները, որ մենք ունենք, հասկանալու համար, թե հետախուզում կա՞, թե՞ չկա և մեր ստացած բոլոր խողովակներով հետախուզումների փաստը չի հաստատվում: Այսինքն՝ դրանք կարող են լինել նաև մանիպուլյատիվ հայտարարություններ՝ սադրելու, որ նման մի արտահայտություն էլ մենք անենք:

Երկրորդ հարցի հետ կապված՝ Արա Զոհրաբյանի հաղորդումը նկատի ունեք, որը վերջերս ներկայացվել է: Դրանում կային որոշակի փաստաթղթեր, այդ թվում սեփականության վկայականների պատճեններ, որոնց իսկությունն ստուգելու անհրաժեշտություն կար, մենք ուղարկել ենք Ազգային անվտանգության ծառայություն՝ խնդրելով, որ պատշաճ օպերատիվ ստուգման արդյունքներով մեզ ներկայացնեն փաստաթղթերը, որպեսզի վարույթ նախաձեռնել-չնախաձեռնելու հարցը քննարկվի:

Ինչ վերաբերում է ռազմագերիների վերադարձին, գիտեք, որ նախկինում ես երկու անգամ Ռուսաստանի գլխավոր դատախազի աջակցությամբ ու միջնորդությամբ հանդիպում եմ ունեցել Ադրբեջանի գլխավոր դատախազի հետ։ Այս քննարկումներն այլևս հրապարակային չեն, որովհետև նման ձևաչափով դեռևս հանդիպում տեղի չի ունեցել, բայց մեր միջազգային գործընկերների հետ հանդիպումների ժամանակ մենք այս հարցերն անընդհատ պարզաբանում ենք և բարձրաձայնում ենք։ Մեկ շաբաթ առաջ մենք շատ բարձրաստիճան դատախազների ներկայացվածություն ունեինք մեր երկրում՝ մոտ 30 դատախազ՝ 11 եվրոպական երկրներից իմ հրավերով այցելել էին Հայաստան: Նրանք հիմնականում գլխավոր դատախազներ և գլխավոր դատախազների տեղակալներ են, որոնք այս խնդիրներից տեղեկացված են:

Նաև վստահ եմ գիտեք, որ գործերից մեկով Ռուսաստանում ադրբեջանցի բլոգեր էլ ձերբակալվեց: Եվ դա էլի մեր հարցման արդյունքում էր, բայց պատշաճ իրավական ընթացակարգ չստացավ, արդեն քաղաքական որոշակի գործընթացներ սկսվեցին և մեզ ժամանակ չտրվեց՝ ներկայացնելու փաստաթղթերը, հետո փորձեցին մանիպուլացնել: Դա, իհարկե, արդեն իրավաբանությունից դուրս պատմություն է: Ասածս ի՞նչ է. էս ձևաչափով՝ չէ, բայց ձեզ հետաքրքրող հարցերով համեցեք, եթե գաղտնիության թույլտվություն ունեք, կարող ենք ձեզ տրամադրել:

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Խնդրեմ, արձագանք ունե՞ք, տիկին Թովմասյան, համեցեք:

 Թ.ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Տիկին դատախազ, ես այդ հարցերով ձեզ կդիմեմ և ինձ շատ հետաքրքիր է, թե ինչ է տեղի ունենում, որովհետև պարբերաբար մենք լսում ենք Ադրբեջանի ռազմական, ոչ միայն ռազմական, ռազմաքաղաքական ղեկավարության կողմից, որ հերթական հայի նկատմամբ է հայտարարվել հետախուզում և դա խիստ մտահոգիչ է: Ընդ որում, կան մարդիկ, որոնք հենց մեր գործընկերներն են։

Եվ ես կուզենայի ձեզանից հետաքրքրվել, որ ասացիք՝ Տավուշի մարզի բնակիչների կադաստրի վկայականներն ուղարկել եք, որպեսզի ստուգվեն, ինչո՞ւ Ազգային անվտանգության ծառայություն: Այսինքն՝ ի՞նչ օպերատիվ խնդիր կա, եթե Կադաստրի կոմիտեն պաշտոնապես նրանց տվել է այդ վկայականները, և մարդիկ ունեն Հայաստանի Հանրապետության Կադաստրի կոմիտեի կողմից տրված սեփականության վկայականներ: Այս մասը կխնդրեմ պարզաբանել, թե ինչու Ազգային անվտանգության ծառայություն, թեպետ ասացիք, որ օպերատիվ ինչ-որ պահանջներով։

Նաև ուզում էի ձեզանից հետաքրքրվել, թե ձեր գործընկերների, այդ թվում և Ադրբեջանի դատախազի հետ հանդիպման ժամանակ արդյո՞ք բարձրացրել եք հարց, թե ինչ վիճակում են պահվում մեր ռազմագերիները, որովհետև Ռուբեն Վարդանյանը վերջերս հայտարարել էր հացադուլ և խոսում էր իր նկատմամբ ապօրինությունների ու ճնշումների մասին: Նաև շատ մտահոգիչ էր, որ Արցախի նախկին նախագահի՝ Արայիկ Հարությունյանի, հարցազրույցի մասին հրապարակվեց, հետո էդ հարցազրույցը մենք չտեսանք: Այսինքն՝ դա էլ ճնշման մի ձև է, որ իրականացվում է Արցախի ռազմաքաղաքական ղեկավարության նկատմամբ։ Շնորհակալ եմ:

  Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Տիկին Թովմասյան, ներկայացված փաստաթուղթը պատճեն էր, ավելին՝ առաջին էջը ՝պատռված: Եվ մի փոքր այսպես տպավորություն էր, որ թղթերն իրար ամրացված են, բայց հիմնական պատճառը եղել է այն, որ դա բնօրինակ փաստաթուղթ չէր, պատճեն էր, որն ստուգման անհրաժեշտություն ուներ: Մեկ փաստաթուղթ էր ներկայացված, որը պատճեն էր: Ինչ վերաբերում է հարցի երկրորդ մասին, ես այս ընթացքում հանդիպում չեմ ունեցել: Գլխավոր դատախազն էլ է Ալիև: Ալիևի հետ հանդիպում չեմ ունեցել և չեմ կարողացել էդ հարցերը՝ կապված պահվող անձանց հետ ուղիղ իրեն հղել, բայց կցանկանայի նշել, որ միջազգային ատյաններում մեզ ներկայացնող մարմինների հետ մենք ոչ հրապարակային աշխատում ենք և անհրաժեշտ բոլոր փաստաթղթերն ու տեղեկատվությունը քրեական վարույթներից տրամադրում ենք:

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Մհեր Սահակյան:

 Մ.ՍԱՀԱԿՅԱՆ

-Տիկին Վարդապետյան, որպես գլխավոր դատախազ՝ կարո՞ղ եք այս ամբիոնից ստանձնել պատասխանատվություն և հայտարարել, որ Հայաստանի Հանրապետությունում Դատախազությունը չի առաջնորդվում երկակի ստանդարտներով, որ Հայաստանի Հանրապետությունում չկան քաղբանտարկյալներ, որ մինչդատական վարույթներում դատախազական հսկողությունն իրականացվում է օրենքներին համապատասխան, այլ ոչ թե որպես իշխանական գործիք այլախոհներին և ընդդիմախոսներին լռեցնելու և վախեցնելու համար:

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Դատախազությունը քաղաքական հայտարարություններ չի տարածում, պարոն Սահակյան: Դատախազությունն աշխատանք է իրականացնում, որը ենթակա է գնահատման Հայաստանի Հանրապետության յուրաքանչյուր քաղաքացու կողմից: Մենք քաղաքական հայտարարություններ չենք անում ոչ մի ամբիոնից, այդ թվում՝ Ազգային ժողովի:

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Համեցեք, արձագանք ունե՞ք:

 Մ.ՍԱՀԱԿՅԱՆ

-Տիկին դատախազ, ես ձեզ՝ որպես գլխավոր դատախազ, ուղղակի, խնդրում էի ստանձնել պատասխանատվություն և հայտարարել, որ Հայաստանի Հանրապետությունում չկան քաղբանտարկյալներ: Եվ Դատախազությունն իրականացնում է բացառապես իր սահմանադրաիրավական լիազորությունները: Քանի որ ես վստահ եմ, ինչպես նաև լայն շրջանակներ թե՛ մասնագիտական, թե՛ հասարակության մեջ, վստահ են, որ Հայաստանի Հանրապետությունում կան քաղբանտարկյալներ, որ Հայաստանի Հանրապետության մինչդատավարական վարույթում Դատախազությունն իր լիազորություններն օգտագործում է քաղաքական իշխանության ընդդիմախոսներին լռեցնելու համար, որ Հայաստանի Հանրապետությունը վերածվում է ոստիկանապետության: Այսքանը:

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Դատախազությունը քաղաքական հայտարարություններ չի անում, քաղաքական հայտարարություններին չի արձագանքում: Դուք մասնագիտությամբ իրավաբան եք, չէ՞, «Քաղաքական բանտարկյալ» հասկացության մասին էլ հստակ գիտեք, թե ինչ է գրած միջազգային փաստաթղթերում, այնպես որ, այստեղ ես դասախոսության ժամ չեմ սկսելու և քաղաքական հայտարարություններ էլ չեմ անելու՝ անկախ սադրանքներից:

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Հովիկ Աղազարյան, համեցեք հաջորդ հարցի համար:

 Հ.ԱՂԱԶԱՐՅԱՆ

-Տիկին Վարդապետյան, երկու հարց ունեմ:

Առաջինը. լրատվական միջոցներում նյութեր են հրապարակվել՝ կապված Քննչական կոմիտեում, այսպես կոչված, իբրև թե խոշտանգումների հետ: Երեկ մարդու իրավունքների պաշտպան տիկին Մանասյանի հետ մեր խմբակցության գործընկերները նույնպես էդ հարցը քննարկեցին հարց ու պատասխանի ֆորմատով։ Եվ ես, անկեղծ ասած, շոկի մեջ էի, որ այսպես թեթև կարելի է այդ հարցը քննարկել: Ես կխնդրեմ, որ պատասխանեք՝ դուք հաստատո՞ւմ եք էդ բանը, կա՞, թե՞ չկա նմանատիպ երևույթ՝ խոշտանգումներ Քննչական կոմիտեի աշխատանքներում՝ կապված կասկածյալների, մեղադրյալների հետ:

Եվ երկրորդ հարցը՝ կապված կալանքի հետ, երբ կալանքը որպես խափանման միջոց ընտրվում է, դուք պատասխանեցիք, թե որ դեպքերում է դա հիմնականում տեղի ունենում, ինչը, միանշանակ, ընդունելի է, բայց նաև այլ դեպքերի համար որոշ հանգամանքների բերումով նույնպես կիրառվում է: Էս կոնտեքստով կխնդրեմ, որ դուք ասեք՝ բացառո՞ւմ եք, որ կալանքն օգտագործվի որպես ճնշման միջոց ցանկալի ցուցմունքներ ստանալու համար:

   Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Պարոն Աղազարյան, Քննչական կոմիտեի հետ կապված վարույթները, որոնք որ առնչվում են խոշտանգումներին, վատ վերաբերմունքին, Վճռաբեկ դատարանի նախադեպային պրակտիկայի հիման վրա ենթակա են քննության Հակակոռուպցիոն կոմիտեում. ինչո՞ւ. որ նույն մարմինն իր վերաբերյալ հաղորդումները չքննի: Հակակոռուպցիոն կոմիտեն գտնվում է իմ անմիջական վերահսկողության ներքո, այսինքն՝ ի տարբերություն մյուս բոլոր վարչությունների, որտեղ տեղակալներն են վերահսկում, Հակակոռուպցիոն կոմիտեն ուղիղ իմ վերահսկողության ներքո է: Բոլոր հայտարարությունները, որոնք դուք հասցրել եք քննարկել կամ գուցե չեք էլ հասցրել քննարկել, ես արդեն նշեցի, որ էդ բոլոր հայտարարություններով նախաձեռնվում են վարույթներ և իրականացվում են ստուգողական գործողություններ: Բոլոր վարույթներով կա անմիջական դատախազական հսկողություն և այդ գործերով, եթե հետագայում հնարավորություն ունենաք՝ գործերը թերթելու, երբ դրանք նախաքննական գաղտնիքով այլևս սահմանափակված չեն լինի, կտեսնեք, որ կան նաև դատախազների մանրակրկիտ հանձնարարություններ, որպեսզի բոլոր հանգամանքներն ստուգվեն: Ես նշեցի, որ սրանք անժամկետ հանցագործություններ են և այս առումով գտնվում են խստագույն ուշադրության ներքո: Կոնկրետ գործերի մեջ… Չգիտեմ, թե որ գործերն եք քննարկել, եթե արձագանքի ժամանակ նշեք. դրանց մասին կպատասխանեմ:

Իսկ կալանքի հետ կապված՝ մենք պետական-իրավական հարցերի մշտական հանձնաժողովում էլ էդ հարցը քննարկեցինք, պարոն Թորոսյանն էր էլի բարձրացնում և հատվածային մեջբերում էր ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի զեկույցը, որ օգտագործվում է որպես ճնշման գործիք: Ես ձեզ ասեմ, որ նման ձևաչափով կառուցված մեղադրանքը դատարանում փուլ է գալու առաջին իսկ հնարավորության դեպքում, որովհետև անձը կգա ու ցուցմունքը կփոխի: Այսինքն` պնդել, որ էսօր կալանքը կիրառվում է, որ ցանկալի ցուցմունք ստանան, դա, առնվազն, հնացած մոտեցում է: Ես չգիտեմ, թե երբ է դա կիրառվել, համալսարանում մեզ դասագրքային օրինակներով սովորեցնում էին, որ ժամանակին ինքնախոստովանական ցուցմունքը եղել է ամենակարևոր ապացույցը, հիմա այդպես չէ: Ընդհանրապես, մեղադրանքը կառուցելիս Դատախազությունն աշխատում է վերբալ ապացույցների վրա չհիմնվել, որովհետև գալիս են դատարան ու նույնիսկ դատաքննության փուլում փոխում են մեղադրանքներն ամբողջությամբ: Դրա համար նույն Դատախազության շահերից էլ չի բխում միայն էդ ցուցմունքների վրա հենվելը:

Ես նաև բարձրաձայնեցի թվերը, թե որ դեպքերում են դատախազներն իրենք վերացրել ընտրված խափանման միջոց կալանավորումը, որովհետև այլևս անհրաժեշտ չի եղել և չեն սպասել դատարանի որոշմանը: Ուստի՝ այս առումով, կարծում եմ, մոտեցումները, առնվազն, հնացած են։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Ունե՞ք արձագանք, համեցեք:

 Հ.ԱՂԱԶԱՐՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ, տիկին Վարդապետյան: Հիմա մի միտք կասեմ, եթե սա էլ պարզաբանեք, ես լիովին բավարարված կլինեմ: Իսկ հնարավոր չէ՞ էսպիսի իրավիճակ, որ, ասենք՝ նախաքննական փուլում քննչական մարմինները, կներեք, հազար անգամ ներողություն, կալանքն օգտագործեն որպես ճնշման միջոց, ցուցմունքներ ստանան և հետո ցանկալի արդյունքի հասնելուց հետո կարճեն գործը, դատարան չգնա։ Հնարավո՞ր է այդպիսի իրավիճակ դատաիրավական պրակտիկայում, թե՞ հնարավոր չէ:

   Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Եթե տեսական եք հարցնում, տեսականորեն ամեն ինչ հնարավոր է, բայց ավելի կոնկրետ օրինակով ձեզ նշեմ, երկու օր առաջ էր, գործերից մեկով դատախազը վերացրեց նոր ընտրված խափանման միջոց կալանքը, որովհետև գտավ, որ քննչական մարմնին, որը միջնորդությունը ներկայացրել էր դատարան, անհրաժեշտ չէր խափանման միջոցի էդ տեսակը: Եվ դատախազը ոչ թե տենց որոշում կայացրեց, որովհետև իր քմահաճույքն էր, այլ դատախազը գործին ամբողջական ծանոթանալուց հետո, որովհետև դատախազն է մեղադրանքը ներկայացնում դատարան գտավ, որ այդ խափանման միջոցը տվյալ դեպքում անհամաչափ է: Այսինքն՝ նման իրավիճակներ կարող են լինել, բայց դա վերցնել ու յուրաքանչյուր դեպքում ասել, որ այ սա ճնշման գործիք է, առնվազն, ազնիվ չէ: Ոչ թե ձեր արարքին եմ գնահատական տալիս, այլ կարծում եմ, որ վերլուծությանն ընտրողաբար մոտեցում կա այս պարագայում: Տեսեք, որ իջել էին կալանքի թվերը, այսինքն՝ 92,5 կայուն տոկոսից, տարիներ շարունակ, նույնիսկ 95 տոկոս կալանավորումներ ենք ունեցել, իջել դարձել է 76: Այսինքն՝ սա խոսում է ընդամենը մի քանի տարվա ընթացքում կալանքի կիրառման դեպքերի նվազման մասին: Դե, դրանից էլ հանեք արդեն այն, ինչ Դատախազությունն է վերացնում, պատկերն ամբողջական է դառնում։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Նարեկ Գրիգորյան՝ հաջորդ հարցի համար:

 Ն.ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

-Տիկին Վարդապետյան, ես ուզում եմ այս տեսակ մի հարց տալ, «Գավառի մանկատուն» ՊՈԱԿ-ից ինչ-որ մարդիկ՝ նախկին պաշտոնյաներ, թե ներկա պաշտոնյաներ, զավթել էին «Գավառի մանկատուն» ՊՈԱԿ-ին պատկանող գույքը և, իմ տեղեկություններով՝ սարքել էին նոր կադաստրի վկայական, չգիտեմ, էս տեսակի ինչ-որ բաներ։ Գիտեմ, որ դուք անձամբ զբաղվել եք այս հարցով: Ինձ հետաքրքիր է, թե ե՞րբ այդ գույքը նորից կանցնի պետությանը և այդ գործընթացն ի՞նչ փուլում է, էս պահին։ Շնորհակալություն:

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ, «Գավառի մանկատուն» ՊՈԱԿ-ի դեպքը ներկայացված չէ հաղորդման մեջ, որովհետև այս տարվա միջնորդության արդյունքում կայացված որոշում է: Այո, ճիշտ եք, այգին համարվում է անօտարելի տարածք, իսկ այգու վրա կառուցված 500 մ մակերեսով շինությունն արդեն անցնում է չափագրման փուլը, ձգձգումները դրանով են պայմանավորված: Եվ եթե իմ տեղեկությունները շատ հին չեն, հաջորդ շաբաթվա Կառավարության նիստում արդեն Պետական գույքի կառավարման կոմիտեն կներկայացնի, որպեսզի ամրացվի Հայաստանի Հանրապետությանը: Այսինքն և՛ այգին, և՛ գույքը վերադարձվում էր Հայաստանի Հանրապետությանը, բացի դրանից, սա հայց չէր սա դատախազական ներգործության միջոց էր, տվյալ դեպքում միջնորդագիր էր ներկայացվել մանկատանը, մանկատունը դիմել էր Կադաստրի պետական կոմիտեին և կադաստրային փաստաթղթերի ուսումնասիրությամբ պարզվել էր, որ գրանցման հիմքը ճիշտ չէ, ոչ միայն ճիշտ չէ, այլև հանցագործության տարրեր է պարունակում։ Հիմա Հակակոռուպցիոն կոմիտեում կա նաև առանձին վարույթ՝ կապված ՊՈԱԿ-ի նախկին և գործող պաշտոնատար անձանց հետ, որոնց իրականում պատկանել է տվյալ տարածքը, ճիշտ է, այլ անձի անունով է, բայց պատկանել է նախկին տնօրենին:

Ես ինքս անցյալ տարի Գավառի մանկատուն չհայտարարված այցելություն էի իրականացրել, և ինձ շատ հետաքրքրել էր, թե այգու մեջ ինչ գործ ունի գարեջրատունը: Երբ ինձ փորձեցին համոզել, որ դա մանկական սրճարան է, գարեջրի գովազդն ինձ ոչ մի ձևով թույլ չէր տալիս՝ դրանում համոզվելու։ Բացի դրանից, ես վստահ էի, որ մանկատան դիմաց այգու մեջ նման հասարակական սննդի օբյեկտ ունենալը նաև կրիմինոգեն նշանակություն ունի, որովհետև երիտասարդ տարիքի մարդիկ հավաքվում են հա մի քիչ էլ խմում են, մի քիչ էլ, ի վերջո, կարող են իրար չհասկանալ:

Ինձ նաև զեկուցվեց, որ այն փուլում, երբ մենք միջնորդագիր ներկայացրել ենք, ի դեպ, ես անձամբ չեմ զբաղվել Գեղարքունիքի մարզի Դատախազությունն է զբաղվել, և ձեր բոլոր գնահատականները ես իրենց եմ ուղղում, մարզի դատախազը և ավագ դատախազը միասին են զբաղվել, երբ թույլ չէին տվել այդ ընթացքում շահագործել գարեջրատունը, բավական նվազել էր կենցաղային հողի վրա կատարվող հանցագործությունների թիվը, և Ոստիկանությունն էլ հաջորդ այցելության ժամանակ ինձ ասաց, որ ինչ-որ օջախ, կարծես, նվազել է։

Մենք հույս ունենք, որ նաև դուք կկարողանաք, ձեր մանդատն օգտագործելով, հօգուտ մանկատան և հօգուտ Գավառ համայնքի որևէ հետաքրքիր բան անել այդ տարածքում, որովհետև, ճիշտն ասած, ես սկզբից որոշել էի, որ հիմնահատակ պետք է քանդել այդ կառույցը։ Հետո, իհարկե, բոլորն սկսեցին համոզել, որ, ախր, արդեն շինարարություն է իրականացված, գուցե այդտեղ ինչ-որ հետաքրքիր՝ «Թումո», «Արմաթ», «Լոֆթ» ինչ-որ բան անենք, այնպես որ, դա այլևս իմ գործառույթը չէ, մենք կամրացնենք Կառավարությանն ու կխնդրենք, որ դուք հետևողական լինենք, որ էդ չարիքը, ես կարող եմ այդպես ասել, դառնա տվյալ տարածքի երեխաների համար հաճելի ժամանցի և կրթությանն ու մշակույթին հաղորդակից լինելու վայր։ Շնորհակալություն:

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Համեցեք, արձագանք:

 Ն.ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն, տիկին Վարդապետյան: Այո, այդտեղ խրախճանքի վայր էր, և այո, Ոստիկանության գործը մի փոքր թեթևացել է, որ այդ տարածքը փակվել է: Չգիտեմ, մարդիկ տարբեր բաներ էին խոսում, թե էս մարդն ինչ է արել և այլն, բայց բոլորը գիտեին, թե այդտեղ ինչ է կատարվում: Ես նաև կուզենամ այս մասով խոսել, որ, իմ տեղեկություններով՝ տարիներ շարունակ մանկատնից գազ, հոսանք, ջուր և այլն օգտագործվել է էդ բիզնեսը զարգացնելու համար և չգիտեմ՝ հիմա էդ մասով կա՞ քրեական վարույթ, թե՞ ոչ։ Շնորհակալություն:

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Շնորհակալություն, լավ տեղեկացված եք: Այո, մեր ուսումնասիրությունների արդյունքում նաև էդ կոմունիկացիաների հետ կապված տվյալներ են ձեռք բերվել, որը ևս ներառվել է մեղադրանքի ծավալում։ Գիտե՞ք հետաքրքիր մի պարադոքս կա, երբ որ մարդուն մեղադրանք ես առաջադրում որևէ կոռուպցիոն արարքի համար, ինքն սկսում է թվարկել, թե ինչքան լավ բան է արել իր կյանքում: Ես ասում եմ՝ բացարձակապես խնդիր չկա, շարունակեք անել ձեր լավ բաները, բայց դրա հետ միասին մի դարձրեք ինդուլգենցիա մի վատ բան անելու համար։ Բոլորովին վերջերս, մի քանի ամիս առաջ, էլի կոռուպցիան դեպքով գնացել եմ Բարձրագույն դատական խորհուրդ, նու, դիմում եմ Բարձրագույն դատական խորհրդին՝ խնդրելով, որ թույլատրի մեղադրանք առաջադրել, անձ, որին կոռուպցիոն մեղադրանք է առաջադրվել, ինձ հակադարձում է, ասում է՝ դու գիտե՞ս, թե ես ինչքան լավ բան եմ արել մարդկանց համար: Իհարկե, շատ լավ է, որ արել եք, բայց վատ բան էլ մի արեք:

Գավառի մանկատանը մոտավորապես այդ իրավիճակն էր, որովհետև երբ ես այնտեղ էի գտնվում, մի անձ անընդհատ փորձում էր ինձ համոզել, թե ինչքան մեծ բարեգործություններ ու բարերարություններ է արել, բայց, միևնույնն է՝ դա չի թույլ տալիս, որ անձը մանկատնից, օրինակ՝ տարածք զավթի կամ, չգիտեմ, գազ ու կոմունիկացիա, կամ ջուր կան հոսանք մանկատան հաշվին մուծի։ Շնորհակալություն:

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Արուսյակ Մանավազյան: Տիկին Մանավազյանի խոսափողը միացրեք:

 Ա.ՄԱՆԱՎԱԶՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Տիկին Վարդապետյան, մոտ օրերս գրությամբ դիմել եմ ձեզ հաշվեքննությամբ հայտնաբերված առավել ուշագրավ փաստերի վերաբերյալ հարուցված քրեական գործերի վերաբերյալ, մասնավորապես, հիմնականում, որոնք կապված էին գնումներով կատարված ընթացակարգերը չպահպանելու հետ Հավելեմ նաև, որ Պետդեպարտամենտն իր զեկույցում անդրադարձել է հանրային գնումների համակարգում առկա խնդիրներին, մասնավորապես, մեկ անձից գնման դեպքերին, որոնք ավելի լայն տարածում ունեն պրակտիկայում: Հարցս հետևյալն է. հաշվեքննությամբ արձանագրված խախտումների հետևողականությունը, ո՞ր դեպքերն են և որքա՞ն եք հետևողական հարուցված գործերի վերաբերյալ, որովհետև մեծամասամբ տպավորություն է ստեղծվում, որ գործերի մեծ մասը կարճվում է: Ի՞նչ հիմնավորմամբ և ի՞նչ հիմքով:

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Տիկին Մանավազյան, հանրային գնումների և, ընդհանրապես, վարչարարական գործընթացների հետ կապված մենք ստուգողական գործողություններ նախաձեռնում ենք, հիմնականում երբ ստանում ենք փաստաթղթերը, հաշվետվությունները, պետական շահերի պաշտպանության գործառույթի շրջանակներում ենք մի հատ ուսումնասիրում: Երևի, բացառություն են կազմում պետական վերահսկողական ծառայության կողմից ուղարկվող զեկույցները, որովհետև դրանցում լրացուցիչ ստուգման անհրաժեշտություն գրեթե չի լինում, բայց այ նման ծավալուն փաստաթղթեր, ոնց որ հաշվեքննություններն են, մենք մի հատ լրացուցիչ, անպայման, պետական շահերի գործառույթի շրջանակներում ենք ստուգում: Եվ, կարծում եմ՝ կհամաձայնվեք, որ տրամաբանական է, որ միայն ընթացակարգային խախտումներով քրեական վարույթներ չեն կարող նախաձեռնվել։ Քրեական վարույթը ենթադրում է դիրքի չարաշահման տարր, ենթադրում է հետևանքի առաջացում, և հետևանքը կարող է լինել ոչ միայն, օրինակ՝ կոնկրետ կոռուպցիան գործարք կամ գումարի դուրս բերում, այլև գումարի դուրսբերմանն ուղղված գործողություններ, այսինքն՝ համառ գործողություններ, որոնք, ի վերջո, կանխվել են մի երրորդ անձի միջամտության արդյունքում, և վնասը փաստացի չի պատճառվել, բայց գործընթացն անընդհատ հովանավորչության քողի ներքո է իրականացվել։ Մենք ընտրում ենք բոլոր այն տվյալները, որոնցով քրեորեն պատժելի տարրեր կան մեջ: Եվ այդտեղ բնավ զարմանալի բան չկա: Հակառակ դեպքում Քրեական օրենսգրքում պետք է նախատեսենք, որ հաշվեքննության արդյունքում ձեռք բերված բոլոր տվյալները հանցագործություններ են: Եվ այստեղ մենք, անպայման, ուղարկում ենք հետադարձ արձագանքով նույն Պետական վերահսկողական ծառայությանը, նույն Հաշվեքննիչ պալատին, թե ինչ տվյալներ ենք ձեռք բերել և ինչի հիման վրա ենք որոշումները կայացրել։ Հուսամ՝ կարողացա ձեր հարցերին պատասխանել։

Բացի դրանից, հանրային գնումների մասով գիտեք, որ մի քանի վարույթներ ունենք, վարույթներ, որոնք կոռուպցիան որոշակի սխեմաների մասին են վկայել, բայց դրանք, անպայման, համակցված են եղել նաև օպերատիվ-հետախուզական միջոցառումների տվյալների հետ, որովհետև գործընթացն ինքնին շատ լատենտային է, այսինքն՝ դիտավորությունը բացահայտելու համար դու պետք է ունենաս նաև էդ հովանավորչության վերաբերյալ տվյալները։ Եվ եթե օպերատիվ ուղեկցում եղած չի լինում, գրեթե անապացուցելի է: Իսկ չապացուցված մեղքը հավասար է ապացուցված անմեղության։ Եվ այս տրամաբանությամբ Դատախազությունը թույլ չի տալիս, որ նմանատիպ գործեր դատական հեռանկար ունենան: Ուղղակի, այդ գործերվ կարող է նույնիսկ վարույթ նախաձեռնվել, ստուգվել ու կարճվել կամ հասնել մինչև մեղադրական եզրակացության փուլ, մեղադրականը չհաստատվի, որովհետև շանսերը, որ դատարանում մենք կունենանք… Կամ ապացույցների գնահատման տեսանկյունից էլ մեզ էլ չի բավարարում մենք գտնում ենք, որ ասիմետրիա կա: Եթե ձեզ կոնկրետ գործեր են տրամադրել, և դրանց հետ կապված հարցեր ունեք, խնդրեմ: Եթե դեռ չեն տրամադրել, վստահ եմ՝ օրենքով սահմանված ժամկետում կտան գրավոր հարցմանն ի պատասխան:

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Տիկին Մանավազյան, համեցեք, արձագանքեք:

 Ա.ՄԱՆԱՎԱԶՅԱՆ

-Շատ լավ, շնորհակալ եմ: Տիկին Վարդապետյան, իրականում նախադեպը հետևյալն է, հաշվեքննության մեջ արձանագրված էական վնասների մասին է խոսքը, երբ չկա արձագանք, հաջորդ տարվա նույն գործողություններում հետևում է նույն խնդիրը, այսինքն՝ նույն խախտումները շարունակական են լինում: Երբ մենք հետվերահսկողական գործողությունների արդյունքում նորից գալիս ենք նույն կետին, որ Դատախազությունում կարճվում է, հետ է գալիս, նույն ոլորտում, նույն տեղում նույն խնդիրը կրկնվում է: Իմ անհանգստությունը հենց այդտեղ է, որ եթե դա էական վնաս է, և դրան հետևողականություն չկա, ինքը, միանշանակ, անդադար կրկնվելու է: Շնորհակալություն:

  Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Հասկացա, թե ձեր մտահոգությունը, որտեղ է: Գուցե մենք միասին մտածենք մեր միջնորդագրերի ինստիտուտն էլ սկսենք կիրառել և ոչ միայն Հաշվեքննիչ պալատին պատասխանենք և օրինակ՝ Պետական վերահսկողական ծառայությանը, այլև համապատասխան միջնորդագրեր ուղարկենք այն մարմիններ, որտեղ նման խախտումներ արձանագրվել են: Էլի, այս տարվա՝ 2023 թվականի գործերից չէր, դրա համար չկա հաղորդման մեջ, բայց գիտեք, որ կորոնավիրուսային վարակի հետ կապված՝ նույն փաստաթղթում արձանագրված խախտումների դեպքով իրականացված քննությունը բերել է որոշակի արդյունքների։ Մենք դատարան ուղարկված գործ ունենք՝ 263 միլիոն 480,000 դրամ խարդախության դրվագով, դա մասն է, բժշկական կազմակերպություններից մեկի տնօրենի և նախկին բարձրաստիճան պաշտոնատար անձի հետ կապված մասն անջատված ուղարկված է դատարան: Նախաքննության փուլում գտնվող մաս էլ կա, որով դեռևս քննություն է իրականացվում, բայց այս կտորով գործն ուղարկվել է դատարան: Նմանատիպ իրավիճակներ ունենք, բայց ձեր հարցը հասկանալով և մտահոգությունը կիսելով, մենք միջնորդագրերի մասով կսկսենք, գուցե, եթե հարցում անեք, ձեզ էլ կպատասխանենք։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Վիլեն Գաբրիելյան, համեցեք:

 Վ.ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Հարգելի տիկին գլխավոր դատախազ, առաջին հարցս՝ տնային աշխատանքն իրավաբան ընկերներիս հետ, քանի որ, կարծում եմ՝ հանձնաժողովում իմ կողմից ձեզ տված հարցը ճիշտ չի հասկացվել, քանզի դուք ձեր պատասխանում անդրադարձ եք անում քրեական գործի և, ըստ էության, քննության առանձնահատկություններին։ Մինչդեռ իմ հարցը վերաբերում է քրեական դատավարության նոր օրենսգրքով նախատեսված խափանման միջոցների կիրառությանը: Ըստ իս՝ խնդիրը հետևյալն է. քրեական դատավարության նոր օրենսգրքով միջազգային պրակտիկային համահունչ՝ բարելավվել է խափանման միջոցների ինստիտուտը, կալանքի տևողության համար առավելագույն ժամկետը և դատարանի համար պարտավորություն է սահմանվել կալանքի ամեն երեք ամիսը լրանալուց հետո վերանայել այն: Սահմանվել են խափանման միջոցների նոր տեսակներ և դրանց կիրառման համակցված հնարավորություն, բայց դատարանների կողմից նոր օրենսգրքի տարաբնույթ տարածական մեկնաբանությունների արդյունքում մի դեպքում քրեական դատավարության հին օրենսգրքով քննվող գործերով նոր օրենսգրքով նախատեսված խափանման միջոցները կիրառվում են, մյուս դեպքերում՝ ոչ։ Ընդ որում՝ հետաքրքիր է այս հարցում Դատախազության մոտեցումը: Համաձայն իմ ունեցած տեղեկությունների՝ Դատախազությունն առարկում է քրեական դատավարության հին օրենսգրքով քննվող գործերով նոր օրենսգրքով նախատեսված այլընտրանքային խափանման միջոցների, այդ թվում դրանց համակցված կիրառությունը, այն պատճառաբանությամբ, որ դրանք կիրառելի չեն հին օրենսգրքով քննվող գործերով: Ի՞նչ է ստացվում. իրավունքի օրենսդրության զարգացման և մարդու իրավունքների պաշտպանության տեսանկյունից ներմուծվել է խափանման միջոցների ինստիտուտը, բայց մի խումբ մեղադրյալների նկատմամբ դրանք չեն կիրառվում միայն այն պատճառով, որ իրենց վերաբերյալ քրեական գործը դատարան է ուղարկվել մինչև Քրեական դատավարության նոր օրենսգրքի ուժի մեջ մտնելը: Համաձայն «Դատախազության մասին» ՀՀ օրենքի 48-րդ հոդվածի 1-ին մասի 4-րդ կետի՝ դատախազն իր լիազորություններն իրականացնելիս պարտավոր է ապահովել մարդու և քաղաքացու իրավունքների ու օրինական շահերի պաշտպանությունը։ Հիմա հարցս հետևյալն է՝ ի՞նչ հիմքով, հիմնավորմամբ և պատճառաբանություններով է Դատախազությունն առարկում նոր օրենսգրքով նախատեսված խափանման միջոցների կիրառումը նախկին օրենսգրքով քննվող քրեական գործերով, այնինչ կարող էին կիրառել կալանքի հետ չկապված այլ խափանման միջոցներ հսկողության ոչ պակաս արդյունավետ մեխանիզմներով: Արդյո՞ք Դատախազության մոտեցումն այն է, որ մարդիկ, այնուամենայնիվ, մնան կալանքի տակ, թե՞ դուք և Դատախազությունն էլ ունեք այն մոտեցումը, որ կալանքը հանդիսանում է ծայրահեղ կամ, ինչպես օրենսգրքում է նշված, բացառիկ միջոց, և մարդիկ պետք է ունենան հնարավորություն քրեական դատավարության նոր օրենսգրքով ...

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Ավարտեք:

 Վ.ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ

-...Սահմանված հնարավորություններից օգտվելու համար։

Ներողություն, պարոն Արշակյան:

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պարոն Գաբրիելյան: Լավ նշեցիք՝ իրավաբան ընկերների հետ փայլուն տնային աշխատանք եք արել, բայց դրանից իմ պատասխանը չի փոխվում: Ես շատ լավ էի հասկացել ձեր հարցը, որովհետև շատ լավ գիտեմ, թե որ վարույթով եք հարցնում: Եվ գիտեմ մեր դիրքորոշումը ոչ միայն այդ վարույթով, այլև մյուս բոլոր վարույթներով, երբ մենք առաջարկում ենք դատարանում գտնվող գործով, որի նկատմամբ, ինչպես նշեցի, ես անընդհատ սպասում էի, որ Քրեական դատավարության օրենսգրքի անցումային դրույթների մասին կնշեք, երևի, մոռացել են իրավաբանները ձեզ հուշել, որ անցումային դրույթների մեջ կա կարգավորում, որ դատարան գնացած գործերը գործող՝ քրեական դատավարության հին օրենսգրքով են կարգավորվում, և դրա համար մենք պնդում ենք, որ հին քրեական օրենսգրքով դատարան ուղարկված գործերը պետք է շարունակեն քննվել հին քրեական գործերով: Եվ ընտրողաբար ռետրոսպեկցիա, ընտրողաբար հետադարձություն ո՛չ քրեական դատավարության օրենսգրքով չի կարելի կիրառել, ո՛չ քրեական օրենսգրքով: Ասեմ ավելի պարզ լինելու համար, որ Քրեական օրենսգրքի հետ կապված էլ էր իրավաբանական, փաստաբանական համայնքն այդ հարցը բարձրացնում, ասում էր՝ երկու օրենսգրքերի մեջ պիտի ընտրենք բոլոր մեղմացնող հանգամանքները, ելնելով մարդու իրավունքների պաշտպանության լավագույնս մոտեցումներից և երկու օրենսգրքերից ընտրենք բոլոր մեղմացնող ու բարելավող նորմերը և, ի վերջո, ղեկավարվենք այդ ընտրողաբար մոտեցմամբ: Մենք համառորեն մինչև վերջ պնդում ենք, որ ոչ: Հետադարձությունը կիրառելի է մեկ անգամ և թույլ չի տալիս՝ երկու օրենսգրքերից ընտրողաբար կիրառելու անձի համար բարելավող նորմերը։ Դա մեր օֆիցիալ դիրքորոշումն է որպես հանրային մեղադրողներ: Մեր բոլոր հիմնավորումները գրված են վերաքննիչ բողոքներում և դա ըստ գործերի տարբերակված մոտեցում չէ, ես վստահ եմ՝ փաստաբանները կդժվարանան ձեզ մի գործ մեջբերել, որ այ, գիտեք, էստեղ էսպես ենք արել, մյուս տեղում հակառակ դիրքն ենք ձևավորել, որովհետև էս բոլոր գործերը, ի վերջո, կհասնեն Վճռաբեկ դատարան, ոնց որ իմ նշած գործում էր, և Վճռաբեկ դատարանը վարույթ կընդունի և, կարծում ենք՝ այս հարցին լուծում կտա, բայց մեր դիրքորոշումը մնում է անփոփոխ՝ եթե ուղարկվել է հին Քրեական դատավարության օրենսգրքի պայմաններում, մենք առաջնորդվում ենք հին Քրեական դատավարության օրենսգրքի կարգավորումներով՝ հիմք ընդունելով անցումային դրույթներում առկա ձևակերպումը: Սա մեր դիրքորոշումն է:

  Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Արձագանք, համեցեք:

 Վ.ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ

-Իրականում ես կոնկրետ գործի մասին չէի խոսում, ես պրակտիկայից երեք դեպք ունեմ, բայց եթե շատ եք ուզում. ելույթի ժամանակ էդ գործից էլ կխոսեմ:

Ես ուրիշ հարց ունեմ. ձեր ընտրության ժամանակ ձեր ելույթում, այդ թվում հարց ու պատասխանի ժամանակ դուք որպես ձեր աշխատանքային փորձարարություն, որն անձամբ ես շատ եմ կարևորում, դուք մատնանշում էիք խաղաղ պայմաններում զոհված զինծառայողների խնդիրները, որտեղ դուք աշխատանքային խմբի անդամ եք եղել և, փաստացի, եթե ես չեմ սխալվում, չորս գործ ձեր աշխատանքի արդյունքում գնացել է վերաորակման: Ձեր դատախազ դառնալուց հետո, եթե չեմ սխալվում, ծնողները ձեզ երեք անգամ դիմել են, խնդրել են ձեզ հետ հանդիպում, դուք ուղղորդել եք իրենց դեպի զինդատախազը, մի անգամ ես եմ դիմել նմանատիպ խնդրանքով դուք ինձ էլ եք ուղղորդել դեպի զինդատախազը: Չգիտեմ, գուցե ինչ-որ ծանրաբեռնվածության խնդիր կար, բայց, այնուամենայնիվ, հարցս շատ պարզ է այդ տեսանկյունից, որովհետև ես կարծում եմ, որ առանձնահատուկ ձեր ուշադրության կենտրոնում պետք է լինեն այս գործերը։ Ի վերջո, էս քրեական գործերի քննությունը երբևիցե ավարտվելո՞ւ է, թե՞ ոչ:

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Պարոն Գաբրիելյան, ես շատ ուրախ եմ, որ դուք ներգրավվել եք այս գործերի վերաբերյալ մեր աշխատանքներում: Ծանրաբեռնվածությունը չէ պատճառը, որ Զինվորական դատախազությունն է պատասխանում: Գործը գտնվում է Զինվորական դատախազության հսկողության և վերահսկողության տակ: Եվ Զինվորական դատախազության հետ կապված յուրաքանչյուր որոշում, որը բողոքարկվելու է, բողոքարկվելու է ինձ: Եթե ես որևէ գործով հանդիպում ունենամ՝ որևէ կողմի հետ կապված, դա, միանշանակ, իմ որոշման առումով խնդիրներ է առաջացնելու։ Եթե նկատել եք, թիրախային խմբերի հետ, որոնք վարույթներ ունեն, մինչդատական վարույթում ես հանդիպումներ չեմ ունենում, բայց բոլոր գործերից մանրամասն տեղեկացված եմ:

Ես կփորձեմ … Հա, չեմ հասցնի: Ես խոստանում եմ, որ եզրափակիչ ելույթում հատ-հատ կանդրադառնամ ձեր նշած գործերին, որովհետև յուրաքանչյուր գործով կատարված անհրաժեշտ քննչական գործողությունները և տրված հանձնառությունների կատարման ծավալն ինձ մոտ արձանագրված է, բոլորին ձեզ հատ-հատ գրավոր պատասխանել են, բայց մի հատ էլ բանավոր կհնչեցնեմ, ուղղակի, եզրափակիչի ժամանակ, հիմա չեմ հասցնի:

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Լիլիթ Մինասյան, համեցեք հաջորդ հարցի համար:

 Լ.ՄԻՆԱՍՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ, տիկին դատախազ, թե՛ զեկույցի, թե՛ բովանդակային քննարկման համար: Չնայած մենք պետական-իրավական հարցերի մշտական հանձնաժողովում շատ մանրակրկիտ քննարկում ենք ունեցել զեկույցի վերաբերյալ, բայց կցանկանամ հարցս, որը հիմնականում մեզ՝ քաղաքական գործիչներիս, ամենահաճախն է տրվում, բարձրաձայնել նաև լիագումար նիստերում: Ամենահաճախ արվող քննադատությունն արդարադատության անկատարությունն է կամ ուշացումն է կամ ուշացած արդարադատությունն է, կամ հանրությունը չի տեսնում այն հնչեղ քրեական գործերով ավարտուն դատական որոշումներ և դրանով իսկ չունի արդարության զգացողություն։ Մենք էս հարցը քննարկեցինք, բայց, ըստ իս՝ նորից պետք է շեշտադրում անեմ, որ թե՛ հանցագործների աճը, թե՛ մանավանդ ձեր կողմից մեծ ուշադրություն դարձված կոռուպցիոն հանցագործությունների աճը պայմանավորված է նրանով, որ այս տարիների ընթացքում մենք չունենք հստակ դատական որոշումներ, գոնե հնչեղ գործերով մեղադրյալներից բացի արդեն չունենք դատապարտյալներ: Եվ այստեղ կցանկանամ, ինքս փորձել եմ վերլուծել, մանավանդ, շահագրգիռ մարմինների հետ քննարկումների ընթացքում, երբ յուրաքանչյուր մարմին իր կողմից մատնանշում է իր տեսած խնդիրները, կցանկանամ, որ դուք, ընդհանուր, որպես ամբողջ գործի վարույթը վերահսկող մարմին, նշեք թե ինչ դիտարկումներ ունեք, ինչ փոփոխություններ պետք է արվեն: Օրինակ՝ կարո՞ղ է՝ դատավորների քանակը պետք է ավելացնենք, որպեսզի դատավորների ծանրաբեռնվածությունն իջնի կամ դատախազների քանակը պետք է ավելացնենք, որպեսզի դատախազների ծանրաբեռնվածությունն իջնի, և այդ գործերի քննությունն արագ տեղի ունենա: Կամ, օրինակ՝ շատ հաճախ բերում են, մատնանշում են օրինակներ, ձերբակալվածների պահման վայրերից չեն կարողանում մեղադրյալներին դատական նիստերի բերել։ Չգիտեմ, մանր դիտարկումներ կարող են լինել, որոնք մեր աչքին տեսանելի չեն, մանավանդ, հանրության աչքին տեսանելի չեն: Բայց, կարծում եմ, որ դուք ավելի լայն պատկեր ունեք:

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Տիկին Մինասյան, ես փորձեմ իմ հիմնական դիտարկումները ներկայացնել և դրական լույսի ներքո, այսինքն՝ ես չեմ պատկերացնում, որ հիմա ինձանից ակնկալում եք, որ ես սկսեմ քննարկել, թե ով է մեղավոր կամ անմեղ, բնավ, ցանկություն չունեմ՝ էդ երկխոսության մեջ մտնելու: Ես արդեն նշեցի, որ երկու մասով, որոնք մեր ուղիղ պատասխանատվության ներքո են, մեկը՝ փորձաքննություններն են, մյուսը՝ մեր ներկայությունը նիստերի դահլիճում, այս առումով անընդհատ հսկողություն կա, և մենք չենք բացակայում նիստերից, որովհետև մեկ հետաձգված նիստը նշանակում է մեկ ամսով կամ, չգիտեմ, ամիս ու կեսով հետաձգված նիստ, մենք դա շատ լավ ենք գիտակցում։

Երկու ինստիտուտ կա, որը շատ ակտիվ սկսել ենք կիրառել. դա համաձայնեցման վարույթն է, որը նոր քրեական դատավարության օրենսգրքով է նախատեսված, և, կարծում եմ՝ սա ունակ է բեռնաթափելու դատարանները: Գիտեք համաձայնեցման վարույթը, երբ անձը մեղքի վերաբերյալ առարկություն չունի, երբ քննարկում են պատժաչափը, և դատարանը, ըստ էության, եթե դատախազն էլ համաձայն է, հաստատում է այդ համաձայնությունը և, ըստ էության, այլևս դատաքննությունը չի շարունակվում:

Ունենք արագացված վարույթի ինստիտուտը, որն էլի կիրառելի է, որը, կարծում եմ՝ էլի բեռնաթափում է դատական համակարգը: Մենք սկսել ենք ակտիվ կիրառել հաշտությունների ինստիտուտները և հաշտությունների ինստիտուտները համադրում ենք նաև գործուն զղջալու ինստիտուտի հետ: Եթե, օրինակ՝ կոռուպցիոն որևէ հանցագործություն է, որի միակ հետևանքը, պատճառված վնասն է և վնասը քաղաքացիական հայցով ամբողջությամբ վերականգնվել է, ըստ էության, վարույթ այլևս դառնում է բովանդակազուրկ, և դատարան ուղարկելու անհրաժեշտություն չկա: Հաշվի առնելով արարքի հանրային վտանգավորություն, ներգրավված անձանց և այլն, Դատախազությունը կարողանում է գործուն զղջալու ինստիտուտը կիրառել։ Ես կարծում եմ՝ մենք նոր կարգավորումների անհրաժեշտություն չունենք: Իհարկե, շատ մեծ է հիմա գայթակղությունը՝ ասելու դատախազների թիվն ավելացրեք, բայց հիմա ես էս ամբիոնից դա չեմ ասի, որովհետև ես կարծում եմ, որ աշխատանքի կազմակերպման ձևաչափի խնդիր ունենք մենք: Իհարկե, մի քիչ աշխատաժամանակը պետք է երկարացնենք, և ես էլի պնդում ու խնդրում եմ, որ գուցե նիստերի ժամանակացույցի հետ կապված ոչ օրենսդրական մի փոքր կարգավորումներ ունենանք: Գուցե քննարկումների արդյունքում կարողանանք ժամանակացույցերը հրապարակային դարձնել, որպեսզի և՛ մեղադրողները, և՛ պաշտպանները կարողանան նախապես պատկերացում ունենալ, թե նիստերը ո՞ր օրերին կարող են նշանակել: Մենք ունենք լավ օրինակներ, երբ դատարանը հաջորդաբար նիստեր է նշանակում, օրինակ՝ առաջիկա չորս ամսվա համար, մենք գիտենք, կոնկրետ գործով, օրինակ՝ կոռուպցիան գործերով, ունենք նման դատավորներ, որոնք նիստերը նշանակում են և համաձայնեցնում են երկու կողմի հետ: Հաշվի են առնում իրենց և՛ արձակուրդները, և՛ ամեն ինչը և, ըստ էության, բացթողումներ չունենք: Գուցե սկսենք էս դրական օրինակը տարածել բոլորի վրա, որովհետև իրականում ուշացած արդարադատությունը մերժված արդարադատություն է: Եվ մենք էլ ենք հոգնում, հավատացեք, անընդհատ ձգվում է, ձգվում է, չենք կարողանում ավարտել, և անընդհատ ինչ-որ հանրային դիսկուրս է տեղի ունենում մի բանի վերաբերյալ, որ դատարանը պիտի որոշեր: Դրա համար առաջարկում եմ, որ քննարկենք այն բոլոր կարգավորումները ճիշտ կիրառելու հնարավորությունը, որն Ազգային ժողովն արդեն ընդունել է: Լրացուցիչ նոր կարգավորման անհրաժեշտություն չեմ տեսնում:

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Արձագանք, տիկին Մինասյան, համեցեք:

 Լ.ՄԻՆԱՍՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Տիկին Վարդապետյան, մենք շատ հաճախ հանձնաժողովում քննարկումներ ենք ունենում բոլոր մարմինների հետ Քրեական դատավարության մասին օրենքում բացերի, նոր ընդունված օրենքում բացերի շուրջ և լրացումներ անելու համար: Ես կխնդրեմ, որ ձեր ուշադրության կենտրոնում պահեք այս հարցը, թե ինչ դիտարկումներ ունի Դատախազությունը հենց քրեական դատավարության մասով, որովհետև շատ առաջարկներ հնչում են, կոնստրուկտիվ քննարկումներ են տեղի ունենում քննչական մարմինների, դատական իշխանության, բոլոր շահագրգիռ կողմերի հետ, և մենք փորձում ենք լուծումներ տալ, որպեսզի նման խնդիրները գոնե ինչ-որ կարգավորում ունենան:

Եվ երկրորդ մասով կխնդրեմ, «Ապօրինի ծագում ունեցող գույքի բռնագանձման մասին» օրենքն ընդունվեց հենց այդ պատճառով, որ էդ արդարության զգացողությունը և գոնե ուշացած արդարադատությունը տեղի ունենա: Բայց հանրային հնչեղության առումով, այսինքն՝ հանրայնության առումով, ես վստահ եմ, դուք ունեք սահմանափակումներ՝ իրավական մասով, իրավական տերմինոլոգիայով հանրությանը ներկայացնելու, բայց, կարծում եմ՝ պետք է մեկ ամբողջական թիվ կամ մեկ ամբողջական պատկեր ցույց տալ մեկ հնարավոր տեսանյութով կամ ինչ-որ ձևով, որպեսզի հանրությունը հասկանա, թե այս տարիների ընթացքում ինչ ենք հետ բերել պետությանը։ Շնորհակալություն:

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Ներողություն, տիկին Վարդապետյան: Հարգելի գործընկերներ խնդրում եմ լռություն ապահովել, որպեսզի չխանգարենք բանախոսներին: Համեցեք:

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Տիկին Մինասյան, դատարանում գտնվող գործերն ամենահրապարակայինն են, ապօրինի ծագում ունեցող գույքով մեր բոլոր ավարտված գործերը... Եթե ամբիոնները նայեք, գրեթե բոլոր լրատվականների բարձրախոսները դրված են, և մեր լրագրող գործընկերներն այս առումով անընդհատ ապահովում են հանրությանը տեղեկացումը: Ուսումնասիրությունների փուլում գտնվող գործերի մասին մենք չենք կարող խոսել, քրեական պատասխանատվություն կա, քրեական պատասխանատվությունն էլ ինչո՞վ է պայմանավորված. երեք տարի է տևում ուսումնասիրությունը, դե, պատկերացրեք՝ գույքերի ծավալ կա, բանկային տվյալներ կան, նաև ոչ Հայաստանում գտնվող բանկային տվյալներ ենք մենք ստանում, որպեսզի մենք կարողանանք ապահովել, որ էդ միջոցները մնան վարույթում: Այսինքն՝ իմանալով ուսումնասիրության մասին, օրինակ՝ մենք ունենք մեկ-երկու շատ տհաճ դեպք, երբ չենք կարողանում պարզել, թե ոնց արտահոսք է տեղի ունեցել, և անձինք օտարել են գույքերը, և դու արգելադրելու այլևս ոչինչ չունես, քո հայցը դառնում է բովանդակազուրկ, միայն իրավունքն է մնում։ Իսկ լուսաբանման մասով մենք անընդհատ ենք անում, բայց հաշվի առնելով, որ բարձրաձայնում եք խնդիրը, գուցե էլի ավելի շատ կխոսենք, ավելի շատ կպատմենք, բայց՝ դատարանում գտնվող գործերի մասին: Շնորհակալ եմ:

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Լիլիթ Ստեփանյան, համեցեք հարցի համար:

 Լ.ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Շնորհակալ եմ զեկույցի համար, տիկին Վարդապետյան: Հետաքրքիր զուգադիպությամբ իմ և գործընկերոջս հարցերը համընկել են, որպեսզի չկրկնվեմ, այն ուրիշ տեսանկյունից ներկայացնեմ: Դարձյալ խոսքն ուշացած արդարադատության մասին է, որովհետև դրանք շարունակում են խնդրահարույց մնալ քննության ժամկետների տեսանկյունից: Եվ քիչ չեն դեպքերը, երբ, օրինակ՝ ձերբակալված մարդկանց կամ մեղադրողների կամ կասկածյալների հարազատները դիմում են մեզ՝ հիմնականում հիմնավորելով իրենց խնդրանքը կամ դժգոհությունն առ այն, որ, երբեմն տվյալ հանցագործության համար ենթադրվող առավելագույն պատժաչափը գրեթե հավասարազոր է այն ժամանակահատվածին, ինչ ժամանակահատվածում, որ ընթանում են դատավարությունները: Եվ ես հիշում եմ, տիկին Վարդապետյան, որ երբ դուք դեռ չէիք ընտրվել գլխավոր դատախազ, այ դուք ամենաշատ շեշտադրումը հենց սրա վրա արեցիք, որ ուշացած արդարադատությունը մերժված արդարադատությունն է: Որտե՞ղ եք տեսնում խնդիրը, ի՞նչ լուծում եք այս առումով տեսնում:

Եվ երկրորդ հարցս. 2023 թվականին 151-ով աճել են ընտանիքում բռնության դեպքերը, և ընդհանուր հանրագումարով 508 դեպքի մասին ենք մենք խոսում: Եվ եթե 2022 թվականին մենք ունեցել ենք 357 դեպք, ապա 2021-ին՝ 500 դեպք: Եվ միակ մխիթարությունը, թերևս, այն է, որ գոնե սպանություններն են պակասել նախորդ տարվա համեմատ, բայց ընդամենը մեկով: Երբ կարդում ենք Տարբեր հետազոտություններ, ուսումնասիրություններ և ծանոթանում ենք դրանց բովանդակությանը, նշվում է, որ հետպատերազմյան երկրներում կան նման խնդիրներ, և նույնիսկ դրանք օրինաչափ են, երբ հասարակությունը որոշակի ագրեսիվ վերաբերմունք կամ վարքագիծ է ունենում, աճում են բռնությունները, այդ թվում նաև ընտանիքում։ Ինչո՞ւ եմ այս հարցը ձեզ տալիս. որովհետև հաղորդման մեջ գրված է, որ դուք նաև մասնագիտական կոնսուլտացիաներ եք իրականացնում՝ համագործակցելով նաև ներքին գործերի նախարարության համապատասխան վարչությունների հետ: Էս դեպքում ձեր մեկնաբանությունը կցանկանամ լսել, տիկին Վարդապետյան:

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Տիկին Ստեփանյան, օգտվելով առիթից, որ ժամանակ ունեմ, չհասցրի տիկին Մինասյանի հարցին ի պատասխան՝ նշել, թե նույն գործում զղջալու հիմքով քանի հետապնդումներ ունենք դադարեցված, ես նաև պարոն Մինասյանին էի խոստացել սա: Ոչ մեծ ծանրության հանցագործություններով 2023 թվականին 63 անձի վերաբերյալ ենք որոշում կայացրել, միջին ծանրության հանցագործություններով՝ 52 անձի վերաբերյալ: Այսինքն՝ այս երկու տեսակ հանցագործություններով 115 անձի վերաբերյալ գործուն զղջալու հիմքով որոշում ենք կայացրել, գործը չենք ուղարկել դատարան: Գիտեք, որ նաև ծանր, առանձնապես ծանր հանցագործություններով Դատախազությունը բացառիկ դեպքերում կարող է այս գործառույթն իրականացնել։ Նշեմ, որ 264 անձի վերաբերյալ էլ կայացվել է ծանր, առանձնապես ծանր հանցագործություններով, որից 262-ը մեղադրվել է զինվորական ծառայության սահմանված կարգի դեմ ուղղված հանցագործություններ կատարելու համար: Մեկը սեփականության, տնտեսական գործունեության դեմ ուղղված հանցագործություն է, մեկն էլ՝ պետական իշխանության դեմ ուղղված հանցագործություն է: Առաջարկս մնում է նույնը՝ եղած մեխանիզմները՝ համաձայնեցման վարույթները, արագացված վարույթները, գործուն զղջալու ինստիտուտը համակարգված կիրառել և նիստերի նշանակման որոշակի տրամաբանություն ու հաջորդականություն դնել, որպեսզի ֆիզիկապես հնարավոր լինի էդ նիստերն իրականացնել: Կավելացնեմ նաև մեկ բան՝ դատական նիստերի դահլիճի կառավարման տեսանկյունից, դատավորի գործառույթները գուցե մի փոքր ավելացնենք, որովհետև ես պետական-իրավական հարցերի մշտական հանձնաժողովի նիստի ժամանակ օրինակ բերեցի հանրային ընդհանրապես հետաքրքրություն չունեցող մի գործ. միջին ծանրության հանցագործություն է, 9 անձ է ներգրավված որպես մեղադրյալ, 21 դատական նիստ էր տեղի ունեցել, 3 դատավոր էր փոխվել էդ ընթացքում, 9 մեղադրյալներից ամեն մեկի փաստաբանը մեկական անգամ չէր եկել, 21 դատական նիստերի արդյունքում վաղեմության ժամկետներն անցել էին: Նախկինում մինչդատական վարույթում էր վաղեմության ժամկետների մի մասն անցնում, բայց հիմա այլևս նման հնարավորություն չկա, որովհետև անձի իդենտիֆիկացիայի պահից, երբ մենք քրեական հետապնդում ենք հարուցում, դատավարության մեջ հստակ ժամկետներ են սկսում հոսել՝ երկու ամիս, հինգ ամիս և այլն։ Այսինքն՝ էս դեպքերում մենք նախաքննության փուլում արդեն սահմանափակված ենք, դրա համար էստեղ, կարծում եմ՝ պետք է դատավորին մի փոքր ավելի շատ լիազորություններ տալ, որպեսզի այդ անհարգելի բացակայությունների հետ կապված՝ գործուն մեխանիզմներ ունենա, բացի տարբեր մարմիններ գրելուց և ուշադրությունը հրավիրելուց:

Ընտանեկան բռնության մասով, տիկին Ստեփանյան, երկու կողմ ունի հարցը. բացահայտելիությունն է սկսել աճել: Այսինքն՝ մենք սկսել ենք հասկանալ, թե ընտանեկան բռնությունն ի՞նչ է և այն, ինչին մեր աչքին գուցե սովոր էր, սկսել ենք նայել արդեն այլ կերպ։

Մենք քիչ առաջ տիկին Բաթոյանի հետ էինք խոսում, դեպքեր կան, որոնք ի սկզբանե չեն արձանագրվել որպես հանցագործություն, բայց դատախազական վերանայման հսկողության արդյունքում վարույթ է նախաձեռնվել, օրինակ՝ այդ նույն բռնություններն ընտանիքի ներսում և այլն։ Այս առումով, կարծում եմ՝ հետպատերազմյան ժամանակաշրջանը չէ միակ պատճառը, պատճառը նաև այն վերաբերմունքն է, որ մենք ունենք ընտանեկան բռնության նկատմամբ և, կարծում եմ՝ այդ վերանայման արդյունքում է, որ մենք վարույթները նախաձեռնում ենք և, ասում եմ՝ հատկապես փոքր համայնքներում մեզ չեն հասկանում: Մինչև այսօր ասում են՝ այ, դուք ընտանիքը քայքայելու գործընթաց եք սկսել։ Մենք շատ երկար բացատրում ենք, որ ընտանիքը պահպանելու գործընթաց ենք սկսել: Եթե արձագանքի հնարավորություն ունենամ, մի օրինակ կբերեմ Գեղարքունիքից:

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Խնդրեմ, արձագանք։

 Լ.ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Եվ տիկին Վարդապետյան, կխնդրեմ այդ հարցին ավելացնելուց զատ նաև անդրադառնաք իմ մյուս փոքր հարցին։ Նախորդ տարվա հաղորդման մեջ բավականին ծավալուն անդրադարձ կար քննչական գործողություններին և Քննչական կոմիտեին՝ կապված կոմպետենտության հետ, փորձաքննության հետ որոշ դեպքերում, ինչ-ինչ գործողություններ, գուցե գիտակցաբար, գուցե ոչ գիտակցաբար դանդաղեցնելու հետ։ Այս տարի զարմանալիորեն որևէ նախադասություն, որևէ տող չկա՝ Քննչական կոմիտեի հետ կապված, բայց զուգահեռ փաստաթղթերում մենք այլ փաստերի հետ ենք առնչվում։ Կուզենայի, որ եթե այս մասին ասելիք ունեք, ասեք:

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Շատ շնորհակալ եմ, տիկին Ստեփանյան: Մենք հաղորդման տրամաբանությունն էլ, ժամանակի ընթացքում կնկատեք էվոլյուցիան, տանելու ենք ավելի շատ արդյունքահենք հաղորդումների: Այսինքն՝ մենք այստեղ չենք գալու, որ ձեզ պատմենք, թե ինչքան դժվար է մեզ համար աշխատելը, մենք գալու ենք, և մեր հաղորդումներում, առնվազն, Դատախազությունը պատմելու է, թե ինչ արդյունքներ ենք արձանագրել, ինչ բացթողումներ ունենք և ինչով են պայմանավորված այդ բացթողումները, ինչ ենք անում էդ բացթողումները հաղթահարել ուղղությամբ: Ես ինքս և՛ մասնագիտական, և՛ աշխատանքային, և՛ մարդկային հարաբերություններում ինչքան էլ դա տարօրինակ հնչի, բայց մեղավորներ փնտրելու ձևաչափ չունեմ: Ցանկացած իրավիճակում ես ոչ թե պրոբլեմներ եմ փնտրում, այլ լուծումներ եմ փնտրում: Եվ իմ աշխատակազմում էլ աշխատում են մարդիկ, որոնք չեն գալիս ինձ մոտ պրոբլեմներով, գալիս են պրոբլեմների լուծումներով։ Դա է պատճառը, որ մենք ձգտել ենք ավելի շատ արդյունքներ ներկայացնել, ոչ թե ձեզ իրականությունից կտրել, այլ ցույց տալ, թե ինչ աշխատանք է արված: Եվ շնորհակալ եմ համակարգին, մենք արդյունքներ ունեինք՝ ցույց տալու: Եվ կարծում եմ, որ այսուհետ այդպես է լինելու՝ մենք ձեզ չենք ծանրաբեռնելու մեր ներքին աշխատանքային խնդիրներով, մենք դրանք լուծելու ենք ներսում:

  Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Տրդատ Սարգսյան, համեցեք հաջորդ հարցի համար:

 Տ.ՍԱՐԳՍՅԱՆ

-Շնորհակալություն, հարգելի տիկին գլխավոր դատախազ, իմ հարցը մասամբ հնչեց պարոն Գաբրիելյանի կողմից: Խոսքս վերաբերելու էր 2008 թվականից ի վեր ոչ մարտական պայմաններում զոհված զինծառայողներին վերաբերող քրեական գործերին: Դուք չհասցրիք պատասխանել, այս ժամանակը նաև կարող եք օգտագործել այդ հարցին պատասխանելու համար: Նաև պարոն Գաբրիելյանը հարցրեց, թե արդյո՞ք կարող ենք հույս ունենալ, որ այս քրեական գործերն ավարտ կունենան և արդարացի վճիռ կլինի։ Իհարկե, երկար տարիներ են անցել այդ դեպքերից, հասկանալի է, որ գործի ապացուցողական բազան վերացված է։

Հիմա՝ երկրորդ հարցը. արդյո՞ք կարող ենք հույս ունենալ, որ այն պաշտոնյաները, որոնք մասնակցել են այս գործերի խեղաթյուրմանը կամ ապացույցների վերացմանը, կոծկել են որոշ ապացույցներ, այդ պաշտոնյաների հետ որևէ գործընթաց կսկսվի՞, թե՞ ոչ: Նաև հարց. այսօր նախաքննություն իրականացնող մարմնում կամ Դատախազությունում կա՞ն պաշտոնյաներ, որոնք ժամանակին մասնակցել են այս գործերի քննությանը:

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Պարոն Սարգսյան, վերջին հարցին պատասխանելն ամենահեշտն է, ո՛չ, չկան, չեն պաշտոնավարում, բայց պատճառներից մեկն այն է, որ սրանք բավական վաղ գործեր են և անձինք կա՛մ անցել են թոշակի, կա՛մ այլ աշխատանք են իրականացնում և հիմա այս գործերը գտնվում են լրիվ այլ դատախազների հսկողության ու վերահսկողության ներքո։

Այո, դուք ճիշտ նշեցիք, որ կան գործեր, այդ թվում՝ Տիգրան Օհանջանյանի վերաբերյալ գործը, որով հիմնական ապացույցները չկան, վերացվել են և վերացվել են գործի հենց քննության ընթացքում: Այս առումով Դատախազության կողմից տրված հանձնարարություններից մեկը վերաբերում է իդենտիֆիկացնելուն այն անձանց, որոնց մեղքով և չարամիտ կամ անփույթ վարքագծի արդյունքում են այս ապացույցները վերացվել և պաշտոնատար անձանց վարքագիծը քրեաիրավական գնահատականի արժանացնելուն։

Քանի որ ժամանակ կա, կներկայացնեմ, թե յուրաքանչյուր գործով ինչ հանձնարարություն է տրված և ինչ է կատարված։ Մասնավորապես, Վալերիկ Մուրադյանի մահվան դեպքի կապակցությամբ քննվող քրեական վարույթով որոշում է կայացվել նախ՝ վարույթը վերսկսելու մասին, օպերատիվ-հետախուզական միջոցառումներ իրականացնելու հանձնարարություններ են տրվել: Ստացված տեղեկությունների և իրականացված հարցաքննությունների հիման վրա վերացվել են մեղադրյալների նկատմամբ ընտրված ստորագրություն չհեռանալու մասին խափանման միջոցները, միջնորդություն է ներկայացվել դատարան կալանքը որպես խափանման միջոց կիրառելու մասին, դա բավարարվել է: Ակտիվացվել են հետախուզման մեջ գտնվող անձանց հայտնաբերելու և ներկայացնելու միջոցառումները: Տեղեկություններ են ստացվել մեղադրյալներից մեկի գտնվելու վայրի վերաբերյալ և լրացուցիչ միջոցներ են ձեռնարկվում հանձնում իրականացնելու ուղղությամբ: Քրեական վարույթով հարցաքննվել և լրացուցիչ հարցաքննվել են վկաներ, որոշումներ են կայացվել լրացուցիչ դատահետքաբանական, դատանյութագիտական և դատաքիմիական համալիր, ինչպես նաև հետմահու լրացուցիչ դատահոգեբանական փորձաքննություն նշանակելու մասին։

Լևոն Թորոսյանի գործով հարցաքննվել են մեկ տասնյակից ավելի վկաներ, իրականացվել են առերես հարցաքննություններ, որոշումներ են կայացվել օպերատիվ-հետախուզական գործունեություն իրականացնելու մասին, ինչպես նաև իրականացվել են վարութային գործողություններ: Հսկող դատախազի կողմից վարույթն իրականացնող քննիչին տրվել է մի շարք էական հանգամանքներ պարզելու վերաբերյալ հանձնարարություն: Ստացվել, քրեական գործին են կցվել դատաձգաբանական փորձաքննության ընթացքում կատարված լուսանկարները: Անձի մարմնին հայտնաբերված վնասվածքների առաջացման հանգամանքները պարզելու նպատակով հարցաքննվել են համածառայակիցները, սպայական կազմը: Այս առումով ևս օպերատիվ-հետախուզական գործունեություն իրականացնելու վերաբերյալ տրվել է հանձնարարություն: Հարցաքննվել են նաև փորձագետները, հարցաքննվել է նաև դատաձգաբանական փորձագետը:

Արթուր Ղազարյանի գործով էլի հարցաքննվել են մեկ տասնյակից ավելի վկաներ, այդ թվում՝ համածառայակիցներ, սպայական անձնակազմ: Ուղարկվել է տեղեկատվության պահանջ, ստացվել են պատասխաններ, որոշումներ են կայացվել օպերատիվ-հետախուզական գործունեություն իրականացնելու մասին, կատարվել են վարույթային գործողություններ, նշանակվել է կրկնակի դատաբժշկական փորձաքննություն, որի եզրակացությունը դեռևս չի ստացվել, բայց գիտենք, որ ընթացքի մեջ է: Փորձաքննության եզրակացությունն ստանալու կապակցությամբ գրություններ են ուղարկվել. և ստացվել են պատասխաններ, որ ընթացքի մեջ է գտնվում և կոնկրետ ժամկետներ են մատնանշել։

Տիգրան Օհանջանյանի դեպքի կապակցությամբ կասեցված վարույթը վերսկսվելուց հետո հարցաքննվել է 20 վկա, ուղարկվել են տեղեկատվության պահանջներ... Կարելի՞ է մեկ րոպե ավելացնել:

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Արձագանքից հետո կշարունակեք: Արձագանք ունի հարց տվողը, դրանից հետո շարունակեք: Համեցեք:

Տ.ՍԱՐԳՍՅԱՆ

-Խնդրում եմ շարունակեք:

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ: Ուղարկվել են մի շարք տեղեկատվության պահանջներ, ստացվել են պատասխաններ, որոշումներ են կայացվել կրկին օպերատիվ-հետախուզական գործունեություն իրականացնելու մասին։

Բացի այդ, «Օհանջանյանն ընդդեմ Հայաստանի» գործով Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի որոշմամբ արձանագրված խախտումների կապակցությամբ լրացուցիչ հանձնարարություն է տրված վարույթն իրականացնող մարմնին մի շարք հանգամանքներ պարզելու ուղղությամբ, որը գտնվում է կատարման փուլում։ Այդ հանգամանքներից մեկն է նաև պաշտոնատար անձանց վարքագծին գնահատական տալը։

Անդրանիկ Մկրտչյանի մահվան դեպքով երկու ցուցմունքների և մեկ հանձնարարության շրջանակներում կատարվել են տարբեր վարույթային գործողություններ, վկայի դատավարական կարգավիճակով հարցաքննվել են ավելի քան 10 անձինք, այդ թվում՝ փորձագետները: Հարցաքննվել են զորամասի մաքրուհիները, այնտեղ դեպքի վայրը վերացնելու հետ կապված պնդումներ կային: Ստացված տվյալների համակողմանի ստուգման նպատակով էլի օպերատիվ միջոցառումներ իրականացնելու որոշում է կայացվել, և էական նշանակություն ունեցող հանգամանքներ պարզելու նպատակով լրացուցիչ դատափաստաթղթաբանական և դատաբժշկական ու ձեռագրաբանական փորձաքննություններ են նշանակվել, գտնվում են կատարման մեջ: Բոլոր անձինք պարբերաբար ընդունվում են Զինվորական դատախազության կողմից, և կատարված յուրաքանչյուր ներկայացվում է գործողություն։ Շնորհակալություն:

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Մինչև հաջորդ հարցին անցնելն առաջարկում եմ ողջունել Ազգային ժողով այցելած՝ Երևանի պետական տեխնոլոգիական քոլեջի ուսանողներին և դասախոսներին:

 ԾԱՓԱՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

Հաջորդ հարցը։ Գեղամ Նազարյան, համեցեք: Լռություն դահլիճում, համեցեք: Միացված է ձեր միկրոֆոնը:

 Գ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Ուրեմն, Արմեն Աշոտյանի հետ առնչվող քրեական գործի հետ կապված՝ Գլխավոր դատախազության հաղորդագրությունում էսպիսի գրառում կար, որ հայց է ներկայացվել պետությանը պատճառված վնասի վերաբերյալ, եթե չեմ սխալվում, մոտ 900 միլիոն դրամի չափով, հետո պնդում կար, որ այն վերականգնվել է, բայց, կարծես, մամուլի հաղորդագրություններից եմ հասկանում, էս պնդումն իրականությանը չի համապատասխանում: Այսինքն՝ ոչ միայն Արմեն Աշոտյանը չի ընդունում իրեն վերագրվող մեղքը, այլև ո՛չ նման պահանջ է եղել, ո՛չ էլ վերականգնում։ Խնդրում եմ այս մասին պարզաբանել, որ ավելի հստակ հասկանանք, թե ի՞նչ է տեղի ունեցել։

Երկրորդ հարցը. 2020 թվականի հոկտեմբերի 10-ին Արթուր Հովհաննիսյանը գրառում է արել ֆեյսբուքում, «Հինգերորդ ալիք»-ի անունն արատավորող գրառում է արել, որը դատարանի որոշմամբ հաստատվել է, ուղիղ մեկ տարի առաջ Վճռաբեկ դատարանը պահանջել է ներողություն խնդրել, տեքստն էլ տվել են, որ հեշտ լինի: Մինչև հիմա նա հրաժարվում է ներողություն խնդրել: Ճիշտ է, 300,000 դրամը Հարկադիր կատարումն ապահովող ծառայության միջոցով վերականգնվել է, բայց ներողություն չի խնդրում: Հիմա ուսանողներն էլ այստեղ են, ձեր կարծիքն եմ ուզում. ի՞նչ մտածենք այն պատգամավորի մասին, որն արհամարհական վերաբերմունք ունի Հայաստանի Հանրապետության դատարանի նկատմամբ: Դատախազությունն ի՞նչ միջոցներ է պատրաստվում ձեռնարկել՝ Արթուր Հովհաննիսյանին հուշելու, որ ի վերջո, պետք է ներողություն խնդրել:

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Պարոն Նազարյան, շնորհակալ եմ հարցերի համար:

Առաջին մասով նշեմ, որ հայցի հետ կապված պնդումը, որ հայց ներկայացել է դատախազության կողմից, շարունակում եմ պնդել, Դատախազությունը հայց ներկայացրել է և դատարանը հայցի մասով մեզ ոչ պատշաճ հայցվոր է ճանաչել՝ ասելով, որ թեև հիմնադրամը պետական մասնակցություն ունի, բայց, միևնույնն է՝ համալսարանը պետք է դիմի: Հայցը ներկայացվել է այս տարի, դատարանում քննարկվել է այս տարի, դա է պատճառը, որ որոշակի թյուրըմբռնում կար: Բայց ինչ վերաբերում է վնասին, այո, քանի որ մենք լրատվամիջոցներից էինք ստացել և ճիշտ էր, որ մենք հենց լրատվամիջոցներին էլ արձագանքենք, այս մասով աններելի, անթույլատրելի վրիպակ է թույլ տրված: Այս մասով, իհարկե, ճիշտ եք և մենք նաև լրատվամիջոցին ենք տեղեկատվություն տվել և արձագանքել, որ, այո, վրիպակ է տեղի ունեցել:

Արթուր Հովհաննիսյանի գրառման մասով նշեմ, որ Դատախազությունը կարծիք չի հայտնում, իրավական գործընթացներ կան որոնք Դատախազությունն իրականացնում է, եթե Հարկադիր կատարումն ապահովող ծառայության մարմինը դիմում է և ասում է, որ դատական ակտի չկատարման վերաբերյալ, քրեական օրենսգրքի 507-րդ հոդվածն է, խնդիր է տեսնում և վարույթի հարց է բարձրացնում: Բայց մենք, եթե իմ հիշողությունն ինձ չի դավաճանում, նման վարույթ չունենք, ենթադրում եմ՝ մասնակի կատարում կա, դրա համար Հարկադիր կատարումն ապահովող ծառայությունը դեռ չի ուղարկել։

Ինչ վերաբերում է անձնական որակների գնահատականին, իհարկե, ես նման գնահատական չեմ տա՝ ոչ մի անձի հետ կապված, պարոն Նազարյան:

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Արձագանք ունե՞ք, պարոն Նազարյան: Համեցեք:

 Գ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Ես, պարզապես, կարծում եմ, որ, եթե չեմ սխալվում, պետք է դիմում հղված լինի Դատախազությանը, եթե չեմ սխալվում, Դատախազությունը պատասխանել է, որ դեռ ուսումնասիրում ենք: Կարծեմ, երեք անգամ նման բան եղել է, եթե սխալվում եմ, ներողություն եմ խնդրում, եթե չէ, խնդրում եմ դուք ճշտեք, թե ինչն եք ուսումնասիրում երեք անգամ:

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Մենք լրացուցիչ կստուգենք և գրավոր կպատասխանենք։

 Գ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Շատ լավ: Էս հարցի վերաբերյալ հարց եղավ՝ բանակում զոհված տղաների ծնողների դիմումը, ես իմ կողմից ևս խնդրում եմ, իրենք շատ էին ցանկանում ձեզ հետ հանդիպել, ես հասկանում եմ, որ այլ մարդիկ են զբաղվում այդ գործով, բայց որպես ծնող՝ ես իմ կողմից, ուղղակի, հորդորում եմ, գուցե իրենց ինչ-որ չափով բավարարեն ձեր պատասխանները բանավոր զրույցում:

  Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ, պարոն Նազարյան, ուղղակի, որ չընկալվի, որ ես չարամիտ դիտավորություն ունեմ՝ մարդկանց չընդունելու, բայց. էլի եմ կրկնում, քանի որ ես դատավարական գործառույթներ ունեմ՝ էդ փաստաթղթերի հետ կապված, ինքս ex parte, այսինքն՝ վարույթային հարաբերություններից դուրս հանդիպումներ չեմ ունենում որևէ խմբի հետ, նույն կերպ՝ անհետ կորածների հետ կապված, որովհետև ես դատավարական որոշում կայացնող սուբյեկտ եմ, բայց բոլոր վարույթների վերաբերյալ տեղեկացված եմ, և պարբերաբար ինձ զեկուցում են: Գիտեմ ձեր վերաբերմունքն էլ, շնորհակալ եմ ձեր բարձրացրած հարցի համար, ուզում եմ, որ դուք էլ իմանաք, որ իմ կողմից դա կապրիզ չէ, դա դատավարական իմ պարտականությունն է։ Շնորհակալ եմ:

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Արփինե Դավոյան՝ հաջորդ հարցը: Խնդրեմ:

 Ա.ԴԱՎՈՅԱՆ

-Շնորհակալություն զեկույցի համար, տիկին Վարդապետյան: Պետական-իրավական հարցերի մշտական հանձնաժողովի նիստում մենք քննարկեցինք գործուն զղջալու հիմքով քրեական պատասխանատվությունից ազատվելու իրավակարգավորման կիրառության վերաբերյալ հարցը։ Եվ, այսպես ասած, պայմանավորվեցինք, որ դուք նիստերի դահլիճում ամբողջական տեղեկատվությունը կներկայացնեք պատգամավորներին: Ուզում եմ հիշեցնել, թե հարցն ինչի մասին է. եթե անձն առաջին անգամ է հանցանք կատարել, ապա կարող է ազատվել քրեական պատասխանատվությունից, եթե նրա կատարած արարքը ոչ մեծ կամ միջին ծանրության արարք է և նա համագործակցում է քրեական հետապնդման մարմինների հետ, չի վիճարկում իրեն մեղադրվող արարքը, վնաս պատճառած լինելու դեպքում հատուցել կամ այլ կերպ հարթել է հանցագործությամբ պատճառած վնասը։ Սրա շուրջ շատ մեծ բանավեճեր են եղել հանձնաժողովում։ Տիկին Վարդապետյան, որովհետև ընդդիմությունը դեմ էր, մենք էլ կարծում էինք, որ այն կարող է մի քիչ ավելի, մի քիչ պակաս կիրառվել։ Խնդրում եմ ասել, թե ինչպիսի վիճակագրություն ունի Դատախազությունը, որպեսզի հասկանանք, թե որքան կարևոր նախագիծ ենք մենք ընդունել։ Շնորհակալություն:

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Տիկին Դավոյան, մի փոքր լրացում անեմ. քննարկումները, որ տեղի են ունենում ծանր, առանձնապես ծանր հանցագործություններով ինստիտուտի կիրառմանն էին, վերաբերում, որովհետև ոչ մեծ և միջին ծանրության ինստիտուտը, այո, քրեական օրենսգրքում կար: Նշեմ, որ ոչ մեծ ծանրության հանցագործություններով 63 անձ, միջին ծանրության հանցագործություններով՝ 52 անձ 2023 թվականի ընթացքում: Այսինքն՝ ոչ մեծ միջին ծանրության հանցագործություններով 81 հոդվածի կիրառմամբ 115 անձ ազատվել է քրեական պատասխանատվությունից։ Խոսքն առաջին անգամ հանցանք կատարած անձանց մասին է: Ծանր, առանձնապես ծանր հանցագործությունների հետ կապված. եթե հիշում եք, հիմնական քննարկումը վերաբերում էր հենց զինվորական ծառայության կարգի դեմ ուղղված հանցագործություններին։ 264 անձ է 2023 թվականի ընթացքում ազատվել, որից 262-ը մեղադրվել է զինվորական ծառայության սահմանված կարգի դեմ ուղղված հանցագործություններ կատարելու համար: Գործում զղջալու պարագայում նաև կարևոր է ընդգծել, որ էլի կամայական կիրառում չի ենթադրում այս ինստիտուտը: Ենթադրվում է, որ պետք է լինի անձի դրական վարքագիծ՝ մեղքն ընդունել և հանցագործության հետևանքները վերացնելուն ուղղված որոշակի ակտիվ կամահայտնության ու վարքագծային դրսևորում։ Օրինակ՝ անձինք ցանկություն են հայտնել՝ շարունակել զինվորական ծառայությունը կամ մասնակցել հավաքներին, և, այսպիսով, մենք գտել ենք, հաշվի առնելով անձի հետագա վարքագիծը, որ հանցագործությունն իր հանրային վտանգավորության տեսանկյունից նվազել է: Ես նաև նշեցի, որ շատ բացառիկ դեպքերում սա կիրառելի է նաև կոռուպցիոն հանցագործությունների վերաբերյալ գործերով։ Դա ևս միտված է դատարանների բեռնաթափմանն այն իմաստով, երբ անձն ամբողջությամբ վերականգնել է հանցագործությամբ պատճառված վնասը և այլևս, ըստ էության, հանցագործությունը հանրային վտանգավորության չունի: Բնականաբար, կարևոր է նաև անձի վարքագիծը, անձի հետագիծը մինչ այդ, որովհետև խոսքը պետք է վերաբերի առաջին անգամ և, ըստ էության, մեկ անգամ կատարված հանցագործությանը, այսինքն՝ ստաբիլ հանցավոր վարքագիծն անընդհատ գործուն զղջալու ինստիտուտով չի կարող կիրառվել: Սա բացառիկ, մեկ անգամ կիրառվող, այսպես ասած, օրենսդրական ներում է: Թվերը. 264՝ ծանր, առանձնապես ծանրի դեպքում, 115՝ ոչ մեծ, միջին ծանրության հանցագործությունների դեպքում:

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Արձագանք, համեցեք:

 Ա.ԴԱՎՈՅԱՆ

-Շնորհակալություն, տիկին Վարդապետյան, այս վիճակագրությունը ներկայացնելու համար: Խնդրում եմ ասեք, ձեր խոսքին եմ հղում տալիս, կոռուպցիոն հանցագործությունների դեպքում, երբ դուք ասացիք, որ բացառիկ դեպքերում կարող եք դա կիրառել, արդյո՞ք եղել է կիրառում։ Իհարկե, մանրամասներ պետք չէ ասել, ես որևէ կերպ չեմ ուզում որևէ մանրամասնություններ իմանալ: Եվ արդյո՞ք նման դեպքերում լինում են մեղադրյալներ, այսպես ասած, որոնք ցանկություն են հայտնում՝ այս հոդվածով հաշտության գալ նախաքննական մարմինների հետ: Շնորհակալություն:

Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Կարծում եմ, պատահաբար չի, որ հաշտություն բառն օգտագործեցիք, որովհետև այստեղ վնասը հնարավոր է վերականգնել նաև քաղաքացիական վարույթի շրջանակներում, երբ Դատախազությունը պետական շահերի պաշտպանության հայց է ներկայացրած լինում: Էլի գործի մանրամասներին չեմ անդրադառնա, բայց խոսքը վերաբերում է 71 հեկտար տարածքի վերադարձմանը, որը, ըստ էության, վերաբերում էր հենց ամբողջ քրեական վարույթն այդ մասին էր: Եվ անձը մի որոշ ժամանակ հետո, երևի, գնահատելով նաև ապացույցները և ծանոթանալով մեղադրանքին, որոշեց, որ պետք է հայցի այս ինստիտուտի կիրառումը և կամավոր ամբողջությամբ վերականգնեց պատճառված վնասը: Այդ 71 հեկտարն այս պահի դրությամբ արդեն պատկանում է Հայաստանի Հանրապետությունը, և անձի նկատմամբ կիրառված է այս խրախուսող նորմը։ Մենք կարծում ենք, որ նման իրավիճակները երկու դրական կողմ ունեն: Առաջին հերթին՝ դատարանների բեռնաթափումը, իհարկե, և երկրորդ հերթին սա հանրային համերաշխությանն ուղղված ևս մի քայլ է, երբ անձը գիտակցում է իր արարքի հետևանքը և ամբողջությամբ վերականգնում է հետևանքն ու, ըստ էության, դադարում է վտանգավոր լինել: Խոսքը չի գնում կայուն հանցավոր վարքագծի մասին, խոսքը չի գնում բռնի հանցագործությունների մասին, խոսքը վերաբերում է, այսպես ասած, վերականգնելի հանցագործություններին: Շնորհակալություն:

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Անուշ Քլոյան, համեցեք: Հանո՞ւմ եք հարցը: Հռիփսիմե Գրիգորյան, խնդրեմ:

 Հ.ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ, մեծարգո փոխխոսնակ: Հարգելի տիկին գլխավոր դատախազ, ձեր զեկույցում դուք նշեցիք իրականացված քննությունների և դատարան ուղարկված գործերի մասին տվյալներ, վիճակագրական հարյուրներ ու հազարներ և կարելի է պատկերացնել, թե ինչ ահռելի աշխատանք է կատարված սրա հետևում, որի համար ուզում եմ շնորհակալություն հայտնել:

Ապօրինի ծագում ունեցող գույքի գործերի հետ կապված ձեր նշած տվյալը՝ հանրագումարային այն գումարը, որը հայցադիմումներով այս պահին ներկայացված է, գերազանցում է 1 միլիարդ 325 միլիոն դոլարը։ Կարելի է էլի պատկերացնել, թե ինչպիսի վնաս են կրել մեր պետությունը և մեր քաղաքացիները նախորդող տարիներին ու տասնամյակներին: Հիմա ես կխնդրեի, որ դուք ևս մեկ անգամ անդրադառնաք արդարության վերականգնման և արդարադատության ընկալմանը հանրության մեջ էն տեսանկյունից, թե որո՞նք են խոչընդոտները, որ երկու առումով ՝ առաջինը ժամկետների հարցում մենք հապաղում ենք և երկրորդը՝ ակնկալվող ծավալների հետ կապված: Ձեր նախորդ պատասխաններում դուք արդեն խոսեցիք ներկայումս կիրառվող գործիքակազմի մասին, մասնավորապես, հաշտության, համաձայնության, բայց ես կցանկանայի, որ ավելի լայն առումով անդրադառնայիք այն հարցերին, այն ասպեկտներին, որոնց մասին խոսել եք երեկ Հանրային հեռուստաընկերությանը տված ձեր հարցազրույցում, գործիքակազմերի այն փուլերի հետ կապված, որոնք առկա չեն եղել նախորդ 5-6 տարիների ընթացքում և, բնականաբար, մեկ օրում չէին էլ կարող ստեղծվել, որովհետև շատ կարևոր է, որ մեր հանրությունը հասկանա, թե ինչո՞ւ են ուշանում և՛ քննությունը, և՛, հատկապես, դատավճիռներն այն գործերի և գործիչների հանդեպ, որոնց մասով հանրության մեջ առկա է լայն կոնսենսուս:

Եվ երկրորդ մասով՝ կապված ծավալների հետ. կրկին մարդիկ ակնկալում են, ցանկալի է, որ նշված գումարներն ամբողջությամբ վերադարձվեն: Բայց ես կցանկանայի, որպեսզի դուք խոսեք միջազգային փորձի մասին, թե իրականում որքանն է հնարավոր հետ բերել։ Շնորհակալ եմ:

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ, տիկին Գրիգորյան, թվերը չեմ հնչեցնի, ուղղակի, կնշեմ, որ նաև չորս հաշտության համաձայնություն կա՝ անցյալ տարվա ընթացքում կնքված և ևս երկուսը վարչությունն այս տարի է արդեն հասցրել կնքել, մեկը վերաբերում է հողամասի, մեկը վերաբերում է 609 միլիոն դրամի վերադարձին, որը երկու տրանշով արդեն վերադարձվել է, մոտ 210 միլիոն մուծում կա արդեն պետական բյուջե, գանձապետական հաշիվ և մինչ տարվա վերջ մնացած մասն էլ կկատարվի։ Հաշտությունների դեպքում նվազագույն շեմը, որ օրենքը թույլատրում է սակարկել, այսպես ասած, դա 75 տոկոսն է, բայց մեր հաշտությունների դեպքում մենք ունենք նաև 90 տոկոս, 85 տոկոս վերադարձներ, այսինքն՝ հաշտության շուրջ բանակցությունների գործընթացում անձը մեր հայտնաբերած գումարի առնվազն 75 տոկոսի շուրջ պետք է կոնսենսուս ունենա, որ մենք կարողանանք հաշտվել: Երկկողմանի հաշտությունները, այսպես ասած, համերաշխության վերականգնման համար խիստ կարևոր են, նաև խնայում են ժամանակն ու ռեսուրսները: Բայց մենք ունենք դատական քննության փուլում գտնվող, այսինքն՝ ապացույցների հետազոտման փուլում գտնվող 15 հայց և մեկ հայց, որի մասով արդեն ակնկալում ենք, որ շուտով կունենանք դատական ակտ: 103 հայց է, ընդհանուր առմամբ, որը ներկայացված է և 1 միլիարդ 300 միլիոնը գերազանցող հայցագնով, նու, այդ թիվը, իհարկե, կարող է փոխվել, կարող է ավելանալ, որովհետև մի շարք գույքեր գնահատված չեն: Բայց մի կարևոր հանգամանքի մասին եմ ուզում խոսել, բոլոր այն միջոցները, որոնք գտնվում են Հայաստանի Հանրապետության սահմանից դուրս, օրինակ՝ այլ երկրներում՝ Շվեյցարիայում, Լյուքսեմբուրգում, Ֆրանսիայում, Ավստրիայում և այլն, մեր կողմից իդենտիֆիկացված և սառեցված են, բայց պետք է հաշվի առնել, որ այդ երկրների գործընկերներն էլ են վարույթային գործողություններ իրականացնում և դատավարական ծախսեր կրում: Եվ ընդունված պրակտիկա է, որ մենք այդ միջոցներից որոշակի տոկոս պետք է տանք նաև այդ երկրներին, որպեսզի կարողանանք փոխհատուցումը մասամբ բերել, այսինքն՝ սառեցված միջոցները, երբ դատական ակտեր կլինեն, այդ սառեցված միջոցների մի մասը կարողանանք ուղղել պետբյուջե։ Այսինքն՝ պետք է նկատի ունենալ, որ էստեղ միջազգայնորեն ընդունված կոնսենսուս կա, որ երկու պետություններն էլ պետք է կարողանան որոշակի տոկոսային բավարարում ունենալ: Այստեղ, իհարկե, խնդիրը բարեկամական հարաբերությունների և քննարկումների մասին է, բայց, առնվազն, 50 տոկոսը քննարկվում է: Կան դեպքեր, երբ ամբողջն են տալիս: Անցյալ շաբաթ, երբ մեր հյուրերն էստեղ էին, մենք հենց այս տեսակ հարցեր էինք քննարկում: Եվ էստեղ կարևոր է, որ համագործակցություն կա մեր Դատախազության և այդ երկրների դատախազությունների միջև, որովհետև պատկերացրեք, որ իրենք մեր խնդրանքով, բայց մեր բանավոր խնդրանքով չէ, այլ մեր ուղարկած փաստաթղթերի հիման վրա, դառնում են մեր խոսքն այդ երկրների դատարաններում, որոնք սառեցնում են այդ միջոցները, արգելադրում են այդ միջոցները կամ հետախուզում են հայտարարում այդ անձանց նկատմամբ: Մենք հիմա շատ ակտիվ միջազգային այդ ոլորտում էլ ենք աշխատում, և այս գումարների մի մասը կարող է մնալ այն երկրներին, որտեղից մենք ակնկալում ենք այդ գումարներն ստանալ։ Այս մասը պետք է նկատի ունենալ:

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Ունե՞ք արձագանք: Համեցեք:

 Հ.ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ: Երկու դիտարկում. իսկապես, այս պարզաբանումները կարևոր են, որովհետև պետք է արձանագրենք, որ էդ երկու ցանկությունները՝ մեր հանրության մոտ լեգիտիմորեն առկա, և արագ տեմպերով ունենալ արդյունքներ արդարության վերականգնման տեսանկյունից և ամբողջական ծավալով, որոշ առումներով կարող են իրար հակասել, որովհետև օրինակ՝ այդ գործիքակազմը, որը կա, որն օգնում է արագացնել գործերի քննությունը, մասնավորապես, օրինակ՝ հաշտությունը, բերում է նրան, որ այս գույքի, գումարների կամ ֆինանսական միջոցների ծավալները, որոնք կարող են վերադարձվել, պակասում են դրա արդյունքում:

Եվ երկրորդ դիտարկումս հետևյալն է, որ, իսկապես, անհրաժեշտ է պարբերաբար և հնարավորինս հստակ կոմունիկացիա ապահովել մարդկանց հետ, որպեսզի ակնկալիքները և իրականությունն իրարից շատ չտարբերվեն, որովհետև անգամ իրավական համակարգի լավագույն աշխատանքի պարագայում և միջազգային լավագույն փորձի կիրառման արդյունքում տեղի ունեցող արդարադատությունը կարող է, միևնույնն է՝ մարդկանց համար չունենալ այդ վերջնական զգացողությունը, որ արդարությունը վերականգնված է, եթե մենք էս ամբողջը չկոմունիկացնենք և դա չանենք նախօրոք: Շնորհակալ եմ:

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ: Ճիշտ դիտարկում եք անում, ուղղակի, կցանկանամ նշել, որ արդեն ինձ համար ակնհայտ է, որ մենք էլ ավելի շատ, երևի, այս թեմայով պետք է խոսենք, մեզ թվում էր՝ շատ ենք խոսում, բայց, երևի, ավելի շատ կխոսենք:

Միայն մի բանի վրա եմ ուզում ձեր ուշադրությունը հրավիրել, որ մենք վերջին ժամանակներս փոխել ենք նաև գործերի վերաբերյալ մեր հրապարակումների տրամաբանությունը և միայն դատարան ուղարկվող գործերի մասին ենք խոսում, որովհետև մենք հասկանում ենք, որովհետև անմասն չենք հասարակության մեջ տեղի ունեցող իրադարձություններից, որ չհիմնավորված ինչ-որ ակնկալիքներ են ձևավորվում և անցանկալի ինտրիգներ են մտնում պրոցեսների մեջ, որոնք խանգարում են մեզ։ Մենք հիմա բազմաթիվ վարույթներ ունենք, որոնց մասին դուք պատկերացում չունեք, և դա շատ լավ է, և կունենաք այն ժամանակ, երբ այդ վարույթները կգնան դատարան: Դա մեզ օգնում է ավելի օպերատիվ աշխատել, բայց դատարանում գտնվող գործերի մասին մենք հրապարակային ու շատ կխոսենք, որպեսզի նաև էդ ինտրիգը վերանա։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Այժմ նախատեսված է երեսուն րոպե ընդմիջում։ Կվերադառնանք 16:30։ Շնորհակալություն։

ՆԱԽԱԳԱՀՈՒՄ ԵՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎԻ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ՏԵՂԱԿԱԼՆԵՐ ՌՈՒԲԵՆ ՌՈՒԲԻՆՅԱՆԸ ԵՎ ՀԱԿՈԲ ԱՐՇԱԿՅԱՆԸ

Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, շարունակում ենք հարց ու պատասխանը գլխավոր դատախազի ելույթի շրջանակներում։ Այժմ Արթուր Խաչատրյանն ունի հարցի իրավունք։ Համեցեք, պարոն Խաչատրյան։

 Ա.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Տիկին գլխավոր դատախազ, մի քանի հարց տամ, եթե դեմ չեք։

Առաջինը. 2023 թվականի սեպտեմբերին, երբ Հայաստանի իշխանությունները, դավադրաբար դրժեցին իրենց հանձնառությունը` որպես Արցախի Հանրապետության անվտանգության երաշխավոր, Ադրբեջանն ագրեսիա իրականացրեց, էթնիկ զտման ենթարկեց Արցախը, բռնակցեց Արցախի Հանրապետությունը։ Դա, բնականաբար, չէր կարող Երևանում բողոքի ալիք չբարձրացնել: Բողոքի մասին խոսելիս Հայաստանի քաղաքական ղեկավարությունը բազմաթիվ անգամներ նշել է, որ երրորդ երկրները փորձել են Հայաստանի Հանրապետությունում հեղաշրջում իրականացնել։

Խնդրում եմ նշել, թե արդյոք կա՞ն քրեական գործեր, որտեղ կոնկրետ մարդիկ մեղադրվում են երրորդ երկրի պատվերով Հայաստանում ռազմական կամ, չգիտեմ, ոչ ռազմական հեղաշրջում կատարելու համար: Դա՝ առաջին հարցը։

Երկրորդ հարցը. ձեր նախկին կոլեգայի հաղորդումից պարզ դարձավ, որ ազատությունից զրկված քաղաքացիների 53 տոկոսը կալանավորված է։ Քանի դեռ մեղադրական ակտ չկա, մարդիկ անմեղ են, այսինքն` Հայաստանում ավելի շատ անմեղ մարդ է այսօր ազատությունից զրկված, քան թե մեղավոր մարդ։

Խնդրում եմ նշեք, թե սրանում դատախազությունն ըստ ձեզ՝ անելիք ունի՞, թե՞ ոչ։

Մյուսը. բոլոր իրավապահ կազմակերպությունները` «Amnesty International»-ը, «Human Rights Watch»-ը, «Freedom House»-ը, նշում են ոստիկանական բռնությունների մասին` ոչ համաչափ ուժի կիրառում և այլն։ Կարծում եմ` կարող եմ այստեղ ցիտել, բայց, վստահ եմ՝ դուք էլ եք կարդացել։

Ես ուզում եմ իմանալ, թե, ընդհանրապես, ոստիկանների դեմ քանի՞ «Հանցագործության մասին» հաղորդում է եղել, քանիսի՞ն է ընթացք տրվել և քանի՞ ոստիկան է ենթարկվել քրեական պատասխանատվության։ Շնորհակալություն։

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Պարոն Ղազարյան, վարույթների հետ կապված նշեմ, որ վարույթ կա խուլիգանության, զանգվածային անկարգությունների հանցակազմերով, ձեր նշած քաղաքական հայտարարությունների հիմքով վարույթ չունենք: Խուլիգանությունով, այո, և զանգվածային անկարգություններով դատարան ուղարկված գործեր կան, և կան դեպքեր, որոնք ո՛չ խուլիգանության հանցակազմի հատկանիշներ են պարունակել, ո՛չ զանգվածային անկարգության, դրանցով կա՛մ քրեական հետապնդում չի իրականացվել, կա՛մ եթե նույնիսկ հարուցված է եղել քրեական հետապնդում, ապա կարճվել է:

Ինչ վերաբերում է մինչդատական վարույթի կալանքներին, օմբուդսմենի նշած վիճակագրությունը, թվերը ներառում են նաև զինվորական ծառայության ոլորտում կալանքների կիրառման դեպքերը։ Մի փոքր չհասցրի պարզաբանել, պարզաբան. թե ինչում է մեր երկու հաղորդումների տարբերությունը։

Զինվորական ծառայության ոլորտում կալանավորումը կիրառվում է, եթե խոսքը ծանր, առանձնապես ծանր հանցագործությունների մասին չէ, միջին ծանրության հանցագործություններով այն դեպքում, երբ ունենք զինվորական ծառայությունից խուսափման դեպք` նախկին՝ 327, գործող՝ 461, և խուսափող անձի նկատմամբ կալանքն ընտրվում է որպես խափանման միջոց, հայտարարվում է հետախուզում։ Եվ թվերի տարբերությունը պայմանավորված է դրանով, որ հետախուզվող անձանց նկատմամբ ընտրված է կալանքը որպես խափանման միջոց: Մաքուր թվերն այն թվերն են, որոնք ես քիչ առաջ տիկին Խամոյանի հարցերին պատասխանելիս նշեցի։

Մինչդատական վարույթում կալանքի տակ գտնվող անձանց հետ կապված՝ դուք «անմեղություն» ձևակերպումը կիրառեցիք, այո, անմեղության կանխավարկածով սահմանափակված ենք, բայց սրանք դատարանի որոշմամբ կալանքի տակ գտնվող անձինք են, խափանման միջոց կրող անձինք են, և այս մասով դատախազությունն այն մարմինն է, որը հանրային քրեական հետապնդում է հարուցում և մեղադրանք է պաշտպանում դատարանում։ Ակնկալել, որ այն դեպքերում, երբ գտնում ենք, որ խափանման միջոցի կիրառման հիմքեր կան, մենք պետք է հետ կանգնենք, մեր գործառույթից չի բխում։ Այն դեպքերում, երբ գտնում ենք, որ անձը կարող է խոչընդոտել մինչդատական վարույթին, այո, մենք շարունակում ենք պնդել, որ այդ անձինք շարունակեն մնալ կալանքի տակ։ Մենք չենք թողնում այլ անձանց հայեցողությանը, չենք թողնում դատարանի հայեցողությանը։ Այն դեպքերում, երբ գտնում ենք, որ խափանման միջոցը կիրառելն իմաստ չունի, թվերն արդեն բարձրաձայնեցի, ինքներս ենք մինչդատական վարույթում կալանքը որպես խափանման միջոց վերացնում։

Բացի այդ, ուզում եմ նշել, որ կան դեպքեր, երբ նախաքննական մարմինը ներկայացնում է միջնորդությունը, դեռևս քննարկումը չսկսած՝ դատախազը հետ է վերցնում կալանքի միջնորդությունը, այդ գործառույթն էլ ունենք։

Ոստիկանության հետ կապված՝ ձեր կողմից նշված բոլոր զեկույցներին մենք, իհարկե, տեղեկացված ենք, և Ոստիկանության մասով արդեն նշեցի, որ ունենք ուժի մեջ մտած երկու դատական ակտ չորս անձի վերաբերյալ, որոնք դատապարտվել են ռեալ ազատազրկումների, նաև անցյալ տարվա ընթացքում ունենք հինգ անձի վերաբերյալ գործ, որն ուղարկվել է դատարան։ Այդ գործերից մեկը ներառում է նաև Էրեբունու դեպքերը։ Անցյալ տարի հաղորդման ժամանակ բարձրաձայնվեց այդ հարցը, որ անչափահաս անձի և նրա պաշտպանների նկատմամբ կիրառվել էր օպերատիվ գծով տեղակալի և ավելի ստորադաս ոստիկանական ծառայություն իրականացվող անձանց կողմից խոշտանգում, այս անձանց մասով գործն ուղարկվել է դատարան։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Արձագանք, համեցեք։

 Ա.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Շատ լավ։ Առաջին մասով փաստենք, ուղղակի, կրկնեմ ձեր ասածը, որ որևէ քրեական վարույթ չկա Հայաստանում՝ պետական հեղաշրջման փորձի հետ կապված։ Դա ֆիքսենք, չնայած բազմաթիվ անգամներ հնչեցվել է։ Դա՝ առաջինը։

Երկրորդը. չորս անձ, գիտե՞ք, բացարձակ թիվը` որպես այդպիսին, բան չի ասում, էլի։ Դրա համար ես խնդրեցի ասել, թե քանի՞ հոգու դեմ է ներկայացվել «Հանցագործության մասին» հաղորդում և քանի՞սն են դատապարտվել, որովհետև եթե վեցի դեմ է ներկայացվել, և չորսն են դատապարտվել, դա հիանալի ցուցանիշ է, եթե 600 հոգու դեմ է ներկայացվել և, ընդամենը, չորսն են դատապարտվել, ներեցեք, դա մի քիչ այլ գնահատականի է արժանի։

Եվ երկրորդ հարցի հետ կապված, այո, դուք կարծում եք, որ մարդը մեղավոր է, դրա համար ասում եք` իրեն պետք է կալանավորենք, բայց քանի դատական ակտ չկա, մարդն անմեղ է, չէ՞, ընդունում ենք կանոնը։ Այսինքն` հիմա կարող է՝ 53 չլինի, 49,75 տոկոս լինի։ Միևնույն է, ստացվում է, որ Հայաստանում այսօր անմեղ մարդիկ և մեղավոր մարդիկ բանտում են, և թիվը համարյա հավասար է։ Արդյո՞ք դատախազությունը չի ուզում մի հատ այդ հարցին անդրադառնալ, որ այդքան անմեղ մարդ բանտերում է։ Շնորհակալություն։

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Վիճակագրության հետ կապված՝ այս պահին ձեռքիս տակ թվաբանություն չկա, ես ձեր հարցն արդեն հասկացա, մենք ձեր հարցին գրավոր կպատասխանենք և համադրություն կներկայացնենք։ Էլի կխնդրեմ, դուք ազատ եք, ձեր խոսքում քաղաքական խոսք եք հնչեցնում, բայց դրանք անմեղ անձինք չեն, դրանք այն անձինք են, որոնց վերաբերյալ դատախազությունը ներկայացրել է մեղադրանք, դատարանն էլ գտել է, որ կալանքը որպես խափանման միջոց պիտի կիրառվի։ Գուցե այստեղ, իսկապես, պետք է մտածել՝ պետական քննության ժամկետների հետ կապված և, գուցե նույն փաստաբանական համայնքն ինքը նաև ձեռնամուխ լինի և, գուցե, կարծում եմ` նաև պաշտպանյալների շահերից է բխում, որ դատավարություններն այդքան երկար չտևեն։

Մեր տեսանկյունից մենք հանրային մեղադրողներն ենք, եթե մեր դիրքորոշումը խափանման միջոցների հետ կապված, փոխվի, մենք որոշում կկայացնենք և կմիջնորդենք դատարան։ Բայց անմեղ անձանց մասով ես ձեզ հետ չեմ կարող համաձայնել, որովհետև այդ անձանց վերաբերյալ կա քրեական վարույթ։ Այո, կա անմեղության կանխավարկած, բայց դուք հիմա կասկածի տակ եք դնում խափանման միջոցը։ Ուրեմն, կալանքը որպես խափանման միջոց, ընդհանրապես, պետք է չլինի։

Բացառիկ՝ մենք գտնում ենք, որ բացառիկ դեպքերում ենք ներկայացնում։ Ի դեպ, ասեմ, որ բավարարումների ցուցանիշն ընկել է։ Չգիտեմ` լսում էիք իմ զեկույցի մեջ ներկայացված թվերը, թե չէ, բայց կալանքի միջնորդությունների բավարարման ցուցանիշը շատ իջել է։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Հաջորդ հարցը` Աննա Գրիգորյան։

 Ա.ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

-Տիկին Վարդապետյան, չորս հարց ունեմ։ Առաջին հարցս վերաբերում է Սամվել Վարդանյանի խոշտանգման գործով գործին։ Պետության պաշտպանության ներքո գտնվող անձի նկատմամբ իրականացվել են նսեմացուցիչ գործողություններ, որոնք ուղեկցվել են բռնությամբ։ Տեղյակ եմ, որ պատգամավորի դիմումի հիման վրա Դատախազությունը հարուցել է քրեական վարույթ։ Եվ այս համատեքստում ես ուզում եմ հասկանալ, թե հարցաքննվե՞լ են ուղեկցող ոստիկանները, որոնք, այսինքն` ի՞նչ տեղեկատվություն են նաև իրենք հաղորդել, ինչո՞ւ են այդ պահին այնտեղ գտնվել, ցանկություն հայտնել` երկուսով միաժամանակ այդ մութ տեղանքում այդ ժամին դուրս գալ կարիքները հոգալու մասով, և արդյո՞ք հայտնաբերվել են դիմակավորված բանդայի անդամները։ Ես խնդրում եմ հնարավորության սահմաններում որոշակի տեղեկատվություն տրամադրել։

Երկրորդ հարցս վերաբերում է ընտրովի արդարադատությանը կամ երկակի ստանդարտներին, որ այսօր գոյություն ունեն Հայաստանի Հանրապետությունում։ Վերջերս կալանքի միջնորդություն է ներկայացվել և այս պահին կալանքի տակ է գտնվում Արթուր Սուքոյանը` Ազգային ժողովում լրագրողի հետ կապված տեղի ունեցած միջադեպով պայմանավորված։ Եվ եթե Արթուրի նկատմամբ խափանման միջոցը կալանքն է ընտրվել, ապա բազմաթիվ այլ դեպքերում մենք այդպես էլ կալանք չտեսանք։ Օրինակ` Հակոբ Արշակյանը, որ ձեր մեջքի հետում է նստած այս պահին, բռնություն է կիրառել մեկ այլ լրագրողի նկատմամբ, և դա եղել է անհետևանք, այսինքն` նման բռնությունը որևէ իրավական հետևանք չի ունեցել։ Եվ, առհասարակ, նման դեպքեր շատ կան, օրինակ` բռնություն, որ կիրառվել է Անի Գևորգյանի նկատմամբ, Հռիփսիմե Ջեբեջյանի նկատմամբ, Կիրանցում` օպերատոր Ջանիբեկ Խաչատրյանի նկատմամբ և շատ այլոց նկատմամբ։ Ես ամենևին էլ ձեզ չեմ ուզում մղել այն տիրույթ, որ դուք քաղաքական հայտարարություններ անեք, շատ պարզ տրամաբանությամբ, եթե այս դեպքում մարդը կալանավորվում է, ապա մեկ այլ դեպքում ինչո՞ւ չի կալանավորվում։

Երրորդ հարցս վերաբերում է մեկ տարի առաջ Տեղ գյուղում տեղի ունեցած իրադարձություններին։ Դուք գիտեք, որ Ադրբեջանը եկել, տեղակայվել, տարածքներ է օկուպացրել, և ամենաբարձր մակարդակով հնչում է հետևյալ միտքը, որ քրեական վարույթ է հարուցվել, և պետք է պարզել, թե ինչ հանգամանքներում է ստացվել, որ հայկական զորքերը չեն տեղակայվել, և ադրբեջանցիները եկել և օկուպացրել են։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Տիկին Գրիգորյան, առաջարկում եմ արձագանքի ընթացքում ձևակերպել։

 Ա.ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

-Ես կխնդրեի, որ սրա շուրջ դուք մանրամասներ հայտնեք, չորրորդը՝ հաջորդ անգամ:

Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Շատ լավ։ Ձեր կողմից նշված գործով արդեն կա նախաձեռնված վարույթ։ Հասկանալի պատճառներով ես բոլոր վարույթներն անգիր չգիտեմ, չեմ կարող ասել, թե այս պահի դրությամբ ինչ գործողություններ կան կատարված, բայց ձեզ գրավոր կպատասխանենք, եթե մեզ հարցում ուղղեք, եթե ձեզ հետաքրքրում է, թե կոնկրետ ինչ վարույթային գործողություններ են իրականացվել, արդյոք այդ անձինք հարցաքննվել են, թե չէ, այդ տեղեկատվությունը կտրամադրենք։ Հասկանալի է, որ չեմ կարող բոլոր գործերի մասին մանրամասն իմանալ, թե որով ինչ է կատարված։

Լրագրողների հետ կապված. ի դեպ, այսօր մամուլի ազատության օրն է, և լավ է, որ այդ հարցը հնչեց, նոր լրագրողների հետ հանդիպման ընթացքում էլի քննարկում էինք՝ նույն Հռիփսիմե Ջեբեջյանի հետ կապված, Անի Գևորգյանի հետ կապված, «Ազատություն» ռադիոկայանի թղթակից Կարինե Սիմոնյանի հետ կապված։ Նախաձեռնված քրեական վարույթներ կան, որոնք գտնվում են ընթացքի մեջ։ Բացի այդ, Տավուշում երկու դեպքով դատախազությունն իր նախաձեռնությամբ է տեսանյութերն ուղարկել Քննչական կոմիտե։ Մինչ Ազգային ժողով գալը ես դեռ տվյալ չունեի նախաձեռնված վարույթի մասին, բայց դրանք ուղարկվել են Տավուշի մարզային քննչական վարչություն` վարույթ նախաձեռնելու հարցը քննարկելու համար։ Լրագրողներն ինձ հարցնում են, թե ինչու մենք վարույթ չենք նախաձեռնում, որովհետև մենք նման լիազորություն չունենք։ Վարույթ նախաձեռնում է քննչական մարմինը, մենք քրեական հետապնդում ենք հարուցում վարույթի շրջանակներում։

Անձը գտնվում է կալանքի տակ. քննչական մարմինը ներկայացրել է կալանքի հիմնավորումները և, ըստ էության, բոլորդ տեսել եք տեսանյութը։ Նոր էլի լրագրողներն ինձ հարցնում էին` բայց միգուցե միջանձնային հարաբերություններ են տեղի ունեցել։ Նախաքննությունը նման տվյալի չի տիրապետում, որ միջանձնային հարաբերություններով է պայմանավորված, այլ կոնկրետ լրագրողական որոշակի գործընթացներով է պայմանավորված։

Ձեր կողմից նշված դեպքը. ես այդ ժամանակ իրավապահ համակարգում չեմ աշխատել, բայց որքանով տեղեկացված եմ լրատվամիջոցից, նաև սադրիչ գործողություններ կային լրագրողի կողմից այն իմաստով, որ էն, ինչ դուրս էր մնացել կադրից, թե պարոն Արշակյանն ինչու է նման կերպ արձագանքել, կարծում եմ` դուք էլ եք տեղեկացված կամ գոնե կարող եք այսօր նայել և տեսնել։ Այ, այդ իրավիճակում արդեն լրագրողական գործունեություն չէ, որովհետև եթե նախորդ իրավիճակը, որի հիմքով անձը կալանավորված է, կապված է եղել հենց լրագրական գործունեության հետ և կոնկրետ պիտակավորում է տեղի ունեցել` անձին սրբապիղծ անվանելով, ձեր նկարագրած իրավիճակում միջանձնային ոչ թույլատրելի բառակապակցությանը, պարոն Արշակյան, ներողություն եմ խնդրում, հայհոյանքին ի պատասխան վարքագիծ է եղել, և միջանձնային հարաբերություն է եղել։ Այնպես որ, այս բոլոր իրավիճակները գնահատելիս, պետք է այս հանգամանքները հաշվի առնել։ Շատ հեշտ է ասել` ընտրողաբար։

Ձեր երրորդ հարցը, կներեք, չավարտեցիք։ Կներեք, Տեղ գյուղի հետ կապված, այո։ Տեղի մասով նշեմ, ենթադրում եմ, որ սահմանապահ զորքերի հետ կապված, դեպքը նկատի ունեք, վարույթ է իրականացվել, մանրամասն ստուգման է ենթարկվել, և հանցագործության հատկանիշներ չեն հայտնաբերվել։ Վարույթը կարճված է։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Արձագանք։ Համեցեք, տիկին Գրիգորյան։

 Ա.ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

-Այսինքն` երրորդ հարցից գամ. մեկ տարի առաջ, երբ Ադրբեջանն առաջ եկավ և նոր տարածքներ գրավեց, որպես մեղավոր՝ սահմանապահ զորքերի հրամանատարը հեռացվեց, բայց հետո հայտարարվեց, որ պետք է քրեական վարույթ հարուցվի, ու հասկանանք, թե ինչ է տեղի ունեցել։ Այսինքն` մեկ տարի անց պարզվում է, որ որևէ մեկը մեղավոր չի եղել, և, փաստացի, սահմանապահ զորքի ղեկավարն էլ մեղավոր չի եղել, որ մեկ տարի առաջ ազատվել էր պաշտոնից։ Մի տեսակ ինձ համար անհասկանալի է, Ադրբեջանը նոր տարածքներ է գրավում և այն պարագայում, երբ անհասկանալի է, թե Հայաստանի Հանրապետության բարձրագույն ղեկավարությունն ինչ է անում, այս գործում որևէ մեղավոր չկա՞ ։

Անկեղծ ասած, չափազանց զարմացած եմ ձեր այն դիտարկումից, որ լրագրողը, փաստորեն, ինչ-որ բան արել է, որի դիմաց Հակոբ Արշակյանը գործողություն է իրականացրել։

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Ինչ-որ բան չի արել, տիկին Գրիգորյան, հայհոյել է։

 Ա.ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

-Այսինքն` դուք արդարացնո՞ւմ եք բռնությունը։

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Ես բնավ չեմ արդարացնում, տիկին Գրիգորյան։

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Չէ, տեսեք։

 Ա.ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

-Թույլ տվեք՝ ես ավարտեմ։

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Հա, իհարկե, խնդրեմ։

 Ա.ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

-Եթե միջանձնային խնդիր կա, բոլոր դեպքերում մենք կարող ենք եզրակացնել կամ ինչ-որ բացահայտում անել, թե միջանձնային էր կամ միջանձնային չէր, բայց բռնությունը չի կարող որևէ կերպ արդարացված լինել։ Հակոբ Արշակյանի բռնությունը չի կարող արդարացված լինել, ինչպես չի կարող արդարացված լինել բռնությունն այլ դեպքերում։

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Ես նորից կկրկնեմ, որ հասկանալի լինի, թե` ինչ եմ ասում։ Ես չեմ արդարացնում որևէ բռնություն, ես ասում եմ` լրագրողի օրինական գործունեությանը միջամտելը պետք է տարբերել միջանձնային հարաբերությունների հողի վրա տեղի ունեցող վեճից և որոշակի այլ հանցակազմ պարունակող կամ չպարունակող վարքագծից։ Կխնդրեմ իմ բառերը տեղերով չփոխել և չանել հետևություններ, որոնք չեն բխում իմ բառերից, իսկ բառերը, գոնե իմ մասնագիտության մեջ, կարևոր են։

Ինչ-որ բան ասելու մասին չէ խոսքը, միջանձնային վեճի մասին է խոսքը։ Տվյալ իրավիճակում լրագրողի նկատմամբ բռնություն չի որակվել, որովհետև լրագրողական գործունեության հետ կապված չի եղել, կապված է եղել անձնական բնույթի հայհոյանքի հետ։

Իսկ նախորդ իրավիճակում, ես չգիտեմ. թե դուք որտեղից եք այդ տվյալները վերցրել, ես վերցնում եմ քրեական վարույթից, անձը կոնկրետ անձի հետ կապված՝ հարվածել է, ասելով՝ դու դադարիր կոնկրետ անձի վերաբերյալ քո լրագրողական հետաքննությունը, քո լրագրողական գործունեությունը: Որևէ միջանձնային ...

Դե, չգիտեմ, հիմա դուք կարող եք զարմացած նայել, քրեական վարույթով ... Ես չգիտեմ, թե ձեր տեղեկատվության աղբյուրը որտեղից է, իմ տեղեկատվության աղբյուրը քրեական վարույթն է։ Յուրաքանչյուր դեպքում մեղքի առկայության ու բացակայության հարցը մենք նայում ենք վարույթներով։ Ձեզ համար կարող է անհասկանալի լինել՝ նույն տեղի հետ կապված, քրեաիրավական իմաստով որևէ հետևանք, որևէ հանցավոր արարք մենք չենք հայտնաբերել, հակառակ դեպքում դատի կտայինք անձին։

Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Եթե գործի հետ կապված մանրամասներ անձամբ ձեզ պետք են, ես կարող եմ ամբողջությամբ ձեզ տրամադրել, տիկին Գրիգորյան, և այդ գործի ժամանակ չեմ էլ իմացել, որ, ընդհանրապես, նման անուն-ազգանունով լրագրող կա։

Տիկին Ջուլհակյան, դուք հարցը հանո՞ւմ եք։ Թագուհի Ղազարյան, համեցեք։

 Թ.ՂԱԶԱՐՅԱՆ

-Տիկին Վարդապետյան, ուզում եմ խոսել մի երևույթի մասին, որը նաև փոխկապակցված կլինի իմ հարցի հետ։ Մեզ հաճախ մեր լրագրող գործընկերները տալիս են հարցեր` պայմանավորված նրանով, որ քաղաքական գործիչների հետ կապված քրեական գործեր կան կամ դրանց հետ կապված՝ չկան գործեր, որոնց պատասխանները մենք չպիտի իմանանք։ Օրինակ` ի՞նչ եղավ մարտի 1-ի գործը կամ ինչո՞ւ այսինչ մարդու կամ քաղաքական գործչի նկատմամբ վարույթ նախաձեռնվեց, մյուսի նկատմամբ` ոչ, ո՞ւր է թալանվածը։

Նախ` ես ուզում եմ հորդորել մեր լրագրող գործընկերներին, որ նման հարցեր քաղաքական գործիչներին չտան, որովհետև այն օրը, երբ ես կպատասխանեմ, թե ինչո՞ւ, օրինակ` այսինչ պատգամավորի նկատմամբ գործ չի նախաձեռնվել և կիմանամ դրա պատասխանը, դա կնշանակի, որ մենք վատ երկրում ենք ապրում։ Եվ այդպիսի հարցերից մեկը, որն ինձ հաճախ է տրվել, ես վստահ եմ` իմ թիմակիցներից շատերին՝ նույնպես, ես ուզում եմ վերահասցեագրել ձեզ։

Նախորդ տարվա ընթացքում կամ այս տարվա մեջ մամուլը հրապարակումներ արեց` կապված «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության՝ քաղաքապետարանի ընտրություններում դրամահավաքի հետ կապված խախտումների հետ։ Դատախազությունն այդ հրապարակումների հիման վրա վարույթ չի նախաձեռնել ու այդ հարցը հնչում է մեզ։ Ես հիմա ուզում եմ վերահասցեագրել այդ հարցը ձեզ, որովհետև նորմալ երկրում նորմալ չի լինի, եթե ես այդ հարցի պատասխանն ունենամ։ Դրա համար ես ուզում եմ, որ հրապարակային պատասխանեք, թե այդ գործով ինչ կա, ինչ ընթացք կա, ինչ են մտածում իրավապահները դրա վերաբերյալ։

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Տիկին Ղազարյան, «Freedom House»-ը վերջերս անդրադարձել էր այդ հարցին և, հավանաբար՝ տեղեկատվության պակասի պատճառով։ Նու, տրամաբանական է, որ «Freedom House»-ն օպերատիվ հետախուզական միջոցառումների իրականացման մասին տվյալ չուներ և չէր կարող ունենալ։ Երկու օպերատիվ մարմին էին ստուգումներն իրականացնում, ենթադրում եմ` մի օպերատիվ մարմնից տվյալ են ունեցել, մյուս օպերատիվ մարմնից չեն ունեցել։ Պարզ` մի նախադասությամբ կպատասխանեմ, որ և՛ «Info.com»-ի, և՛ «Ազատություն» ռադիոկայանի, և՛ «CivilNet»-ի, եթե չեմ սխալվում, նշված հրապարակումներն ուղարկվել են օպերատիվ մարմիններին, և այս պահին ստուգողական գործողություններ են իրականացվում` հասկանալու համար այդ փոխանցումների բնույթները և վարույթ նախաձեռնել-չնախաձեռնելու հարցը քննարկելը։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Համեցեք, արձագանք, տիկին Ղազարյան։

 Թ.ՂԱԶԱՐՅԱՆ

-Շատ բարի, շնորհակալություն, տիկին Վարդապետյան։ Այսինքն` արձանագրենք, որ դրա վերաբերյալ դեռևս ուսումնասիրություններ կատարվում են։

Մյուս հարցը, որ էլի կապված է ոչ միայն, ըստ էության, միջազգային զեկույցների և հրապարակային հնչող հարցերի, այլ նաև իմ անձնական դիսկոմֆորտի զգացողության հետ։ Խոսքը եզդի իրավապաշտպան Սաշիկ Սուլթանյանի գործի մասին է. երեք տարի շարունակ այդ գործը ձգձգվում է, այդ գործի վերաբերյալ հարցեր են հնչում, հարցեր ենք հնչեցնում նաև մենք, և այդ գործը, այո, երեք տարի շարունակ իրավապաշտպան բոլոր զեկույցներում, միջազգային բոլոր իրավապաշտպանների հետ մեր հանդիպումներում քննարկում ենք, նույնիսկ դրա վերաբերյալ դիրքորոշումներ են հայտնել որոշ գործընկերներ, և այդ գործը, կարծես թե, չի վերջանում։ Ի՞նչ կա` այդ գործի հետ կապված, խնդրում եմ տեղեկացնել։

 Ա.ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ

-Տիկին Ղազարյան, մի ճշտող հարց, ուղղակի, ձեր տեղեկատվության թարմությունն իմանալու համար. իսկ Սաշիկ Սուլթանյանը որտեղ է, գիտե՞ք։

Իմ ունեցած տվյալներով խափանման միջոցը փոխվել է, և նա գտնվում է Ֆրանսիայի Հանրապետությունում, խափանման միջոցը փոխված լինելու պայմաններում հայցել է այդ երկրում ապաստան և հիմա քննարկվում է վարույթը հեռակա կարգով իրականացնելու հարցը։ Ինչպե՞ս։ Այսինքն` վարույթի ձգձգման մասով ձեր հարցը, կարծում եմ` այս տեղեկատվության բացակայության վրա է հենվում, մեղադրյալը խափանման միջոցի պայմանները խախտել ու խուսափել է դատական քննությունից։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Ավարտեցի՞ք։ Մարիամ Պողոսյանն էր նաև հերթագրվել, բայց դահլիճում չէ։ Տիկին գլխավոր դատախազ, հարց ու պատասխանն ավարտվեց, կարող եք զբաղեցնել ձեր տեղը։ Հարգելի գործընկերներ, մտքերի փոխանակության համար առաջարկում եմ գրանցվել։ Գրանցում։ Գրանցվել է 22 պատգամավոր։ Առաջին ելույթի համար` Անուշ Քլոյան։ Համեցեք։

Ա.ՔԼՈՅԱՆ

-Ազգային ժողովի փոխխոսնակներ, հարգելի գործընկերներ, սիրելի հայրենակիցներ, տիկին Վարդապետյան, ես նայել եմ դատախազության գործունեության մասին հաղորդումը։ Պետք է ասեմ` ահռելի մեծ աշխատանք է կատարված դատախազության կողմից։ Ես կանդրադառնամ հաղորդման այն հատվածին, որը վերաբերում է մարտի 1-ի գործին։

Մի քանի ամիս առաջ դուք ասացիք, որ մարտի 1-ի գործը դրված է ձեր սեղանին, քանի որ այն շատ ծավալուն աշխատանք է, ուստի` պետք է այս գործին ներգրավվեն ևս մի քանի քննիչ։ Եվ այսօր 9 քննիչ աշխատում է այս գործի շուրջ։

Վճռաբեկ դատարանը գլխավոր դատախազի բողոքի հիման վրա դիմել է Սահմանադրական դատարան` պարզելու, թե 309.1 հոդվածը սահմանադրակա՞ն է, թե՞ հակասահմանադրական։ Նշեմ, որ 309.1 հոդվածը պաշտոնական դիրքի չարաշահումն է։ Եվ եթե անգամ այստեղ վաղեմության ժամկետի խնդիր լինի, միևնույնն է՝ դա չի ազատում հանցագործին պատասխանատվությունից, ինչպես նաև մարտի 1-ի գործն ավարտված չէ, նոր փամփուշտներ կան, որոնք ուղարկված են փորձաքննության։

Ներկայումս ընդդիմությունը մեղադրանքներ է հնչեցնում Դատախազության հասցեին, որ ոստիկաններն անհամաչափ ու բիրտ ուժ են կիրառում քաղաքացիների նկատմամբ, իսկ դատախազն անտեսում է և գործ չի հարուցում ոստիկանների նկատմամբ։

Ես, երևի, պարբերաբար պետք է թարմացնեմ մեր գործընկերների հիշողությունը և հիշեցնեմ, որ իրենց քաղաքական ղեկավարի կառավարման ժամանակ 2008 թվականի մարտի 1-ին Երևան քաղաք էր բերվել զրահատեխնիկա, զինված ուժեր, ներքին զորքեր, Արցախից բերված զորք, դիպուկահարներ, օլիգարխիայի կողմից ձևավորված խմբեր։ Այս ուժերը միասին անհամաչափ ուժ, ծեծ, ջարդ են իրականացրել, դիպուկահարների կողմից «Չերյոմուխա-7» տեսակի արգելված զենքով գնդակահարեցին քաղաքացիներին, շատերն էլ դարձան հաշմանդամ։ Երևանը դարձել էր մարտական ֆիլմ հիշեցնող մարտադաշտ։ Այս հրեշավոր ահաբեկչական գործողություններն ուղղված էին սեփական ժողովրդի և պետականության դեմ։

Հարգելի գործընկերներ, դուք, պարզապես, լռեք, դուք չեք կարող խոսել Ոստիկանության անհամաչափ ուժ կիրառելու մասին։ Ոստիկանությունը պատշաճ կերպով կատարում է իր գործողությունները` պահպանելով երկրի ներքին կարգ ու կանոնը։ Դե, իհարկե, դուք կցանկանաք, որ ձեր ցանկացած հակապետական գործողություն անպատիժ մնա։ Բայց դա չի կարող այդպես լինել, որովհետև դա հակասում է Հայաստանի Հանրապետության օրենքներին։

Սիրելի հայրենակիցներ, մեր պետության համար առաջիկա տարիները վճռորոշ նշանակություն ունեն, և եթե մենք առաջիկա տարիներին կարողանանք պահպանել մեր պետականությունը, ինքնիշխանությունը, անկախությունը, կկարողանանք երաշխավորել, որ առաջիկա տասնամյակներում Հայաստանի Հանրապետություն անկախ պետությունը գոյություն կունենա։ Հենց հիմա ձեր աչքի առաջ դա է տեղի ունենում։

Սիրելի ժողովուրդ, Տավուշի մարզում իրականացնում ենք սահմանազատման, սահմանագծման աշխատանքներ` հիմնված 1991 թվականի Ալմա-Աթայի հռչակագրի վրա։ Իրականացվող գործընթացը ոչ թե տարածքի փոփոխության, այլ պետական սահմանի վերարտադրությանը և տեղորոշմանն է առնչվում։ Սահմանազատման գործընթացն իրականացվում է Խորհրդային Միության փլուզման պահի դրությամբ գոյություն ունեցող իրավաբանորեն հիմնավորված քարտեզների և փաստաթղթերի հիման վրա, և այդ քարտեզների համաձայն` Խորհրդային Միությանը և հետևաբար` Հայաստանի Հանրապետությանը պատկանող որևէ տարածք այլ երկրի տիրապետությանը հանձնելու հարց չի քննարկվել։

Չնայած այս կատարվող հսկայածավալ և պատմական գործընթացներին, որոշ կեղծ բարձրաստիճան հոգևորականներ հակապետական գործունեություն են ծավալում։ Այս մարդիկ մոռացել են, որ իրենք պետք է զբաղվեն հոգևոր գործունեությամբ, այլ ոչ թե քաղաքականությամբ, տարբեր հայտարարություններ են անում, օրինակ` պետությունը պետք է հզորացնի Եկեղեցին, որ երբ պետություն չունենանք, Եկեղեցին պետության դեր կատարի։ Մեկն էլ անգամ երազում էր վարչապետ դառնալ։ Այսինքն` նրանք դեմ են, հաշտ չեն մեր պետականության հետ։ Եվ գիտե՞ք, թե ինչու են դեմ, որպեսզի իբրև թե հայանպաստ, հայապահպան գործունեություն ծավալող կառույց՝ շարունակեն գումարներ շորթել աշխարհասփյուռ հայությունից, որ կարողանան պահպանել իրենց իշխանությունը, հարստությունն ու բիզնեսներն ի հաշիվ ժողովրդի։

Իսկ ես հարց եմ ուզում տալ նույն այդ հոգևորականներին. որտե՞ղ էիք դուք հոկտեմբերի 27-ին և մարտի 1-ին, ինչո՞ւ ձեր ձայնը չլսվեց, դա ձեր հայրենակիցնե՞րը չէին, գայիք կանգնեիք ձեր ժողովրդի կողքին և կանխեիք արյունահեղությունը։ Դուք կեղծ եք ու սին, սուրբ ձևանում եք, բայց իրականում չարիք եք։ Խոսքը բնավ չի վերաբերում այն հոգևորականներին, որոնք ազնիվ են և իրականում զբաղվում են ազգանվեր գործունեությամբ։

 Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Արթուր Խաչատրյան։

 Ա.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Ափսոս, որ պարոն Արշակյանն այստեղ չէ։ Հանրային կարծիքի բոլոր ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ ամենացածր հեղինակություն ունեցող ինստիտուտը Հայաստանի Հանրապետությունում Ազգային ժողովն է: (Խոսում են դահլիճում:) Որ դիտողություն են անում, դուրս հրավիրեք, էլի, նույն բանի համար Արծվիկին ձայնից զրկեցին։ Ամենահեղինակազրկված և ցածր հեղինակություն ունեցող ինստիտուտը Հայաստանի Հանրապետությունում Ազգային ժողովն է, և դրա մեջ իր մեծագույն դերն ունի Ազգային ժողովի նիստերի կառավարման այդ պրակտիկան և ընտրողական մոտեցումը սանկցիաների կիրառման հարցում։ Այնպես որ, նախագահողներին եմ դիմում. երբ իրենք սանկցիաներ են կիրառում, կխնդրեմ, որ հաշվի առնեն, որ իրենք վարկաբեկում են այս հաստատությունը, այս ինստիտուտը։ Իհարկե, կասեն` դե, ձեր նման ընդդիմությունից էլ ինչ ուզենք, բայց, գոնե պարոն Արշակյանը` որպես նախարար, երևի, գիտի, որ եթե նախարարությունում ինչ-որ բան նենց չի գնում, օրինակ` ռազմական ցուցահանդեսին զենքի փոխարեն բրոշյուրներ են ուղարկում, ում էլ ուզում եք՝ մեղադրեք, բայց դա գերատեսչության ղեկավարի բացթողումն է։

Ի դեպ, ի տարբերություն Ազգային ժողովի` ամենաբարձր հեղինակություն ունեցող հաստատությունը Հայ առաքելական սուրբ եկեղեցին է։ Այնպես որ, քննադատելով Հայ առաքելական սուրբ եկեղեցուն, մի հատ նայեք, թե դուք, մենք բոլորս ինչ խայտառակ վարկանիշ ունենք։

Կարծում եմ՝ տիկին Ջուլհակյանն էր, եթե սխալվում եմ, ներողություն եմ խնդրում, ասում էր՝ բա, եթե Հայաստանում դիկտատուրա է, դուք ինչո՞ւ քաղբանտարկյալ չեք։ Դուք չէի՞ք, դուք էիք։ Քիչ մնաց …

 Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Ներողություն, էլի, պարոն Խաչատրյան, հեսա կավելացնեն ձեր ժամանակը։

Հարգելի գործընկերներ, ես առաջարկում եմ, որ մի բան պայմանավորվենք, էլի։ Կապ չունի, թե ով է ամբիոնի մոտ, կապ չունի, թե ովքեր են դահլիճում, իրար հետ մի խոսեք։ Պարզ կանոն է, նույնիսկ, եթե ամբիոնից …

  Ա.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Ձեզ չէ, դուք տիկին Ջուլհակյանը չեք, պարոն Քոչարյան, նման չեք, ախր, յա։

 Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Պարոն Խաչատրյան, մի վայրկյան, էլի։ Նույնիսկ, եթե ամբիոնից խոսողը դիմում է ինչ-որ մեկին, էդ մեկը թող չարձագանքի։ Բայց, ի դեպ, միջազգային պրակտիկայում տարբեր խորհրդարաններում սենց պրակտիկա էլ կա, որ ամբիոնից խոսողը չի դիմում ոչ մեկին, որ տեղից չարձագանքեն, դիմում է, օրինակ` նիստը վարողին։ Ընդ որում՝ կարող ենք պիլոտային անել, պարոն Խաչատրյան, ինձ դիմեք, եթե ուզում եք մեկին դիմել։

 Ա.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Պարոն Ռուբինյան, եթե չեմ սխալվում, տիկին Ջուլհակյանն էր։

 Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Հիմա խնդրում եմ պարոն Խաչատրյանի մեկ րոպեն ավելացրեք, և շարունակենք։ Համեցեք, պարոն Խաչատրյան։

 Ն.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Դրան էլ ենք հասնելու, տիկին Ջուլհակյան, երբ ոստիկանը, իմանալով հանդերձ, թե ում է ձերբակալում, լա՞վ, ինքը դա անում է գիտակցաբար, այդ ամեն ինչն իմ անձի դեմ չէր։ Ուրեմն, երևի, տեսել եք այն, որ բանդերլոգները հարձակվում են Բալուի վրա, այդ ձևով տարել, նստեցրել են մեքենա։ Գնում, հասնում ենք Ոստիկանություն, մարդը սենց բարի աչքերով, հավանաբար, որ ասում էիք՝ բռնաբարված, բան, չգիտեմ` դա ազդել է, թե չի ազդել, ասում է` մենք քեզ բերման չենք ենթարկել։ Ասում եմ՝ յա, բարև, բա, ես էստեղ ի՞նչ եմ անում։ Ասում է՝ եսի՞մ։ Լավ, ես ի՞նչ եմ արել, նաև մեքենան կանգնելիս դեպի Երևան եկող է եղել, է՞, Երևանից գնացող չէ, որ ասեն` գնացել եմ, կազմակերպել եմ։ Մի հատ կարո՞ղ եք բացատրել` բա, ես կամավոր ո՞նց հայտնվեցի Հրազդանի քաղաքային բաժնում։ Շատ հետաքրքիր է, չէ՞, թե ո՞նց եղավ դա։ Ես հույս ունեմ, որ դատախազությունը դրան պատշաճ կերպով կարձագանքի և նաև այդ հրաշափառ տելեպորտացիայի մասին նույնպես կխոսի։

Հիմա. պետական հեղաշրջման մասին, շնորհակալություն, տիկին դատախազ, ձեր պարզաբանման համար, որ քրեական որևէ գործ չկա երրորդ պետությունների կողմից սադրված հեղաշրջման փորձի կապակցությամբ։

Է, դրա համար էլ Ամերիկայի Պետդեպարտամենտն ասել է՝ «alleged true data», այսինքն` ասում են, որ … Է, ասում են, հա, վարչապետն ասում է` ասում են, էդ մարդիկ էլ նամարդություն չեն արել, ասում են՝ դե, ասում եք, մենք էլ գրել ենք՝ ասում եք։ Ի դեպ, ամերիկյան անգլերենին հղում կատարելիս ես ձեզ խորհուրդ եմ տալիս` բելառուսերեն սովորել, որովհետև հիշո՞ւմ եք, թե Բատկոն ինչ էր ասում, ասում էր. «Պրեժնիե կաշու սվարիլի, ա վոտ բեդնի Նիկոլ Վովայևիչ, եմու պրիշլոս ռասխլոբովատ վսյո էտո»։ Այսինքն` ձեզ աջակցում է Բատկան` Բելառուսիայի նախագահ Գրիգորի Լուկաշենկան, լա՞վ, դուք բելառուսերեն սովորեք։ Ինքն ասում է, բառացիորեն նույնն է ասում, ասում է` նախկիններն են ամեն ինչ արել, դուք էլ եք ասում, ասում եք` նախկիններն են արել, բելառուսերեն սովորեք, անգլերենի կարիք ի՞նչ ունեք: (Խոսում են դահլիճում։) Տեսնո՞ւմ եք, մարդն արդեն սովորում է, սովորեք, շարունակեք այդ գործը։

Հիմա, միջազգային կառույցներն ի՞նչ են ասում «Amnesty International», «Freedom House», «Human Rights Watch», էդ սաղ ձեզ ի՞նչ են ասում, հերթով, մարդու իրավունքների բոլոր այդ խախտումները, այ, սենց կապույտ եզրագծով սկուտեղի վրա ձեզ ներկայացրել են։ Դուք ասում եք` չէ, տենց բան չկա, չկա տենց բան, մենք դեմոկրատական երկիր ենք։ Դեմոկրատական երկրում մարդու իրավունքների պաշտպանն ասում է` այսօր ազատությունից զրկված մարդկանց քանակը, թիվը, որովհետև, քանի դեռ չկա մեղադրական ակտ, այդ մարդն անմեղ է, անկախ նրանից, թե դատախազությունն ինչ է մտածում։ Վաղն ինձ կարող եք մեղադրել Քենեդուն սպանելու մեջ, ջհանդամ, թե ես այդ ժամանակ ծնված չէի, մեղադրեք, էլի, ի՞նչ խնդիր կա։ Բայց, միևնույնն է՝ քանի դեռ դատարանը պեչատը չի խփել, ես անմեղ եմ։ Դեմոկրատական երկրում բանտերում այսօր ավելի շատ անմեղ մարդ կա, քան թե մարդ, որը դատարանի օրինական վճռով ճանաչվել է հանցագործ։ Հրաշալի է։

Հիմա՝ սահմանազատման մասին։ Շատ խոսվեց, էլ, չգիտեմ, ծեծված է մի քիչ թեման, բայց, ամեն դեպքում, անդրադառնամ։ Տեսեք, թե ինչ հետաքրքիր բան է տեղի ունենում։ Երբ սկսեցինք խոսել 1988 թվականի հունվարի 12-ի արձանագրության մասին, նաև «Պատիվ ունեմ» խմբակցությունից պատգամավորները դիմել էին քարտեզներն ստանալու համար (հենա, էն մի հոգին նստած է, շնորհակալություն, ինձ հերիք է), երեկ, թե առաջին օրը Նիկոլ Փաշինյանն ի՞նչ է ասում։ Ասում է` դրանք, ուրեմն, կադաստրից տրվել են պաշտպանության նախարարությանը, գաղտնիության ամենաբարձր դոպուսկ։ Ումի՞ց է դա գաղտնի, ժողովուրդ, մի հատ եկեք հասկանանք, թե ումի՞ց են այդ քարտեզները գաղտնի։ Թուրքերն ունեն, չէ՞, էդ քարտեզները, ռուսներն ունեն էդ քարտեզները, այսինքն` թուրքերից գաղտնի չենք պահում, չէ՞, թուրքերն ունեն դա, ադրբեջանցիները, ռուսներն էլ ունեն, իրենցից էլ գաղտնի չէ, ուրեմն, ումի՞ց է գաղտնի` Հայաստանի Հանրապետության ժողովրդից։ Ձեր իշխանությունը Հայաստանի Հանրապետության ժողովրդից գաղտնի է պահում երկրի սահմանները։ Բա, էդ չոբանը, որին ասում էիք` հա, հանցագործություն է արել, գնացել է` հոտը բերի, էդ մարդը, էդտեղ ապրողը պիտի իմանա, չէ՞, թե սահմանը որտե՞ղ է։ Ո՞վ է տեսել, որ երկրի ղեկավարությունը սեփական քաղաքացիներից գաղտնի պահի սահմանները։ Հանեք հրապարակեք, իմանանք, թե որտեղով է սահմանն անցնում։ Գիտե՞ք՝ ինչու չեք անում, որովհետև եթե հանկարծ այ էդ քարտեզի և հիմիկվա միջև, այ, էս, որ դուք հետ եք քաշում զորքերը, հանկարծ մի միլիմետրի տարբերություն լինի, դուք պարտավորված եք՝ դա դնելու հանրաքվեի, իսկ դրանից վախենում եք, չեք անում։ Դա է պատճառը, որ դուք քարտեզը գաղտնի եք պահում, մնացած ամեն ինչը լիրիկա է։

Կամ մյուսը. սրանով մենք, ուրեմն, անվտանգություն ենք բերում։ Ժողովուրդ, շատ հետ չգնամ, լա՞վ. Պունիկյան պատերազմները, երբ Կարթագենը կործանվեց, ֆրանկո-պրուսական պատերազմները, Առաջին համաշխարհային պատերազմը, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը չսահմանազատված և չսահմանագծված սահմանների արդյո՞ւնք էին։ Ավելի մոտ գանք` իրաք-քուվեյթյան պատերազմ, չգիտեմ, էլ ո՞րն ասեմ, սերբ-բալկանյան պատերազմ, բոլորն ունեցել են սահմանազատված և սահմանագծված սահմաններ, բա ո՞նց էդ պատերազմը բռնկվեց։ Էդ հարցը ձեզ տվե՞լ եք։ Հասկանում եք, չէ՞, որ դա սին թեզ է, չկա տենց բան։ Պատերազմից կարելի է խուսափել, եթե դու ունես ուժերի հավասարակշռություն, իսկ մենք դա չունենք և դրա փոխարեն գնում ենք միակողմանի զիջումների։ Լավ, մի հատ էլ էդ ձողերից մեկը վերցրեք, ձևի համար գնացեք, Ջերմուկում դրեք էդ ձողը, ասեք ... Չէ, չէ, միաժամանակ արեք, ե՞րբ կանեք, հիմա՞, դե, կանեք, էլի, հիմա ես շատ գիտեմ … (Խոսում են դահլիճում:) Ես խնդրում եմ ...

 Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ...

 Ա.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Չէ, էս անգամ պետք է պետք է զալից զրկեք։

  Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Չէ, մի վայրկյան։

 Ա.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Ո՞նց, բա զրկեց Արծվիկին։

 Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Բայց ես չեմ եղել այդտեղ։

 Ա.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Դե, բա տենց ո՞նց կլինի, էս ի՞նչ կրկնակի ստանդարտ է։

 Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Ես չեմ եղել, նախադեպ չկա՝ ինձ հետ կապված։

 Ա.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Պարոն Արշակյան, դուք վարեք, որ զրկել կարողանաք։

 Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Պարոն Խաչատրյան, շարունակեք։ Պարոն Արշակյանը հիմա չի կարող վարել, որովհետև ես եմ վարում։ Շարունակեք, պարոն Խաչատրյան։

 Ա.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Հերիք չէ՝ ես տիկին Ջուլհակյան եմ ասում, պարոն Քոչարյանն ասում է` ես չեմ։ Դուք՝ ո՞ւր, տիկին Ջուլհակյանը՝ ուր …

 Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Պարոն Խաչատրյան, շարունակեք ձեր ելույթը։

 Ա.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Շարունակում եմ, էլի։ Լավ, ինչևէ, ժողովուրդ։ Արցախի հարցը. շատ հետաքրքիր եղավ, Հայաստանի Հանրապետության իշխանություններն առաջին անգամ 35 տարվա հակամարտության մեջ հրաժարվեցին Արցախի անվտանգության երաշխավորի հանձնառությունից, ճանաչեցին Արցախն Ադրբեջանի կազմում` չունենալով դրա իրավունքը։ Բա, դուք ճանաչում եք Արցախն Ադրբեջանի կազմում, հիմա Արցախն ի՞նչ պետք է ասի։ Պիտի ասի` մի երկիրը պետք է ունենա մի նախագահ։ Ի դեպ, էն, ինչ Նիկոլ Փաշինյանն ասում է, ասում է` մի երկիրը մի ղեկավար պիտի ունենա, նույն խոսույթն է։ Դրանով ի՞նչ եք անում, ճանապարհ հարթեցիք ադրբեջանաագրեսիայի համար։ Եվ շատ հետաքրքիր է, որ Արայիկ Հարությունյանը` որպես երկրի ղեկավար, գնում է, նստացույց է անում։ Դիտավորյալ անգործություն է դրսևորում։ Բա, էդ պայմաններում ի՞նչ պետք է ...

Չէ, տենց է եղել, ցավոտ բան եմ ասում, բայց տենց է եղել։ Դիտավորյալ անգործություն է դրսևորում և հետո հրաժարական է տալիս։ Ղարաբաղի որևէ քաղաքական ուժ, ներառյալ իր քաղաքական կուսակցությունը, էդ օրերին իր հրաժարականը չի պահանջել: (Խոսում են դահլիճում:) Ջան։ Իր հրաժարականը պահանջվել է ավելի շուտ` 1990 թվականին, 1991 թվականին, էդ օրերին, իր հրաժարականի օրն ոչ ոք չի ասել՝ գնա, որովհետև բոլորը գիտեին, թե դա ինչ է նշանակում, ինչ հետևանք դա կարող է ունենալ Ղարաբաղի համար։ Եվ ի՞նչ տեղի ունեցավ. Ադրբեջանը հարձակվեց։ Եվ Հայաստանի այսօրվա իշխանությունը … Խալխը լսի, կասի` նենց էլ մի սրտները ցավում է …

  Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Պարոն Խաչատրյան, խնդրում եմ ավարտեք։

 Ա.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Հա, բայց այդ 1,5 րոպեն ավելացրեք։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Ավելացրել էին իրենք ընթացքում։ Խնդրում եմ ավարտեք, վերջացրեք, էլի։ Շնորհակալություն (Խոսում են դահլիճում։)

 Ա.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Ռուբեն Վարդանյանն այդ ժամանակ նախագահ չէր և որևէ պաշտոն չի ունեցել: (Խառը խոսակցություն, չի հասկացվում:)

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Բանավեճ չէ, ժողովուրդ ջան։

 Ա.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Հրաժարականից հետո Ռուբեն Վարդանյանը սովորական քաղաքացի էր։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Պարոն Խաչատրյան, ուզո՞ւմ եք լքել կենտրոնական ամբիոնը, թե՞ չէ։

Ես արտահերթ ելույթով հանդես կգամ վարողի իրավունքով։ Ես միշտ եմ բարի, պարոն Խաչատրյան։

Սկսենք` ըստ հերթականության։ Պարոն Խաչատրյան, ես ուզում եմ մի հատ… սրա մասին երբեք չեմ խոսել տարբեր պատճառներով, էլի, բայց հիմա դուք ինձ ստիպեցիք, որ ես խոսեմ։ Հուսամ` հետո ձեզ ինչ-որ մեկը նկատողություն չի անի սրա համար, բայց համոզված եմ, որ դուք այս առիթը, երևի, տենց միամիտ եք տվել ինձ։

Ուրեմն, 2021 թվականի ընտրություններից առաջ, որտեղ Հայաստանը պիտի հանդես գար տաղավարով Աբու Դաբիում էքսպոյի ժամանակ, մենք ամեն ինչ կազմակերպում ենք հավուր պատշաճի, կարող եք գրավոր ուզել և նախարարությունից ստանալ բոլոր փաստաթղթերը, թե ի՞նչ հրամաններ են ստորագրվել, ինչ գործընթաց է կազմակերպվել, որպեսզի չափերով մեծ էքսպոնատները, կրկնում եմ` չափերով մեծ, որովհետև փոքրերը գնացել են, նենց չի, էլի, որ տենց վերնագրային ասում եք` բուկլետներով էին գնացել։ Բուկլետներով չէին գնացել, էքսպոնատներով էին գնացել, չափերով մեծերը, որոնք ինքնաթիռով տեղափոխման կարիք ունեին, պարզ է, որ դելեգատները չէին կարող ձեռքով կամ բագաժով տանել, դրա համար ուղարկել էին։

Բայց ի՞նչ է ստացվում. քանի որ չափերով մեծ էին և տրանզիտ ինքնաթիռ պետք է օգտագործվեր, որովհետև Երևանից Արաբական Միացյալ Էմիրություններ մեկնող ուղիղ չվերթի ինքնաթիռի չափերը փոքր էին, ընտրվում է մի ճանապարհ, որտեղով մեծ ինքնաթիռ է գնում, և ընտրվում է Մոսկվայով թռնող ինքնաթիռը։

Ի՞նչ է պարզվում. ինքնաթիռի մեջ տեղադրված տրանզիտ բեռը Մոսկվայում իջեցվում է։ Հարց է առաջանում, թե ինչո՞ւ է իջեցվել, ասում են` ինչ-որ փաստաթուղթ է պակաս, այդ փաստաթուղթն էլ է ուղարկվում, հետո մի հատ էլ է փաստաթուղթ ուղարկվում, ու ասում են՝ անպայման, կուղարկենք հաջորդ ինքնաթիռով, հետո՝ դրա հաջորդ ինքնաթիռով, հետո՝ դրա հաջորդ ինքնաթիռով, հետո դրա՝ հաջորդ ինքնաթիռով, հետո էքսպոյի ժամանակն է գալիս արդեն։

Հիմա՝ հարց. լավ, ընտրություններից առաջ, եղածը մի բան չէր, մեջը, ի դեպ, ոչ մի զենք չի եղել, պայթող, ծակող, կտրող ոչ մի բան չի եղել, եղել են էքսպոնատներ, այսինքն` բեսպիլոտնիկի մակետ առանց իր ռազմական մասի, օպտիկական սարք և էդպես շարունակ, որը պետք է ցույց տայինք, ուղղակի, ընդամենը։ Ասենք` այդ նույն բանը կարելի է ցույց տալ, ի դեպ, բրոշյուրով, բայց մենք որոշել էինք գեղեցիկ տաղավար ունենալ, սիրուն ցույց տալ։ Հիմա ես ուզում եմ ձեզ հարցնել՝ ձեր կարծիքով, ի՞նչն էր պատճառը, որ դա տեղի ունեցավ։

Հիմա հաջորդը` Ազգային ժողովի հեղինակության մասին։

Ընդհանրապես, եթե դուք ուշադրություն դարձնեք, աշխարհի բոլոր երկրներում խորհրդարանների հեղինակությունը ցածր է։ Բայց դա նրա պատճառով չէ, որ Ազգային ժողովի աշխատանքները պակաս որակյալ են, այլ նրա պատճառով է, որ այդտեղ քաղաքական բանավեճեր են տեղի ունենում, և որ քաղաքական բանավեճեր են տեղի ունենում, իրավիճակներ են լարվում, տարբեր իրավիճակներ են ի հայտ գալիս, ժողովուրդն էլ, ըստ էության, մտածում է, որ այստեղ խոսելու տեղ է, այսինքն` գնահատական է տալիս։ Եվ միշտ, գրեթե, բոլոր երկրներում, վերցրեք ստատիստիկան, նայեք, խորհրդարաններն ավելի պակաս հեղինակություն ունեն հանրության շրջանում, քան ... Իհարկե, ես սա չեմ ասում որպես արդարացում։

Նաև ուզում եմ ասել, որ, գիտե՞ք, ձեր գնահատականներն առաջին անգամ ձեզանից եմ լսում, որ մենք արդար չենք, լավ չենք վարում նիստերը։ Հակառակը, մեր գործընկերներն էլ շատ ժամանակ ասում են` ինչո՞ւ եք հավասարության նշան դնում։ Մենք էլ ասում ենք` դե, ժողովուրդ ջան, դուք մեր թիմն եք, նա էլ խորհրդարանի ընդդիմությունն է, պետք է հավասար դատենք։ Եվ նենց չէ, որ մենակ դուք եք մեզնից նեղանում։ Մեր բազմաթիվ գործընկերներ մեկ-մեկ մեզանից նեղանում են իրենց անունները նշելու համար, բարձրաձայնելու համար և այլն։ Եվ խնդրում եմ սրան էդպես վերաբերվել։

Հիմա՝ քարտեզների գաղտնիության մասին։ Շատ հետաքրքիր է, որ դուք ասում եք՝ հրապարակեք քարտեզները։

Լավ, եթե Կառավարությունը բանակցում է, հանձնաժողով կա ստեղծված, և այդ բանակցությունների ընթացքում շատ կարևոր նրբություններ կան, որովհետև բանակցությունները երկրի ներսում չեն, արտաքին բանակցություններ են։ Ասենք` դուք ասում եք` թաքցվում է, որովհետև կարող է մի քիչ հետ կանգնել մեր զորքը, և դուք դա պետք է դնեք հանրաքվեի և, ոնց-որ, տենց պողպատյա լոգիկա է, էլի։ Այսինքն` դուք ուզում եք ասել, որ հավերժ գաղտնի՞ են մնալու էդ քարտեզները։ Պարզ չէ՞, որ ինչ-որ պահի հրապարակվելու են դրանք կամ հրապարակվելու են հողի վրա գծի տեսքով, ինչը որ ... Եվ ես զարմացած եմ, որ դուք նման հայտարարությամբ եք հանդես գալիս, որովհետև բանակցության ընթացքում բոլորն էլ իրենց քարտեզը պահում են իրենց մոտ, և ժողովրդից ոչ մի գաղտնի բան չկա։ Այն, ինչ կատարվում է, կատարվում է բոլորի աչքի առաջ, այդ թվում` նաև ձեր աչքի առաջ։ Խնդրում եմ մի տվեք նման որակավորումներ։

Դուք ասում եք` Արցախն Ադրբեջանի կազմում ճանաչեցիք, դրանով տվեցիք իրավունք ադրբեջանական ագրեսիային։ Այսինքն` ադրբեջանական ագրեսիայի մեջ մե՞նք ենք մեղավոր։ Դա՞ եք դուք ուզում ասել, այսինքն` դուք մեղադրում եք Հայաստանի Հանրապետությանն Լեռնային Ղարաբաղի վրա Ադրբեջանի հարձակման մեջ։ Ես անկեղծորեն զարմացած եմ ձեր այդ գնահատականից, որովհետև նախ` ուզում եմ ձեզ ասել, որ Լեռնային Ղարաբաղն Ադրբեջանի կազմում ճանաչվել է, մի քանի անգամ այստեղից հայտարարվել է, Լիսաբոնի գագաթաժողովի ժամանակ, ճանաչվել է միջազգային հանրության կողմից, ճանաչվել է այն ժամանակ, երբ գնացել է բանակցությունների շուրջ թե՛ կազանյան գործընթացի ընթացքում, թե՛ մադրիդյան սկզբունքների առաջբերման ժամանակ։ Հենց նենց Հայաստանի կողմից բանակցվել է բարձր ինքնորոշման հա՞րց։ Ուրիշ բան, որ չի հայտնվել ժողովրդին, որ հանկարծ չիմանան, հարցեր չտան, և եկել են, այստեղից ամպագոռգոռ հայտարարություններ են արել, թե, իբր, բան է։

Բայց այդ իրավիճակը, ինչի մասին դուք խոսում եք, պետք չէ, էլի, հիմա բերել, նորից նույն հարցերը նույն տրամաբանության մեջ գնալ, և պետք չէ Հայաստանին մեղադրել ադրբեջանական ագրեսիայի մեջ։ Ադրբեջանական ագրեսիայի մեջ մեղավոր է բացառապես Ադրբեջանը։ Եվ խնդրում եմ, որ գոնե այս հարցի շուրջ մենք նույն տողի վրա լինենք։ Շնորհակալություն։

 Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Այժմ, քանի որ նիստը ես եմ վարում, նիստը վարողի իրավունքով ես արտահերթ ելույթով հանդես կգամ։

Հարգելի գործընկերներ, պարոն Խաչատրյան, միանշանակ կիսում եմ ձեր արձանագրումն առ այն, որ Ազգային ժողովի վարկանիշը ցածր է։ Ես ունեմ իմ կարծիքը, թե ինչու է այդպես։ Օրինակ` որովհետև, ասենք` դատախազի զեկույցն ենք լսում, բայց քննարկում ենք լրիվ ուրիշ բան, ու սենց բոլոր հարցերում է, էլի, չենք մնում օրակարգի սահմաններում, իսկ նիստերի ժամանակ իրար վիրավորում ենք, տեղից իրար արձագանքում ենք, օգտագործում ենք վիրավորական արտահայտություններ, բանավեճը գաղափարական չէ կամ նույնիսկ պրակտիկ հարցերին ուղղված չէ։ Բայց, դե, ի՞նչ արած, քանի որ սկսել ենք այս քննարկումը, ես մի քանի հարցով ձեզ արձագանքեմ, պարոն Խաչատրյան, քանի որ ես կարծում եմ, որ իրականում ձեր ելույթները միշտ, հիմնականում դրանց հետ համաձայն չեմ լինում, բայց նաև դրանք բովանդակային են, չնայած օրակարգից դուրս են։

Դուք, պարոն Խաչատրյան, ձեր ելույթում երկու պնդում արեցիք` իրար հակասող, որում, կա, ըստ էության, մեր և ձեր միջև գաղափարական ամբողջ, հակասությունը. էդ ամեն ինչը դրա մեջ է զետեղված։

Դուք նախ` ասում եք՝ ինչո՞ւ, Իրաքի ու Քուվեյթի միջև սահմանը սահմանազատված չէ՞ր, որ Իրաքը գրավեց Քուվեյթը, կամ մյուս երկրների միջև։ Այսինքն` ասում եք, որ, ըստ էության, փաստ չէ, որ ֆիքսված սահմանները կամ միջազգային իրավունքը երաշխավորում է, որ չի լինի ագրեսիա երկրի հանդեպ: Այսինքն` ասում եք, որ, ըստ էության ուժն է, կա՛մ կարողանում ես այնպես անել, որ քեզ վրա չհարձակվեն, որովհետև բավարար է ուժեղ ես, կա՛մ չի փրկի քեզ ճանաչված սահմանը կամ դելիմիտացված սահմանը։ Բայց միևնույն ժամանակ նույն ելույթի ընթացքում դուք ասում եք՝ Հայաստանը ճանաչեց Արցախն Ադրբեջանի կազմում, դրա համար Ադրբեջանը հնարավորություն ստացավ՝ գրավելու Ղարաբաղը: Հիմա կողմնորոշվեք, ինչ-որ սահմանի ճանաչումը կամ չճանաչումը, կամ սուբյեկտի ինչ-որ բանիմաց ճանաչումը կամ չճանաչումը, ի վերջո, դեր ունի՞ ագրեսիային հնարավորություն տալու կամ չտալու մեջ, որովհետև համաձայնեք, որ եթե դուք անում եք ձեր առաջին պնդումը, որ սահմանազատված սահմանը ոչ մի երաշխիք չի տալիս հարձակման դեպքում, ուրեմն, ձեր երկրորդ պնդումը դրանով դուք ջնջում եք, որովհետև այդ դեպքում ստացվում է, որ Հայաստանի կողմից Լեռնային Ղարաբաղն Ադրբեջանի կազմում ճանաչել-չճանաչելուց բան չէր փոխվում, որովհետև, սենց թե նենց, եթե հարձակվելու լիներ, կհարձակվեր և հարձակվեց, եթե չհարձակվելու լիներ, չէր հարձակվի։

Բայց իրականում, էլի վերադառնալով մեր բանավեճին, էլի, ըստ էության, մենք մեր այս գումարման խորհրդարանի առաջին օրվանից վարում ենք հետևյալ բանավեճը. մենք ասում ենք, որ ստեղծված պայմաններում Հայաստանի Հանրապետության ինքնիշխանության և տարածքային ամբողջականության երաշխավորման ամրապնդման, ապահովման լավագույն ճանապարհը մեր լեգիտիմության սահմաններին կանգնելն է։ Այսինքն` մենք պիտի ապավինենք միջազգային իրավունքին, մենք պիտի ապավինենք մեր լեգիտիմությանը, միջազգայնորեն ճանաչված մեր սահմաններին և մենք պետք է մեր տարածքային ամբողջականությունը և ինքնիշխանությունը պաշտպանենք՝ հարևանների հետ հարաբերությունները կարգավորելով, այսինքն` ստեղծելով մի իրավիճակ, երբ մեր շուրջ ագրեսիա չի լինի, այսինքն` զրկելով մեր շուրջը գտնվող ագրեսիվ կողմերին ագրեսիայի դիմելու ցանկությունից կամ նպատակադրումից, այսինքն` ստեղծել իրավիճակ, որ այդ ագրեսիայի դիմելը չբխի իրենց իսկ շահերից կամ լինի անհնար` նաև օգտագործելով միջազգային իրավունքի տված գործիքակազմը և, ընդհանրապես, օգտագործելով միջազգային հարաբերությունների գործիքակազմը։

Դուք ելնում եք զրոյական խաղի տրամաբանությունից, այսինքն՝ ըստ էության, դուք ասում եք, գուցե ուղիղ չեք ասում, բայց այդպես եմ ընկալում ձեր ասածը, որ միջազգային իրավունք, սահմաններ, բան, այդ ամեն ինչը, մեծ հաշվով, կարևոր չեն: Կարևորը հետևյալն է. կա՛մ իրենք պետք է մեզ ոչնչացնեն, կա՛մ մենք պետք է իրենց ոչնչացնենք: Այս ելակետից է պետք ելնել, ու, հետևաբար` մենք որևէ գործողության չպիտի գնանք սրանից դուրս, որովհետև մնացած ամեն ինչն անիմաստ է:

Պետք է անկեղծ լինեմ և ասեմ, որ այնպես չէ, որ ձեր պնդումը սխալ է միշտ, որովհետև պատմությունը տեսել է դեպքեր ինչպես Հայաստանի դեպքում, այնպես էլ այլ ժողովուրդների և երկրների դեպքում, որ ձեր պնդումը ճիշտ է եղել: Բայց որպեսզի հասկանանք, թե արդյոք ձեր պնդումը կիրառելի է Հայաստանի ներկայիս իրավիճակի դեպքում, մենք արդեն պետք է դիմենք մաթեմատիկայի օգնությանը, պետք է հաշվենք, թե ձեր նշած մարտավարությունն իրագործելը մեր դեպքում իրատեսակա՞ն է, թե՞ ոչ: Ցավոք կամ բարեբախտաբար, մենք ձեր պնդումը փորձարկել ենք իրական կյանքում վերջին 30 տարիների ընթացքում, որովհետև, ըստ էության, մեր վերջին 30 տարին կամ 30-ից մի քիչ քիչ, ինչի՞ մասին է, որ մենք, մեծ հաշվով, այդ ելակետից ենք ելել, որ կա՛մ կարողանում ենք պահել, կա՛մ չենք կարողանում պահել այն, ինչ ունենք։ Այդ ելակետից ենք գնացել։ Ինչ-որ բաներ են եղել, ընդ որում` չեմ առանձնացնում` որ իշխանությունը, առաջարկվել են Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման ինչ-որ լուծումներ, այդ լուծումների մի մասը ենթադրել է փոխզիջումներ, դրանից հետո այդ լուծումների մի մասը ենթադրել է միակողմանի զիջումներ կամ զիջումներ առանց բավարար երաշխիքների։

Մենք բոլորս, որպես Հայաստանի տարբեր տարիների քաղաքական էլիտա, էլիտան այստեղ դրական կամ բացասական իմաստ չունի, չենք գնացել լուծումների։ Արդյունքում ստացել ենք հնարավոր վատագույն լուծումը, որովհետև կհամաձայնեք, որ Լեռնային Ղարաբաղի հայաթափումը վատագույն հնարավոր լուծումն էր։ Այսինքն` մենք փորձարկել ենք դա։ Մենք փորձարկել ենք և տեսել ենք, որ երբ մենք մտածում ենք, որ բավարար երաշխիքներ չկան՝ որևէ լուծման գնալու, մենք ստացել ենք վատագույն լուծումը։ Մենք գնացել ենք այն ճանապարհով, որ մտածել ենք, մենք ասելով, կրկնում եմ՝ նկատի չունեմ մեր քաղաքական ուժը կամ ձեր քաղաքական ուժը, մենք` որպես քաղաքական հանրույթ, մտածել ենք, որ, կոպիտ ասած, որտեղ հայ զինվորը կարողանում է կանգնել, դա է մեր սահմանը, ինչպես ասում են տարբեր գործիչներ հիմա։ Մենք մեր փորձի վրա տեսել ենք, որ դա բերում է հնարավոր վատագույն լուծմանը: Ես առաջարկում եմ այս քննարկումը շարունակել, որովհետև սա է մեր և ձեր ներկայացրած տեսլականների մեխը: Դուք առաջարկում եք ճանապարհ, որը փորձարկված է և տանում է աղետի, մենք առաջարկում ենք ճանապարհ, որը, ի դեպ, դեռ չի էլ փորձարկվել, նկատի ունեմ` առաջին անգամ ենք ուզում փորձարկել այլընտրանքն այն ճանապարհի, որն ակնհայտորեն տանում է աղետի: Այսքանը, շնորհակալություն։

 Հ.ԱՐՇԱԿՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Հաջորդ ելույթի համար` Մարիա Կարապետյան։ Համեցեք։

 Մ.ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Հարգարժան փոխխոսնակներ, հարգարժան տիկին դատախազ, հարգելի գործընկերներ, ես նույնպես անդրադառնամ հնչեցված որոշ մտքերի, այնուհետև տիկին դատախազին մեկ հարց ունեմ ուղղելու։

Պարոն Խաչատրյան … Հեռացավ: Ահ, շնորհակալ եմ: (Խոսում են դահլիճում։)

  Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Հիմա, պարոն Խաչատրյան, ձեզ նկատողություն տա՞մ սրա համար։ Կներեք, տիկին Կարապետյան, շարունակեք։

 Մ.ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

-Պարոն Խաչատրյան, կցանկանայի, որ հնարավորության պարագայում հաջորդիվ մի շատ պարզ հարցի պատասխանեիք, որը Հայաստանի Հանրապետության միջին վիճակագրական քաղաքացիները միշտ տարիներ շարունակ տվել են, առավել ևս վերջին տարիներին, այն է, թե ինչո՞ւ Հայաստանի Հանրապետությունը չի ճանաչել Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը։ Պարզ հարց է եղել, որը մարդիկ տվել են, թե ինչո՞ւ գոնե Հայաստանի Հանրապետությունը չի ճանաչում Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը։ Եվ այս հարցի պատասխանը, եթե դուք այլընտրանք ունենաք, կներկայացնեք այդ այլընտրանքը, այն է, որ Հայաստանի Հանրապետությունը չի վիճարկել Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը և բանակցությունների մեջ է եղել։ Եթե բանակցելու այլ բան չկար և պետք էր, ընդամենը, սպասել, որպեսզի Ադրբեջանը ճանաչի Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը, ինչի՞ մասին էին այդ բանակցությունները։ Կարող էր Հայաստանը, պարզապես, հայտարարել, որ ամեն ինչ արդեն իսկ լուծված է, չէ՞, ինչպես Հայաստանի ներսում տարիներ շարունակ դա ասվել է, և, պարզապես, ասեր` դե, ժամանակի ընթացքում Ադրբեջանը կհաշտվի այդ իրավիճակի հետ։ Հետևաբար` այս երկու փաստերի համակցմամբ առնվազն մեր առօրեական մտածողության մակարդակում ապացուցվում է այն, որ Հայաստանը ճանաչել է Լեռնային Ղարաբաղն Ադրբեջանի կազմում իր դիվանագիտական վերաբերմունքով, նախ` մասնակցել է այդ բանակցություններին, և երկրորդը. երբեք չի ճանաչել Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը։

Պարոն Արշակյանը, իհարկե, թվարկեց, թե տարբեր դրվագներով ինչպես է դա արտահայտվել բուն բանակցային գործընթացում, բայց ես կանգ կառնեմ մեկի վրա` երևի, ամենաարտահայտիչի։ Դա, արդեն իսկ տեղի ունեցած հանրաքվեն նոր հիպոթետիկ ապագա հանրաքվեով փոխարինելու գաղափարի մասին է։ Այս գաղափարն ի հայտ է եկել ուշ, 1990-ական թվականներին նման գաղափար չի քննարկվել։ Առաջին լուծման փաթեթներում նոր հանրաքվե, կարծես թե, նախատեսված չէ, և սա ավելի ուշ է ի հայտ եկել։

Եթե արդեն իսկ հանրաքվե տեղի էր ունեցել և Լեռնային Ղարաբաղի ժողովուրդն ինքնորոշվել էր, ո՞րն էր պատճառը, որ բանակցություններում Հայաստանը համաձայնել էր նոր ապագա հանրաքվեի, որով պետք է որոշվեր Լեռնային Ղարաբաղի այդ ինքնորոշման իրավունքի ելքը։ Սա՝ երկրորդ հարցը։

Եվ, իհարկե, այլ դրվագներ էլ կան, որոնցով ապացուցվում է, որ Հայաստանը մշտապես ճանաչել է Լեռնային Ղարաբաղն Ադրբեջանի մաս։

Երկրորդը. շատ հաճախ ընդդիմությունն ասում է, որ Հայաստանի Հանրապետությունից մաս-մաս տարածքներ են հանձնվում։

Ես կցանկանայի հիշեցնել, որ 2022 թվականի սեպտեմբերին Ադրբեջանը հարձակվեց Հայաստանի Հանրապետության ինքնիշխան տարածքի վրա, այսինքն` ուրվագծից ներս, էն հայտնի ոսկեգույն ուրվագծից ներս, և ենթադրում եմ, որ որոշակի ընթացակարգերով հրամաններ արձակվեցին և Հայաստանի Հանրապետության զինված ուժերն սկսեցին գործել։ Եվ պարզ է, չէ՞, որ այդ առաջխաղացումն ինքնըստինքյան կանգ չի առել և որ բանակը դերակատարում է ունեցել այդ առաջխաղացումը կասեցնելու հարցում։ 100-ից ավելի զինծառայող է զոհվել 2022 թվականի սեպտեմբերին Հայաստանի Հանրապետության ինքնիշխան տարածքը պաշտպանելիս, ուրվագծից ներս տարածքը պաշտպանելիս։ Այսինքն` դուք գիտեք, որ Հայաստանի Հանրապետությունը, Կառավարությունը, զինված ուժերն ի վիճակի են գործողություններ ձեռնարկվել ուրվագծից ներս տարածքը պաշտպանելու համար։ Հետևաբար` իմաստը ո՞րն է՝ անընդմեջ կրկնելու, որ մաս-մաս, անվերջ հանձնվում է Հայաստանի Հանրապետությունը։

Սա երրորդ հարցս է, որ ձևակերպում եմ, կցանկանայի, որ պատասխանեիք։ Ինչպե՞ս պետք է ես փարատեմ իմ այն կասկածը, որ դուք միջավայր չեք ստեղծում, որում հանրությունը, զինված ուժերը կներշնչվեն ձեր այդ մտքով, որ զիջողականությունն է այս պետության որդեգրած քաղաքականությունը։ Ո՞րն է պատճառը, որ դուք ուրվագծից ներս և ուրվագծից դուրս տարածքների նկատմամբ մեր վերաբերմունքի տարբերությունը և, իհարկե, այդ բոլոր մնացած փաստարկները` լեգիտիմություն և այլն, հաշվի չեք առնում։ Սրան բանական քաղաքական, տրամաբանական մի որևէ բացատրություն՝ Հայաստանի Հանրապետության շահերից բխող, եթե ունեք, խնդրում եմ տվեք։

Եվ այժմ կխնդրեի տիկին դատախազի ուշադրությունը։ Պարոն Քոչարյան, ներողություն եմ խնդրում։ Հարցս ի շարունակություն տիկին Ղազարյանի հնչեցրած հարցի է` Սաշիկ Սուլթանյանի վերաբերյալ։ Ես պատեհ չեմ համարել, որ Ազգային ժողովի պատգամավորն այս հարցը բարձրացնի հրապարակային և միշտ ընթերցել եմ վերլուծությունները, այդ բոլոր զեկույցները` մտածելով, որ, դե, ինչ-որ պահի ինչ-որ դատախազ, ինչ-որ դատավոր ինչ-որ քննիչ առիթ կունենա՝ նայելու հոդվածը, որով, և խնդրում եմ, տիկին դատախազ, ուղղեք ցանկացած փաստական սխալ, որը ես թույլ կտամ, ես չեմ հավակնում, որ ճշտությամբ եմ վերարտադրում բոլոր նրբությունները, ինչ-որ մեկը կվերընթերցի ազգամիջյան թշնամանք հարուցելու վերաբերյալ հոդվածը, որով, ենթադրում եմ, որ միայն այդ հոդվածով է հարուցված քրեական գործը, և կանգ կառնի, թե ինչ է նկատի ունեցել օրենսդիրը, երբ այդ օրենքն ընդունել է, գուցե բացի, կարդա համապատասխան հիմնավորումներ, ինչ-որ միջազգային փորձ։ Եվ քանի որ իմ հետաքրքրությունը շատ մեծ էր, որովհետև, առհասարակ, առաջին անգամ, երբ ես իմացա Հայաստանի Հանրապետությունում ազգային փոքրամասնություն համարվող եզդի ժողովրդի ներկայացուցչի քրեական հետապնդումն ազգային թշնամանք հարուցելու հարցում, ինձ շատ հետաքրքրեց այս հարցը։ Ես սովորաբար այդքան չեմ խորանում բոլոր քրեական գործերի մեջ, և ես հնարավորություն ունեցա՝ այդ հարցազրույցի հայերեն թարգմանության սղագրությունը կարդալու, որի հիման վրա կարծում եմ, որ քրեական գործը հարուցվել է։ Դա մի տեքստ է, որը ես էլ կարող էի ասած լինել` եզդիների նկատմամբ խտրական վերաբերմունքի դրսևորման, խնդիրների վերհանման … Ես լավ չեմ պատկերացնում, թե ազգային փոքրամասնության ներկայացուցիչն ինչպես պետք է փորձի ապահովել Հայաստանի Հանրապետությունում ազգային փոքրամասնությունների իրավունքների ավելի լավ պաշտպանություն, քան նման գործունեությամբ։

Բայց այստեղ այլ հանգամանքներ էլ կան։ Կցանկանայի, որ այս հարցին պատասխանեք, եթե պատեհ համարեք, ազգային թշնամանք հարուցել ո՞ր ազգերի միջև։ Իրավապաշտպանը եզդիերեն հարցազրույց է տվել, կարծես, Իրաքում գործող մի լրագրողի, այսինքն` չի կանգնել Հայաստանի Հանրապետության որևէ հրապարակում և փորձել, օրինակ` գրգռել եզդի ժողովրդին հայ ժողովրդի դեմ կամ հայ ժողովրդին` եզդի ժողովրդի դեմ։ Եվ, իմիջիայլոց, Հայաստանում շատ այլ դեպքեր կան, երբ պարզ երևում է, որ դա թշնամանքի հարուցում է, ատելության խոսք է։ Կարծում եմ` այդ դեպքերից շատ-շատերն արձագանքի արժանի են և չեն արժանանում նման արձագանքի։ Բայց ահա այս մի դեպքը, երբ մարդը խոսում է ազգային փոքրամասնության իրավունքների, ազգային փոքրամասնությունների ներկայացուցիչների նկատմամբ խտրականության դրսևորման վերաբերյալ, ահա դա որակվել է միջազգային, ազգամիջյան, շնորհակալ եմ, թշնամանքի հարուցում։ Մի հատ պարալել բերեմ, թեև էդպիսի հոդված չունենք. դա նման է, որ ես խոսեմ, օրինակ` կանանց իրավունքներից և ինձ ասեն, որ ես տղամարդկանց նկատմամբ ատելություն եմ սերմանում կամ սեռերի միջև թշնամանք եմ սերմանում։ Սա, իհարկե, սենց, մի քիչ ծայրահեղացված զուգահեռ է, բայց այդ տպավորությունն է ինձ վրա թողնում։ Եվ Սաշիկ Սուլթանյանը խուսափել է քրեական պատասխանատվությունից կամ իր դատերից, հա՞, ինչ-որ նոր հանցանք է գործել, կարծես։ Կարծում եմ, նու, առնվազն, քանի որ ես հիմա խոսում եմ ի պաշտպանություն իրեն, այդ դիրքերից, կուզենամ ասել, որ դա դատապարտելի արարք է։ Բոլոր մարդիկ, որոնք Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ դատավարությունների պետք է մասնակցեն, և դատավորները նրանց թույլ են տվել երկրից հեռանալ կամ, չգիտեմ, կալանքը փոխարինել են մեկ այլ տիպի միջոցով, պետք է շարունակեն մասնակցել այդ դատավարական միջոցառումներին և չխուսափել։ Այսինքն` ես այդ արարքի պաշտպանության դիրքերից հանդես չեմ գալիս, դատապարտում եմ այդ արարքը։ Բայց միևնույն ժամանակ ինձ հետաքրքրում է հետևյալ հիպոթետիկ իրավիճակը. եթե Ֆրանսիայի իշխանություններն ապաստան տան Սաշիկ Սուլթանյանին, ենթադրում եմ` նաև ուսումնասիրելով այն քրեական գործը, որով նա անցնում է Հայաստանում, մենք ինչպե՞ս ենք առերեսվելու այս իրավիճակի հետ, ո՞րն է լինելու մեր հետևությունը։ Ի վերջո, մեր իրավապահ համակարգը կարողանո՞ւմ է ճիշտ մեկնաբանել այդ ազգամիջյան թշնամանքի հոդվածը, թե՞ ոչ։ Շնորհակալ եմ։

 Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Թագուհի Թովմասյան։

 Թ.ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Սիրելի քաղաքացիներ, քննարկում ենք Հայաստանի Հանրապետության դատախազի տարեկան հաղորդումը։ Այս առիթով, տիկին Վարդապետյան, իհարկե, ասելիքս շատ է, բայց կխոսեմ կոնկրետ այս ելույթի շրջանակներում միայն կոռուպցիայի մասին, քանի որ ձեր գործունեությունը, ձեր գործառույթը մինչդատական վարույթի օրինականության նկատմամբ հսկողություն իրականացնելու մասով այստեղ շատ կարևոր է։

Ինձ մոտ տպավորություն է, որ իրավապահները կոռուպցիայի դեմ անձնավորված պայքար են սկսում այն դեպքում, երբ որևէ անձ իշխանության բարձրաստիճան ներկայացուցիչների կամ միակի հետ ունենում է ինչ-ինչ խնդիրներ: Եվ իշխանության կոռուպցիայի դեմ պայքարի խոստումներին ու իրականացվող քայլերին այս դեպքում չի հավատում նաև միջազգային հանրությունը։

Այստեղ շատ խոսվեց միջազգային տարբեր զեկույցների մասին։

«2023 թվականն աչքի է ընկել կոռուպցիայի մի շարք բացասական դրսևորումներով։ «Transparency International» հակակոռուպցիոն կենտրոնի դիտարկումներով առկա են խնդիրներ, ինչպիսիք են ընտրությունների ընթացքում վարչական ռեսուրսի չարաշահումը, բարձրաստիճան պաշտոնատար անձանց անհարիր և անպատասխանատու վարքագիծը, հովանավորչությունը` չհիմնավորված, կամ մեկ անձից գնումների շարունակվող ավանդույթը, պաշտոնյաների ներգրավվածությունը ձեռնարկատիրական գործունեության մեջ, նրանց փոխկապակցված անձանց շահումները հանրային գնումներում, կոռուպցիոն նոր սխեմաների ձևավորումը, կոռուպցիոն հանցագործությունների բացահայտման ցածր ցուցանիշը, ապօրինի հարստացման և գույքի բռնագանձման գործընթացներում միայն նախկին պաշտոնյաներին թիրախավորելը». մեջբերման ավարտը։

Ասացիք, որ ուսումնասիրում եք 2023 թվականի հուլիսի 31-ին Երևանի ավագանու ընտրություններին ընդառաջ «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության դրամահավաքի 996 նվիրատուների հարցը, և հետաքրքիր է, իսկապես, իմանալ, թե ինչ մոտիվացիաներով են մարդիկ 509 մլն դրամ կամ գործող փոխարժեքով՝ 1 միլիոն 255 հազար ԱՄՆ դոլար փոխանցել «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությանը։ Ընդ որում` լրատվամիջոցները բացահայտեցին, որ շատ մարդիկ տեղյակ չեն եղել, որ իրենց անունից փոխանցումներ են եղել: Հիմա ինձ հետաքրքրում է, թե ինչքան ժամանակ է պետք, որպեսզի այս հարցը հիմնավորապես ուսումնասիրվի, որովհետև արդեն մոտ մեկ տարի ժամանակ է անցել։

Կշարունակեմ թվարկել լրատվամիջոցների հրապարակումները տարաբնույթ թեմաներով, որոնք նկարագրում են պետական պաշտոնյաների կամ նրանց հետ փոխկապակցված անձանց ներգրավվածությունը տարբեր գործարքներին և կցանկանամ հստակ գնահատականներ լսել, թե ինչ եք արել թվարկվածների առնչությամբ, քանի որ մամուլի հրապարակումները ևս դատախազի համար կարող են հիմք հանդիսանալ վարույթներ նախաձեռնելու նախաձեռնության համար։

Ահա, «CivilNet»-ը բացահայտել է, որ Արարատի քաղաքապետարանը 45 հազար ԱՄՆ դոլարով ծառայողական մեքենա է ձեռքբերել համայնքապետ Ասլան Ավետիսյանի համար և գնման տեխնիկական բնութագիրը գրվել է այնպես, որ, անպայման, ձեռք բերվի էլեկտրական Volkswagen ID.6 ամենագնացը։ Մեքենան Արարատի քաղաքապետարանին մատակարարելու է պատգամավոր Հովիկ Աղազարյանի որդու ստեղծած նորաստեղծ ընկերությունը։

Հաջորդը. Հայաստանի Հանրապետության վարչապետի աշխատակազմի ղեկավար Արայիկ Հարությունյանի եղբայրը՝ Արման Հարությունյանը, 2020-ից «Մեդիա Հաուս Արմենիա» ընկերության ֆինանսական տնօրենն է։ Այդ ընկերության 50 տոկոսի սեփականատերը պետությունն է՝ ի դեմս Հանրային հեռուստաընկերության, մյուս 50 տոկոսը պատկանում է քաղաքացի Վարդան Գրիգորյանին։ Այս ընկերությունն այսօր հայաստանյան հեռուստատեսային գովազդի վաճառքի միասնական և ամենախոշոր կենտրոնն է։

Չմոռանանք, որ Հայաստանի Կառավարությունն օգոստոսի 11-ին ավելի քան 6 միլիոն դոլար հատկացրեց ռեփեր Սնուփ Դոգի համերգի կազմակերպման համար, բայց մինչ օրս այդ համերգը չի կայացել։ Հետաքրքիր է, թե պետության միջոցների նման անփույթ օգտագործմանն իրավական ի՞նչ գնահատական կտաք։

«Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության բարձրաստիճան ներկայացուցիչների, նրանց ընտանիքների հետ փոխկապակցված տարբեր ընկերություններ շարունակում են գնումների պայմանագրեր կնքել։

«CivilNet»-ի տվյալներով` տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների փոխնախարար Հովհաննես Հարությունյանի ընտանիքին պատկանող «Շինկարկաս» ընկերությունը դեկտեմբերի 6-ին 67 միլիոն դրամի համաձայնագիր է կնքել Շիրակի մարզպետարանի հետ։ Մինչ այդ փոխնախարարն աշխատել է հենց Շիրակում։

«Հետք»-ը պարզել է, որ գործարար Նարեկ Նալբանդյանը ձեռք է բերել Սևանի «Հայրապետ» հյուրանոցային համալիրը և հարևանությամբ գտնվող երկու գույք։ Թվում է, թե նորմալ գործընթաց է, գործարարը 6 միլիոն դոլար գնահատված հյուրանոցը ձեռք է բերել 18 անգամ էժան գնով` 360 հազար ԱՄՆ դոլարով։ Բայց այստեղ զարմանալին ու զավեշտալին, տիկին դատախազ, այն է, որ գործարքը կնքվել է քրեական վարույթի առկայության պայմաններում։

Նույն պատմությունն էր նաև Հովիկ Աբրահամյանի` նախկին վարչապետի, տան քրեական գործով, Մոնումենտի առանձնատունը ևս գտնվում էր կալանքի տակ, բայց անհասկանալի ձևով գործընթաց տեղի ունեցավ, և վաճառք կազմակերպվեց։ Նույն անհասկանալի կամ նույնաբովանդակ ձևակերպումներով «Գոլդեն փելես» հյուրանոցն արտոնյալ պայմաններով վաճառվեց նույն գործարարին։

Հետաքրքիր է, այս մասով ունե՞ք բացատրություն, քրեական գործերում առկա՝ կալանքի տակ եղած գույքն ինչպե՞ս են վաճառում։

Կառավարության 2022 թվականի դեկտեմբերի 1-ի որոշմամբ՝ 10 մլրդ դրամ պետական աջակցություն տրամադրվեց տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտի ընկերություններին։

«Հետք»-ը պարզել էր, որ պետական աջակցություն ստացած ընկերություններից 14-ը գործունեությունը ժամանակավոր դադարեցրել են, 4-ը լուծարման գործընթացում են։ Սրանցից շատերը մինչ բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարության հետ դրամաշնորհի պայմանագիր կնքելն արդեն դադարեցրած են եղել իրենց գործունեությունը։ Ստացվում է, որ բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարությունը ֆինանսապես աջակցել է ընկերությունների, որոնք արդեն իսկ ժամանակավորապես դադարեցրած են եղել իրենց գործունեությունը։ 18 ընկերությունները միասին պետությունից որպես դրամաշնորհ ստացել են 190 մլն դրամ։ Հավելեմ, որ այս խայտառակ գործարքների օրոք նախարարը Ռոբերտ Խաչատրյանն էր, որն այս պահին Հայաստանի Հանրապետության նախագահի խորհրդականն է։

Շարունակեմ թվարկումները. Հայաստանի ֆուտբոլի ֆեդերացիան 2021 թվականին կազմակերպել է Աբովյանի մարզադաշտի նորոգումը։ Գործարքն արժեցել է 783 միլիոն դրամ կամ 1.5 մլն դոլար, որը ֆինանսավորել է ՈւԵՖԱ-ն։ Վերանորոգված ընկերությունը պատկանում է շրջակա միջավայրի նախարար, Ֆուտբոլի ֆեդերացիայի և Կառավարության կապն ապահովող Հակոբ Սիմիդյանի ընկերոջ հետ փոխկապակցված անձին։ ՍՊԸ-ը գրանցված է Սիմիդյանի ընկերոջ՝ Անտառային կոմիտեի նախագահ Վլադիմիր Կիրակոսյանի հարևանի անունով, որը նախկինում նման ծավալի շինարարության փորձ չի ունեցել։ Ավելին, Ֆուտբոլի ֆեդերացիայի կազմակերպած մրցույթին մասնակցած ընկերություններից մեկը պատրաստ է եղել՝ մարզադաշտը նորոգելու 50 միլիոն դրամով, սակայն Ֆուտբոլի ֆեդերացիան հրաժարվել է այդ գործարքից և պայմանագիր է կնքել Հակոբ Սիմիդյանի հետ փոխկապակցված ընկերության հետ։ Ի՞նչ է սա, տիկին Վարդապետյան, եթե ոչ կոռուպցիա:

Եվ, վերջապես, Ծաղկաձոր քաղաքում կառուցվում է 40-50 միլիոն դոլար գնահատված մի համալիր, որի մեկնարկը տրվել է 2021 թվականի խորհրդարանական ընտրություններից հետո։ «Հետք»-ը պարզել է, որ բազմաֆունկցիոնալ բնակելի համալիրի կառուցապատման մեջ բաժնեմաս ունի Ազգային ժողովի նախագահի որդու կնքահայրը, որը դատարանի վճռով սնանկ է ճանաչված։

2022 թվականի մարտին հիմնադրվում է «Պալլադա Ծաղկաձոր» ՍՊԸ-ը՝ չորս հիմնադիրներով։ Բայց այս պատմության մեջ ապշեցնողը ոչ թե հիմնադիրներն են` Ռոբերտ Գալուստյան, Գեղամ Կիրակոսյան և այլն, այլ այն, որ լրագրողները հունիսի 26-ին Ծաղկաձորի քաղաքապետարանում մասնակցել են «Պալլադա Ծաղկաձոր» բազմաֆունկցիոնալ բնակելի համալիրի 9 մասնաշենքից 2-ի կառուցման վերաբերյալ հանրային լսմանը, և այդ օրվա դրությամբ ո՛չ «Պալլադա Ծաղկաձոր» ՍՊԸ-ը, ո՛չ հողամասի սեփականատերերը բազմաֆունկցիոնալ համալիր կառուցելու շինթույլտվություն չեն ունեցել։ Սակայն մի քանի ամիս առաջ արդեն շինհրապարակում եռուզեռ էր, համալիրի հիմքերը դրվել էին, մասնաշենքի երկու ստորգետնյա հարկերը կառուցվել էին։

Ինչպե՞ս, տիկին Վարդապետյան, ի՞նչ իրավունքով են համայնքային հողի վրա առանց շինթույլտվության շինարարություն իրականացրել, էլ չասեմ, թե քանի ծառ է հատվել, դա էլ թողնեմ բնապահպաններին, որոնք նախկինում էին շատ ակտիվ, հիմա մի քիչ շատ ակտիվ չեն։

Սրանք նոր Հայաստանի կոռումպացված համակարգի մի քանի օրինակներ էին։ Շարքն ավելին է, ես կանդրադառնամ առաջիկա իմ ելույթներում, բայց մինչ այդ կսպասեմ այս մասով ձեր քայլերին ու գործողություններին։

Կարող եք իմ այս ելույթը համարել հանցագործության մասին հաղորդում, որոնց բոլոր հղումները ես ձեզ կներկայացնեմ պատշաճ պահին և պատշաճ պայմաններում։ Շնորհակալություն։

  Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Զարուհի Բաթոյան։

 Զ.ԲԱԹՈՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Հարգելի գործընկերներ, սիրելի հայրենակիցներ, տիկին գլխավոր դատախազ, դուք ձեր ելույթներում մեր հարցերին պատասխանելիս նշեցիք, որ ընտանեկան բռնության ոլորտում մոտեցումների փոփոխություն է նկատվում` մենք սկսել ենք, նաև հասարակությունն սկսել է հասկանալ, թե որն է բռնությունը, իրավապահ մարմիններում ևս այդ փոփոխությունները կան, ինչի մասին վկայում է նաև վիճակագրությունը, որն ավելացել է։ Եվ այս դեպքում սա չի խոսում միայն դեպքերի ավելացման մասին, այլ խոսում է այն մասին, որ մարդիկ բռնության դեպքում սկսել են ավելի շատ դիմել և վստահել իրավապահ մարմիններին։ Սակայն իրավապաշտպան կազմակերպությունները նշում են, որ թեպետ Ընտանեկան բռնության օրենսդրության կիրառման վերաբերյալ իրականացվել են ուսուցումներ դատական պաշտոնյաների, դատախազների, ոստիկանների և իրավապահ այլ օղակների համար, ինչը, իհարկե, գովելի է, սակայն ընտանեկան և սեռական բռնության զոհերին համարժեք պաշտպանությունն ապահովելու հարցում դեռևս անելիք շատ կա։

ԱՄՆ դեպարտամենտը ևս, հղում տալով այս կազմակերպություններին, նշում է, որ գենդերային վնասակար կարծրատիպերը, կրկնակի զոհականացումը, զոհին մեղադրելը և բռնություն վերապրածների ցուցմունքների հանդեպ թերահավատությունը լուրջ խնդիրներ է առաջացնում։

Ես պետք է հիշեցնեմ, որ բոլորովին վերջերս Ազգային ժողովն ընդունեց իմ և գործընկերներիս հեղինակած ընտանեկան բռնության առնչվող օրենսդրական փաթեթը, որը բավականին ծավալուն էր և որը նաև նոր կարգավորումներ է առաջարկում, Քրեական օրենսգրքի 19 հոդվածներում ծանրացնող հիմքեր են առաջարկվել, որոնք վերաբերում են ընտանեկան բռնության շրջանակին, և մի նոր հանցակազմ ենք սահմանել, որը վերաբերում է հետամտելուն, բոլորին շատ հայտնի սթոքինգին։ Այս իմաստով, իհարկե, մենք կրկին նոր անելիքներ ունենք, որովհետև նոր փոփոխությունների վերաբերյալ ևս մեր իրավապահ համակարգը պետք է պատշաճ կրթություն ստանա և կարողանա պատշաճ մեխանիզմներ կյանքի կոչել։

Այս ընթացքում մեզ` պատգամավորներիս, դիմում են տարբեր քաղաքացիներ։ Դեռևս օրենքի փաթեթն ուժի մեջ չի մտել, բայց մեզ հաճախ են դիմում պաշտպանության համար։ Իհարկե, զարմանալի չէ, իհարկե, մեզ համար պատիվ է՝ այդ վստահությունն ունենալ, որովհետև կարծում եմ, որ մարդիկ նաև էմպատիա են զգում, բայց, բնականաբար, մենք չենք հավակնում՝ իրավապահներին փոխարինելու։ Ուստի՝ այս մասով, տիկին գլխավոր դատախազ, ես ակնկալում եմ, որ մենք մեր ջանքերն ավելի կարագացնենք, որովհետև ես չեմ վարանի ասել, որ օրենսդրական փոփոխությունները բավականին լուրջ քայլերով մոտեցել են միջազգային ստանդարտներին։ Ուստի՝ այս իմաստով ձեր կողմից արված աշխատանքը, վիճակագրությունը գովելի է։ Էստեղ ես, պարզապես, պիտի խրախուսեմ, որ նոր թափով և նոր տեմպերով մենք աշխատենք այս ուղղությամբ։

Ելույթիս երկրորդ մասն ուզում եմ նվիրել երեխաներին։ Ճիշտ է, դուք ձեր խոսքում, տիկին Վարդապետյան, նշեցիք, որ զեկույցում չկան տեղեկություններ, որովհետև չեք ուզում կրկնակի զոհականացնել կամ նույնականացնել երեխաներին։ Այս մասով, թերևս, թույլ տվեք ձեզ հետ չհամաձայնել, որովհետև եթե մենք զեկույցում նշումներ ենք անում և հատկապես վիճակագրություն ներառում, սա չի խոսում նույնականացնելու մասին, այլ, հակառակը, ես կարծում եմ, որ վիճակագրություն և տվյալներ չհրապարակելը լի է վտանգներով։ Ինչպիսի վտանգներո՞վ. եթե հիշում եք, տարիներ առաջ, երբ «Ընտանեկան բռնության մասին» օրենքը դեռևս ընդունված չէր, շատ շրջանակներ պարզապես նշում էին, որ էդպիսի երևույթ ընդհանրապես չկա Հայաստանում, մինչև վիճակագրությունը և կոնկրետ պատմությունները չեկան մեզ ապացուցելու հակառակը։ Եվ այսօր դուք էլ ձեր ելույթում, ինչն ինձ, իհարկե, ուրախացնում է, նշում եք դա որպես ձեռքբերում այն իմաստով, որ մենք սկսել ենք նշել խնդիրները և այդ խնդիրների ուղղությամբ աշխատել։ Ուստի՝ ես կարծում եմ, որ երեխաների դեպքում մենք ևս լուրջ անելիքներ ունենք։ Չէ՞ որ հենց մի սարսափելի դեպք է մեր աչքով ընկնում, լուրերով լսում ենք, մենք հիմնականում մտածում ենք` դե, սա բացառիկ դեպք է, մենք էսպիսի շատ դեպքեր չունենք։ Էդ սարսափազդու, շոկային վիճակից հետո մենք սկսում ենք զբաղվել մեր ամենօրյա աշխատանքով և սկսում ենք ջայլամի նման մտածել, որ, չէ, սա այդքան էլ տարածված երևույթ չէ։

Իհարկե, մենք լուրջ անելիքներ ունենք երեխաների իրավունքների վերաբերյալ կրթության ոլորտում, ծնողավարության հմտությունների, լրատվամիջոցների հետ աշխատանքում, որովհետև թեև մենք խոսեցինք զոհականացման մասին, բայց լրատվամիջոցներն էնպիսի հրապարակումներ են անում, որ հիմա գրեթե այդ բոլոր երեխաներին շատ հեշտությամբ կարելի է նույնականացնել, ցավոք։

Եվ, քանի որ մենք քննարկել ենք նաև մարդու իրավունքների պաշտպանի տարեկան հաղորդումը, ես այստեղից ուզում եմ մեջբերում անել, որ պաշտպանը նշում է երեխաների նկատմամբ բռնության վիճակագրություն առանձին և, էսպես, համակարգված չի վարվում, չեն հավաքագրվում վիճակագրական տվյալներ բռնության տեսակների, բռնության ենթարկված երեխաների սեռի, տարիքի, բռնություն ենթարկողի կարգավիճակի և այլ կարևոր տվյալների մասին։ Իհարկե, երեխաների նկատմամբ բռնության վերաբերյալ տեղեկատվություն հավաքագրվում է Քննչական կոմիտեի կողմից, դատախազության, ոստիկանության կողմից, բայց այստեղ խոսքը համակարգված և կենտրոնացված հավաքագրման մասին է։

Ըստ դատախազության և Քննչական կոմիտեի տրամադրած տվյալների, 2023 թվականին քննված 1,159 քրեական տարբեր վարույթներով վարույթով որպես տուժող ներգրավվել է 686 երեխա։ Այս գործերից, այս վարույթներից ընդամենը 78-ն է ուղարկվել դատարան, 1,159 քրեական վարույթից 517-ը կարճվել է, 363-ի նախաքննությունը շարունակվում է, և այլ տվյալներ կան նաև այլ գործերով։

Ներքին գործերի նախարարությունից արձանագրել են, առանձնացրել են երեխաների նկատմամբ բռնության 538 դեպք, իսկ ընտանիքում անչափահասների նկատմամբ բռնության 16 դեպք։

Աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարությունը թրաֆիքինգի 6 դեպքի մասին է հաղորդում, որոնց զոհ են եղել երեխաները։

Ամփոփելով ելույթս, պետք է նշեմ, որ, իմ կարծիքով` մենք ունենք օրենսդրական բավարար հիմքեր և, հատկապես` կարծում եմ, որ միջազգային բոլոր հնարավոր կոնվենցիաները վավերացրել ենք և այժմ մենք պիտի աշխատենք առերեսվել այն խնդիրներին, որոնք կան։ Եվ ես կարծում եմ, որ վիճակագրությունը ամենակարևոր հիմքն է՝ թեկուզ ցավալի, անցանկալի խնդիրներին առերեսվելու, այդ խնդիրների ուղղությամբ համապատասխան քայլեր ձեռնարկելու համար։

Տիկին Վարդապետյան, մենք խոսել ենք նաև առանձին, այս ուղղությամբ ես կարծում եմ, որ նաև դատախազության կանոնադրական նպատակներից ելնելով, նաև իրավապահ բոլոր մարմինների ջանքերը համակարգելու ուղղությամբ պետք է աշխատանք տարվի և համատեղ աշխատենք, որպեսզի, նախ` ունենանք համապարփակ և հավաստի վիճակագրություն երեխաների հանդեպ բռնության վերաբերյալ, երեխաների հանդեպ հանցագործությունների վերաբերյալ, որից էլ կբխեն, բնականաբար, համապատասխան ծրագրերն ու քաղաքականությունը։

 Ռ.ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Հարգելի գործընկերներ, այսպիսով, ավարտենք այսօրվա նիստը, կհանդիպենք երկուշաբթի։