ՓՈՐՁԱԳԻՏԱԿԱՆ ԵՎ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ՎԱՐՉՈՒԹՅԱՆ

ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

«Հայաստանի Հանրապետության ընտրական օրենսգիրք» սահմանադրական օրենքում լրացումներ կատարելու մասին» սահմանադրական օրենքի նախագծի (փաստաթղթային կոդ` Պ-1368-12.06.2026-ՊԻ-011/0) եւ «Հանրաքվեի մասին» սահմանադրական օրենքում փոփոխություն կատարելու մասին» սահմանադրական օրենքի նախագծի  (փաստաթղթային կոդ` Պ-1368.1-12.06.2026-ՊԻ-011/0) վերաբերյալ

Ազգային ժողովի պատգամավորներ Ալխաս Ղազարյանի, Արուսյակ Մանավազյանի, Հասմիկ Հակոբյանի, Արուսյակ Ջուլհակյանի կողմից օրենսդրական նախաձեռնության կարգով ներկայացված «Հայաստանի Հանրապետության ընտրական օրենսգիրք» սահմանադրական օրենքում լրացումներ կատարելու մասին» սահմանադրական օրենքի նախագիծը (փաստաթղթային կոդ` Պ-1368-12.06.2026-ՊԻ-011/0) եւ «Հանրաքվեի մասին» սահմանադրական օրենքում փոփոխություն կատարելու մասին» սահմանադրական օրենքի նախագիծը (փաստաթղթային կոդ` Պ-1368.1-12.06.2026-ՊԻ-011/0) (այսուհետ միասին` Նախագծերի փաթեթ) մասնագիտական փորձաքննության են ենթարկվել Ազգային ժողովի աշխատակազմի փորձագիտական եւ վերլուծական  վարչությունում:

Նախագծերի փաթեթը ենթարկվել է իրավական, ֆինանսատնտեսագիտական, սոցիալական փորձաքննության: 

Ստորեւ ներկայացվում է մասնագիտական փորձաքննության եզրակացությունը, ինչպես նաեւ Նախագծերի փաթեթին առնչվող այլ օրենքի կամ Ազգային ժողովի որոշման ընդունման անհրաժեշտության բացակայության  մասին տեղեկանքը:

Նախագծերի փաթեթի` Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության (այսուհետ` Սահմանադրություն) եւ օրենքների պահանջներին համապատասխանության տեսանկյունից նշենք հետեւյալը.

1. «Հայաստանի Հանրապետության ընտրական օրենսգիրք» սահմանադրական օրենքում լրացումներ կատարելու մասին» սահմանադրական օրենքի նախագծի (այսուհետ` Նախագիծ) 1-ին հոդվածի համաձայն «Հայաստանի Հանրապետության ընտրական օրենսգիրք» սահմանադրական օրենքում (այսուհետ` Օրենսգիրք) առաջարկվում է կատարել լրացում, ըստ որի՝ Ազգային ժողովի ընտրություններին մասնակցելու իրավունքը պայմանավորելու է ոչ միայն Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիության առկայությամբ, այլեւ քվեարկության օրվան նախորդող 365 օրվա ընթացքում առնվազն 183 օր Հայաստանի Հանրապետությունում փաստացի գտնվելու հանգամանքով։ 

Գտնում ենք, որ սույն դրույթը խնդրահարույց է Սահմանադրության հիմքում ընկած համընդհանուր ընտրական իրավունքի սկզբունքի տեսանկյունից։ Սահմանադրության 48-րդ հոդվածի համաձայն՝ Ազգային ժողովի ընտրություններին մասնակցելու իրավունք ունեն ընտրության օրը տասնութ տարին լրացած Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիները, իսկ սահմանադրական կարգավորումները ընտրական իրավունքի իրականացման համար չեն նախատեսում բնակության կամ պետության տարածքում գտնվելու նվազագույն ժամկետի պահանջ։ Ընտրական իրավունքը քաղաքացու հիմնական քաղաքական իրավունքներից է, որը բխում է անմիջապես քաղաքացիությունից եւ հանդիսանում է ժողովրդաիշխանության իրականացման հիմնարար գործիք։ Ըստ Սահմանադրության ձեւակերպումների օրենսդիրը կարող է կարգավորել ընտրական իրավունքի իրականացման ընթացակարգերը, սակայն իրավասու չէ սահմանել այնպիսի լրացուցիչ «ցենզ», որը դուրս է Սահմանադրությամբ նախատեսված բացառությունների ցանկից, եւ որը, փաստացի, հանգեցնում է քաղաքացիների մի մասի ընտրական իրավունքից զրկմանը։

Հատկանշական է նաեւ, որ Նախագծով կատարվող փոփոխության արդյունքում քաղաքացին շարունակում է կրել սահմանադրական պարտականություններ, օգտվել պետության պաշտպանությունից՝ անկախ նրանից, թե ժամանակավորապես բնակվում է Հայաստանի Հանրապետությունում, թե նրա սահմաններից դուրս, քանզի համապատասխան կարգավորումներ նախատեսող օրենսդրական ակտերում փոփոխություններ նախատեսված չեն։ Հետեւաբար, քաղաքացիության փաստը ինքնին հանդիսանում է այն իրավական կապը, որի հիման վրա անձը ձեռք է բերում ընտրական իրավունք, եւ որեւէ լրացուցիչ «կապի աստիճան» սահմանելը նշանակում է վերանայել քաղաքացիության ինստիտուտի բուն էությունը՝ ոչ միայն քաղաքացու իրավունքների, այլ նաեւ նրա պարտականությունների եւ պատասխանատվության համատեքստում։

Ելնելով վերոգրյալից եւ սույն դիտարկումը վերաբերելի համարելով նաեւ «Հանրաքվեի մասին» սահմանադրական օրենքում փոփոխություն կատարելու մասին» սահմանադրական օրենքի նախագծի 1-ին հոդվածով նախատեսվող «Հանրաքվեի մասին» սահմանադրական օրենքի 3-րդ հոդվածի նոր խմբագրությամբ շարադրվող 1-ին մասին՝ առաջարկում ենք վերանայել համապատասխան փոփոխությունները:

2. Սահմանադրության 78-րդ հոդվածի համաձայն՝ հիմնական իրավունքների եւ ազատությունների սահմանափակման համար ընտրված միջոցները պետք է պիտանի եւ անհրաժեշտ լինեն Սահմանադրությամբ սահմանված նպատակին հասնելու համար: Սահմանափակման համար ընտրված միջոցները պետք է համարժեք լինեն սահմանափակվող հիմնական իրավունքի եւ ազատության նշանակությանը:     Սահմանադրական դատարանի 2016 թվականի փետրվարի 23-ի թիվ ՍԴՈ-1256 եւ 2016 թվականի հուլիսի 12-ի թիվ ՍԴՈ-1293 որոշումներում նշվել է, որ հիմնական իրավունքների եւ ազատությունների սահմանափակման համար ընտրված միջոցները չպետք է խաթարեն ողջամիտ հավասարակշռությունը հետապնդվող նպատակի եւ այդ նպատակին հասնելու համար օգտագործված միջոցի միջեւ:  Հետապնդվող նպատակին հասնելու համար միջոցը պիտանի է այն դեպքում, երբ այն առնվազն կարող է նպաստել այդ նպատակի իրագործմանը։ Հիմնական իրավունքին միջամտել անհրաժեշտ է միայն այն դեպքում, երբ հետապնդվող նպատակին անհնար է հասնել մեկ այլ, սակայն նույնչափ արդյունավետ ճանապարհով, որն ավելի քիչ կսահմանափակի խնդրո առարկա հիմնական իրավունքով պաշտպանված իրավական բարիքը։ Բացի այդ, միջամտությունը պետք է համարժեք կամ չափավոր լինի, այսինքն՝ միջամտության սաստկությունը չպետք է անհամարժեք լինի սահմանափակվող հիմնական իրավունքի նշանակությանը եւ կշռին։ Վճռաբեկ դատարանը 2018 թվականի հունվարի 12-ի թիվ ԵԿԴ/0056/11/17 գործով կայացված որոշմամբ նշել է, որ համաչափության սկզբունքի բովանդակությունից հետեւում է, որ իրավունքի սահմանափակման համար ընտրված միջոցը պետք է` 

- պիտանի եւ անհրաժեշտ լինի հետապնդվող նպատակին հասնելու համար, 

- հետապնդվող նպատակի հետ գտնվի համարժեք հարաբերակցության մեջ։ 

«Պիտանիության» չափանիշի համաձայն` միջոցը համարվում է պիտանի, եթե այն հնարավորություն է տալիս հասնելու հետապնդվող նպատակին։ Մինչդեռ, «անհրաժեշտության» չափանիշի դեպքում միջոցը համարվում է անհրաժեշտ, եթե օրենքով հետապնդվող նպատակը չի կարող իրացվել հավասարապես պիտանի եւ ավելի մեղմ միջոցով, բացի այն միջոցից, որն ընտրվել է։ Նույն որոշմամբ անդրադառնալով կիրառվող միջոցի եւ հետապնդվող նպատակի համարժեք հարաբերակցությանը՝ Վճռաբեկ դատարանը նշել է, որ միջամտության սահմանների խորությունը չպետք է անհամարժեք լինի սահմանափակվող հիմնական իրավունքի արժեբանական նշանակությանը եւ կշռին։ Այլ կերպ` կիրառվող միջոցի եւ հետապնդվող նպատակի միջեւ պետք է լինի արդարացի հավասարակշռություն, կիրառվող միջոցը հետապնդվող նպատակին հասնելու համար չպետք է լինի չափից ավելի խիստ` շրջանցելով այդ նույն նպատակին նվազագույն ջանքերի գործադրմամբ այլ միջոցներով հասնելու ողջամիտ հնարավորությունները։ Մարդու իրավունքների պաշտպանության միջազգային իրավունքի հիմնարար սկզբունքների համաձայն` մարդու իրավունքի սահմանափակումը կարող է իրականացվել միայն օրենքով՝ երաշխավորելով համաչափությունը, չաղավաղելով իրավունքի էությունը (սահմանափակման հետեւանքով իրավունքը չզրկվի իր բովանդակությունից, չվտանգվի դրա գոյությունը): Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի պրակտիկայի համաձայն  սահմանափակումները պետք է անհրաժեշտ լինեն ժողովրդավարական հասարակությունում, լինեն համաչափ հետապնդվող նպատակին եւ կրեն ժամանակավոր բնույթ։ Ժողովրդավարական հասարակությունում անհրաժեշտ միջոց համարվելու համար միջամտությունը պետք է «բավականաչափ» հիմնավորված լինի, ինչը պարզելու համար հարկավոր է հաշվի առնել տվյալ գործով հանրությանը հուզող յուրաքանչյուր հայեցակետ: 

Մեր կողմից քննարկվող փաստական հանգամանքների շրջանակում առանձնակի նշանակություն ունի Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի (այսուհետ՝ ՄԻԵԴ) «Շինդլերը ընդդեմ Միացյալ Թագավորության» գործով որոշումը[1]։ Թեեւ դատարանը տվյալ դեպքում չի արձանագրել Մարդու իրավունքների եւ հիմնարար ազատությունների եվրոպական կոնվենցիայով (այսուհետ՝ Կոնվենցիա) խախտում՝ հաշվի առնելով պետությունների հայեցողության լայն շրջանակը ընտրական համակարգերի կազմակերպման ոլորտում, այնուամենայնիվ դատարանը չի ձեւակերպել սկզբունք, ըստ որի արտերկրում բնակվող քաղաքացիները կորցնում են իրենց քաղաքական համայնքին պատկանելու կարգավիճակը կամ ընտրական իրավունքը կարող է անսահմանափակ կերպով պայմանավորվել բնակության փաստով։ Ընդհակառակը, դատարանը նշել է, որ քաղաքացիությունը շարունակում է մնալ ընտրական իրավունքի հիմնական կապող գործոնը, իսկ արտերկրում բնակվող քաղաքացիների ընտրական իրավունքների սահմանափակումը պետք է դիտարկվի որպես բացառություն, այլ ոչ թե որպես կանոն եւ ունենա օբյեկտիվ եւ ողջամիտ հիմնավորում, ինչպիսին է օրինակ պետության տարածքից տեւական (մեջբերվող գործում «տեւական» որակվել է 15 տարի անընդմեջ ժամկետը) ժամանակ բացակայելը։ 

Մինչդեռ, Նախագծով առաջարկվող՝ պետության տարածքից բացակայելու ժամկետը ոչ միայն «տեւական» չէ, որպեսզի առերեւույթ համապատասխանի նախադեպային որոշմամբ արտահայտված դիրքորոշման նկարագրին, ավելին՝ Նախագծերի փաթեթին կից ներկայացված հիմնավորման մեջ բացակայում է որեւէ փաստական կամ գիտական հիմնավորում, թե ինչու հենց 183 օր պետությունում գտնվելը պետք է վկայի քաղաքացու եւ պետության միջեւ բավարար կապի մասին, իսկ օրինակ 180 օրը՝ ոչ։ Նման մոտեցումը թույլ չի տալիս հիմնարար իրավունքի սահմանափակումը քննարկել համաչափության սկզբունքի բաղադրատարրերի՝ պիտանիության, անհրաժեշտության եւ համարժեքության պահպանման տեսանկյունից: 

Այսպիսով, ցանկանում ենք արձանագրել, որ Նախագծի հիմնավորմամբ  պետք է առնվազն բավարար հիմնավորումներ ներկայացվեին առ այն, որ՝ 

- Սահմանադրությամբ հետապնդվող ինչ լեգիտիմ նպատակի իրականացման համար են կատարվում ընտրական իրավունքի սահմանափակումը,

- ընտրական իրավունքի իրականացումը 183-օրյա փաստացի բնակության կամ գտնվելու պահանջով սահմանափակելը պիտանի եւ անհրաժեշտ միջոց է պետության հետ քաղաքացու «իրական» կամ «բովանդակային» կապն ապահովելու նպատակին հասնելու համար,

- նման սահմանափակումը իրականում հնարավորություն է տալիս հասնելու հետապնդվող նպատակին եւ գտնվում է այդ նպատակի հետ համարժեք հարաբերակցության մեջ,

- նույն նպատակը հնարավոր չէ իրացնել ընտրական իրավունքի համար պակաս սահմանափակող միջոցներով,

- 183-օրյա շեմի սահմանումը հիմնված է օբյեկտիվ եւ ողջամիտ չափանիշների վրա, եւ ոչ թե կամայական բնույթ ունի:

Սույն դիտարկումը վերաբերելի է նաեւ «Հանրաքվեի մասին» սահմանադրական օրենքում փոփոխություն կատարելու մասին» սահմանադրական օրենքի նախագծի 1-ին հոդվածով նախատեսվող «Հանրաքվեի մասին» սահմանադրական օրենքի 3-րդ հոդվածի նոր խմբագրությամբ շարադրվող 1-ին մասին:

3. Նախագծի 1-ին հոդվածով Օրենսգրքի 2-րդ հոդվածի 1-ին մասում նախատեսվում է նաեւ «քաղաքացիները» բառից հետո լրացնել «, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ բացակայությունը պայմանավորված է եղել Հայաստանի Հանրապետության հանրային ծառայության մեջ գտնվող անձի ծառայողական նպատակներով արտերկրում գտնվելու կամ արտերկրում բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում ուսումնառության հանգամանքներով» բառերը:

Նախագծով ընտրելու իրավունքի իրացումը պայմանավորվում է քվեարկության օրվան նախորդող որոշակի ժամանակահատվածում Հայաստանի Հանրապետությունում փաստացի առնվազն 183 օր գտնվելու հանգամանքով։ Միաժամանակ նախատեսվում է բացառություն միայն այն քաղաքացիների համար, որոնց բացակայությունը պայմանավորված է եղել՝

- Հայաստանի Հանրապետության հանրային ծառայության մեջ գտնվող անձի ծառայողական նպատակներով արտերկրում գտնվելու, կամ

- արտերկրում բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում ուսումնառության հանգամանքներով։

Նշված բացառության վերաբերյալ հարկ ենք համարում նշել հետեւյալը.

Սահմանադրության 28-րդ հոդվածում ամրագրված է օրենքի առջեւ ընդհանուր հավասարության սկզբունքը, որի համաձայն. «Բոլորը հավասար են օրենքի առջեւ:»: Այս հոդվածի պահանջներին համապատասխան` պետության պոզիտիվ սահմանադրական պարտականությունն է ապահովել այնպիսի պայմաններ, որոնք նույն կարգավիճակն ունեցող անձանց հավասար հնարավորություն կտան իրացնելու, իսկ խախտման դեպքում՝ պաշտպանելու իրենց իրավունքները, հակառակ դեպքում կխախտվեն ոչ միայն հավասարության, խտրականության արգելման, այլ նաեւ իրավունքի գերակայության եւ իրավական որոշակիության սահմանադրական սկզբունքները (ՍԴՈ–731, 29 հունվարի 2008 թ.):

 Սահմանադրության 29-րդ հոդվածով երաշխավորվում է խտրականության արգելքի սկզբունքը. «Խտրականությունը, կախված սեռից, ռասայից, մաշկի գույնից, էթնիկ կամ սոցիալական ծագումից, գենետիկական հատկանիշներից, լեզվից, կրոնից, աշխարհայացքից, քաղաքական կամ այլ հայացքներից, ազգային փոքրամասնությանը պատկանելությունից, գույքային վիճակից, ծնունդից, հաշմանդամությունից, տարիքից կամ անձնական կամ սոցիալական բնույթի այլ հանգամանքներից, արգելվում է:»:

Սահմանադրական դատարանն իր մի շարք որոշումներում անդրադարձել է խտրականության արգելքի սկզբունքին՝ արտահայտելով, մասնավորապես, հետեւյալ իրավական դիրքորոշումները «(...) խտրականությունն առկա է այն դեպքում, երբ նույն իրավական կարգավիճակի շրջանակներում այս կամ այն անձի կամ անձանց նկատմամբ դրսեւորվում է տարբերակված մոտեցում, մասնավորապես` նրանք զրկվում են այս կամ այն իրավունքներից, կամ դրանք սահմանափակվում են, կամ ձեռք են բերում արտոնություններ (ՍԴՈ-1224)»: 

Սահմանադրական դատարանը գտնում է, որ ենթադրյալ խտրականության դեպքում առկա պետք է լինի մի իրավիճակ, երբ տվյալ կոնկրետ սուբյեկտի նկատմամբ դրսեւորվում է տարբերակված մոտեցում նույն իրավիճակում գտնվող այլ սուբյեկտի համեմատությամբ, ում նկատմամբ վերաբերմունքն ավելի բարենպաստ է։

Հարկ է նշել, որ Սահմանադրական դատարանը խտրականության արգելման սկզբունքի շրջանակներում թույլատրելի է համարում օբյեկտիվ հիմքով եւ իրավաչափ նպատակով պայմանավորված ցանկացած տարբերակված մոտեցում: Խտրականության արգելման սկզբունքը չի նշանակում, որ միեւնույն կատեգորիայի անձանց շրջանակում ցանկացած տարբերակված մոտեցում կարող է վերածվել խտրականության: Խտրականության սկզբունքի խախտում է հանդիսանում այն տարբերակված մոտեցումը, որը զուրկ է օբյեկտիվ հիմքից եւ իրավաչափ նպատակից (ՍԴՈ-881):

ՄԻԵԴ նախադեպային իրավունքի համաձայն` խտրականության արգելքի խնդիր առաջանալու համար պետք է լինի տարբերություն՝ համադրելի իրավիճակներում գտնվող անձանց նկատմամբ վերաբերմունքների միջեւ: Ըստ ՄԻԵԴ-ի` ցանկացած տարբերակում կամ տարբերություն չէ, որ կարելի է խտրականություն համարել: Մասնավորապես, իր վճիռներից մեկում (Andrejeva v. Latvia (GC 18.02.2009, 55707/00, « 81) ՄԻԵԴ-ը նշել է. «…տարբերակումը կամ տարբերությունը համարվում է խտրական, եթե այն չունի օբյեկտիվ եւ ողջամիտ արդարացում, այսինքն` եթե այդ տարբերակումը կամ տարբերությունը չի հետապնդում իրավաչափ նպատակ կամ համաչափ չէ հետապնդվող իրավաչափ նպատակին»:

Նախագծին կից ներկայացված հիմնավորումը չի բացահայտում, թե ինչու են արտերկրում գտնվող քաղաքացիներից միայն հանրային ծառայողները եւ արտերկրի բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում ուսումնառության ստացող ուսանողները գտնվում այնպիսի էապես տարբեր իրավիճակում, որը կարող է արդարացնել նրանց նկատմամբ հատուկ իրավական ռեժիմի կիրառումը։ Ինքնին զբաղվածության կամ ուսումնառության հանգամանքը բավարար հիմք չի հանդիսանում ընտրական իրավունքի իրականացման առումով քաղաքացիներին տարբերակված կարգավիճակ շնորհելու համար։

Առաջարկվող կարգավորման արդյունքում նույն փաստական իրավիճակում գտնվող քաղաքացիների նկատմամբ սահմանվում է տարբեր իրավական մոտեցում՝ կախված նրանց բացակայության պատճառից։ Մինչդեռ արտերկրում գտնվելը կարող է պայմանավորված լինել ոչ միայն հանրային ծառայության կամ ուսումնառության, այլեւ այլ օրինական եւ սոցիալապես նշանակալի հանգամանքներով, այդ թվում՝ ոչ հանրային ծառայողների աշխատանքային գործունեությամբ, գիտական կամ հետազոտական ծրագրերով, միջազգային կազմակերպություններում ծառայությամբ, առողջական պատճառներով բուժմամբ, ընտանիքի անդամների խնամքով, ոչ բարձրագույն ուսումնական հաստատությունում ուսումնառությամբ կամ այլ անձնական եւ ընտանեկան հանգամանքներով:

Այսպիսով՝ արտերկրում կարող են գտնվել Հայաստանի Հանրապետության բազմաթիվ այլ քաղաքացիներ՝ աշխատանքային, մասնագիտական, գիտական, առողջական, ընտանեկան կամ այլ օրինական պատճառներով։ Նախագիծը նրանց նկատմամբ չի նախատեսում նույն կարգավորումը՝ առանց այդ տարբերակված մոտեցման համար բավարար եւ օբյեկտիվ հիմնավորման։

Ուստի Նախագծով նախատեսված կարգավորման քննարկվող հատվածը, կարծում ենք՝ արդարացված չէ խտրականության արգելքի սահմանադրական սկզբունքի տեսանկյունից եւ առանց օբյեկտիվ հիմքի եւ իրավաչափ նպատակի տարբերակված մոտեցում է ցուցաբերում այն անձանց նկատմամբ, ովքեր արտերկրում են գտնվում այլ հանգամանքներով պայմանավորված: 

Օբյեկտիվ հիմքի եւ իրավաչափ նպատակի բացակայությամբ Նախագծով առաջարկվող կարգավորումը կարող է գնահատվել որպես օրենքի առջեւ հավասարության եւ խտրականության արգելքի սկզբունքներին չհամապատասխանող կարգավորում։ Նպատակահարմար է լրացուցիչ հիմնավորել բացառության ենթակա անձանց շրջանակի ընտրության չափանիշները կամ վերանայել կարգավորումը՝ բացառելով համադրելի իրավիճակում գտնվող քաղաքացիների միջեւ չհիմնավորված տարբերակումը։ Օրենսդիրը  պետք է գործի օրենքի առջեւ բոլորի հավասարության եւ խտրականության արգելման սկզբունքին համահունչ` ապահովելով նույնական վերաբերմունք համանման իրավիճակում գտնվող անձանց առնչությամբ:

Սույն դիտարկումը վերաբերելի է նաեւ «Հանրաքվեի մասին» սահմանադրական օրենքում փոփոխություն կատարելու մասին» սահմանադրական օրենքի նախագծի 1-ին հոդվածով նախատեսվող «Հանրաքվեի մասին» սահմանադրական օրենքի 3-րդ հոդվածի նոր խմբագրությամբ շարադրվող 1-ին մասին:

4. Հարկ ենք համարում ուշադրություն հրավիրել նաեւ այն հանգամանքին, որ Նախագծով նախատեսվող կարգավորումը միջազգային իրավունքի եւ նրա հիման վրա ձեւավորված նախադեպային իրավունքի տեսանկյունից եւս խնդրահարույց է։ Քաղաքացիական եւ քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի 25-րդ հոդվածը երաշխավորում է յուրաքանչյուր քաղաքացու իրավունքը մասնակցելու հանրային գործերի կառավարմանը, ընտրելու եւ ընտրվելու՝ առանց անհիմն սահմանափակումների։ ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների կոմիտեն իր Թիվ 25 Ընդհանուր մեկնաբանության մեջ հատուկ ընդգծել է, որ ընտրական իրավունքների սահմանափակումները պետք է հիմնված լինեն օբյեկտիվ եւ ողջամիտ չափանիշների վրա, իսկ չափազանց խիստ բնակության պահանջները կարող են հակասել Դաշնագրի պահանջներին։[2] 

Մարդու իրավունքների ոլորտում միջազգային կառույցները խնդրահարույց են համարել հատկապես չափազանց խիստ բնակության պահանջները եւ ընտրական իրավունքների սահմանափակումները քաղաքացիների առանձին խմբերի նկատմամբ։ Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովը հատուկ ընդգծել է, որ « (...) հաշվի առնելով Եվրոպայում մարդկանց շարժունակության աճը՝ անդամ պետությունները պետք է նպաստեն արտերկրում բնակվող իրենց քաղաքացիների ընտրական իրավունքների իրացմանը (...) »[3]:

Ամփոփելով փորձաքննության արդյունքները՝ կարող ենք նշել, որ Նախագծերի փաթեթով սահմանված կարգավորումները խնդրահարույց են Սահմանադրության 28-րդ 29-րդ, 48-րդ եւ 78-րդ հոդվածների տեսանկյունից:

ՓՈՐՁԱԳԻՏԱԿԱՆ ԵՎ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ 

ՎԱՐՉՈՒԹՅԱՆ ՊԵՏԱԻՐԱՎԱԿԱՆ 

ՓՈՐՁԱՔՆՆՈՒԹՅԱՆ ԲԱԺԻՆ

Կատարողներ՝ Գ. Մուրադյան (հեռ.` 011-513-248)

                           Ն. Ներսիսյան (հեռ.` 011-513-248) 

24.06.2026թ.

Նախագծերի փաթեթին առնչվող այլ օրենքի կամ Ազգային ժողովի որոշման ընդունման անհրաժեշտությունը բացակայում է:

ՓՈՐՁԱԳԻՏԱԿԱՆ ԵՎ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ 

ՎԱՐՉՈՒԹՅԱՆ ՊԵՏԱԻՐԱՎԱԿԱՆ 

ՓՈՐՁԱՔՆՆՈՒԹՅԱՆ ԲԱԺԻՆ

Կատարողներ՝ Գ. Մուրադյան (հեռ.` 011-513-248)

                           Ն. Ներսիսյան (հեռ.` 011-513-248) 

24.06.2026թ.

Ներկայացված Նախագծերի փաթեթով առաջարկվում է համապետական ընտրություններին եւ հանրաքվեներին մասնակցելու պարագայում կարեւորել քաղաքացիության ուժով պետության հետ անձի կապի ոչ միայն ֆորմալ, այլ նաեւ բովանդակային կողմը: Ըստ այդմ, առաջարկվում է ընտրություններին եւ հանրաքվեներին մասնակցելու համար սահմանել նաեւ քվեարկության կամ հանրաքվեի օրվան նախորդող 48-րդ օրվա դրությամբ, իսկ Ազգային ժողովի արտահերթ ընտրությունների կամ նոր քվեարկության դեպքում՝ 28-րդ օրվա դրությամբ համապատասխանաբար դրան նախորդող 365 օրվա ընթացքում Հայաստանի Հանրապետությունում փաստացի 183 եւ ավելի օր գտնվելու պահանջ՝ ապահովելով տեղական ինքնակառավարման մարմինների եւ տեղական հանրաքվեների համար ներկայումս սահմանված կարգավորումների հետ համակարգային միասնականությունը:

Նախագծերի փաթեթը ֆինանսատնտեսագիտական հիմնախնդիրներ չի պարունակում:

Նախագծերի փաթեթի վերաբերյալ դիտողություններ եւ առաջարկություններ չկան:

Նախագծերի փաթեթը ֆինանսատնտեսագիտական հիմնահարցերի տեսանկյունից լրամշակման կարիք չունի:

ՓՈՐՁԱԳԻՏԱԿԱՆ ԵՎ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ 

ՎԱՐՉՈՒԹՅԱՆ ՖԻՆԱՆՍԱՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՓՈՐՁԱՔՆՆՈՒԹՅԱՆ ԲԱԺՆԻ ՊԵՏ                      ԱՐԹՈՒՐ ԹԱՄԱԶՅԱՆ 

(հեռ.` 011 513-668)

22.06.2026թ.

Ներկայացված Նախագծերի փաթեթով առաջարկվում է լրացումներ կատարել «Հայաստանի Հանրապետության ընտրական օրենսգիրք» սահմանադրական օրենքում, ինչպես նաեւ փոփոխություն կատարել «Հանրաքվեի մասին» սահմանադրական օրենքում:

Նախագծերի փաթեթով առաջարկվում է համապետական ընտրություններին եւ հանրաքվեներին մասնակցելու պարագայում կարեւորել քաղաքացիության ուժով պետության հետ անձի կապի ոչ միայն ֆորմալ, այլ նաեւ բովանդակային կողմը: ՈՒստի եւ, առաջարկվում  է ընտրություններին եւ հանրաքվեներին մասնակցելու համար սահմանել նաեւ քվեարկության կամ հանրաքվեի օրվան նախորդող 48-րդ օրվա դրությամբ, իսկ Ազգային ժողովի արտահերթ ընտրությունների կամ նոր քվեարկության դեպքում՝ 28-րդ օրվա դրությամբ համապատասխանաբար դրան նախորդող 365 օրվա ընթացքում Հայաստանի Հանրապետությունում փաստացի 183 եւ ավելի օր գտնվելու պահանջ՝ ապահովելով տեղական ինքնակառավարման մարմինների եւ տեղական հանրաքվեների համար ներկայումս սահմանված կարգավորումների հետ համակարգային միասնականությունը: 

Առաջարկվող կարգավորումների վերաբերյալ ներկայացնում ենք հետեւյալ նկատառումները.

Այսպես, «Հայաստանի Հանրապետության ընտրական օրենսգիրք» սահմանադրական օրենքում առաջարկվող կարգավորման համաձայն (Նույնաբնույթ կարգավորում է նախատեսվում նաեւ «Հանրաքվեի մասին» սահմանադրական օրենքում). «Ազգային ժողովի ընտրությունների ժամանակ ընտրելու իրավունք ունեն ընտրության օրը (այսուհետ՝ քվեարկության օրը) 18 տարին լրացած, քվեարկության օրվան նախորդող 48-րդ, իսկ Ազգային ժողովի արտահերթ ընտրությունների դեպքում՝ 28-րդ օրվա դրությամբ համապատասխանաբար դրան նախորդող 365 օրվա ընթացքում Հայաստանի Հանրապետությունում փաստացի 183 եւ ավելի օր գտնվող Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիները, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ բացակայությունը պայմանավորված է եղել Հայաստանի Հանրապետության հանրային ծառայության մեջ գտնվող անձի ծառայողական նպատակներով արտերկրում գտնվելու կամ արտերկրում բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում ուսումնառության հանգամանքներով:», մինչդեռ թվարկված բացառությունների շարքում չեն նշվում այն դեպքերը, երբ քաղաքացու  բացակայությունը պայմանավորված է վերջինիս առողջական վիճակի հետ կապված արտերկրում բուժվելով: Քաղաքացու բացակայությունը կարող է պայմանավորված լինել նաեւ վերջինիս հարազատի առողջական վիճակի հետ կապված՝ քաղաքացու կողմից արտերկրում գտնվող բուժհաստատությունում իր հարազատին խնամելու հանգամանքով: 

Առաջարկվող կարգավորման մեջ որպես բացառություն կազմող դեպք նշվում է «Հայաստանի Հանրապետության հանրային ծառայության մեջ գտնվող անձի» ծառայողական նպատակներով արտերկրում գտնվելը, մինչդեռ քաղաքացին կարող է աշխատել մասնավոր ոլորտում եւ տեւական ժամկետով գործուղվել արտերկիր: Այսպես օրինակ, գործատուն արտերկրում բացում է կամ ունի արդեն իսկ գործող մասնաճյուղ կամ ներկայացուցչություն եւ ութ ամիս ժամկետով աշխատողին գործուղում է արտերկիր: Եվ առհասարակ, քաղաքացին կարող է տեւական ժամանակ աշխատել արտերկրում՝ հոգալու իր ընտանիքի սոցիալական  խնդիրները:

Վերոնշյալ նկատառումները հաշվի առնելու դեպքում՝ անհրաժեշտություն կառաջանա նաեւ սահմանել մեխանիզմներ, որոնք հնարավորություն կտան վերը հիշատակված բացառություն կազմող դեպքերի/բացակայությունների վերաբերյալ իրավասու մարմինների կողմից ստանալ համապատասխան տեղեկություններ: 

Հաշվի առնելով վերոնշյալ նկատառումները՝ կարծում ենք, որ Նախագծերի փաթեթը սոցիալական հիմնահարցերի տեսանկյունից լրամշակման կարիք ունի:

ՓՈՐՁԱԳԻՏԱԿԱՆ ԵՎ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ 

ՎԱՐՉՈՒԹՅԱՆ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ՓՈՐՁԱՔՆՆՈՒԹՅԱՆ ԲԱԺՆԻ ՊԵՏ՝                  ԼԻԼԻԹ ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ 

Հեռ. /011/ 513 235  ներք. /1618/

24.06.2026թ.

--------------------------------------------------------------------------------

[1] Տե՛ս https://hudoc.echr.coe.int/fre#{%22itemid%22:[%22001-119229%22 ]}  

[2] Տե՛ս https://europe.ohchr.org/news-events/news/your-vote-your-right-foundations-right-vote-international  

[3] Տե՛ս https://pace.coe.int/en/files/17364/html