ՓՈՐՁԱԳԻՏԱԿԱՆ ԵՎ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ՎԱՐՉՈՒԹՅԱՆ ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ «Մաքսային կարգավորման մասին» օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին» օրենքի նախագծի (փաստաթղթային կոդ` Կ-1273-02.03.2026-ՏՀ-011/0) վերաբերյալ Կառավարության կողմից օրենսդրական նախաձեռնության կարգով ներկայացված «Մաքսային կարգավորման մասին» օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին» օրենքի նախագիծը (փաստաթղթային կոդ` Կ-1273-02.03.2026-ՏՀ-011/0) (այսուհետ՝ Նախագիծ) մասնագիտական փորձաքննության է ենթարկվել Ազգային ժողովի աշխատակազմի փորձագիտական եւ վերլուծական վարչությունում:  Նախագիծը ենթարկվել է իրավական, ֆինանսատնտեսագիտական, սոցիալական փորձաքննության:  Ստորեւ ներկայացվում է մասնագիտական փորձաքննության եզրակացությունը, ինչպես նաեւ Նախագծին առնչվող այլ օրենքի կամ Ազգային ժողովի որոշման ընդունման անհրաժեշտության բացակայության մասին տեղեկանքը: Իրավական փորձաքննության արդյունքները Նախագծի՝ Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության եւ օրենքների պահանջներին համապատասխանության տեսանկյունից նշենք հետեւյալը. 1. Նախագծի 3-րդ հոդվածով «Մաքսային կարգավորման մասին» օրենքի (այսուհետ՝ Օրենք) նոր խմբագրությամբ շարադրվող 198-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետի «ա» ենթակետում սահմանվում է արտագնա մաքսային ստուգման «պլանային արտագնա մաքսային ստուգում» տեսակը: Մինչդեռ նույն հոդվածի 4-րդ եւ 5-րդ մասերում կիրառվում է «արտագնա պլանային մաքսային ստուգում» հսակացությունը: «Նորմատիվ իրավական ակտերի մասին» օրենքի 15-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն. «Նորմատիվ իրավական ակտում միեւնույն միտքն արտահայտելիս կիրառվում են միեւնույն բառերը, տերմինները կամ բառակապակցությունները` որոշակի հերթականությամբ:»: Հիմք ընդունելով վերոգրյալն՝ առաջարկում ենք Նախագծում միեւնույն միտքն արտահայտելիս կիրառել միեւնույն բառերը՝ որոշակի հերթականությամբ: 2. Նախագծի 3-րդ հոդվածով նախատեսվող Օրենսգրքի նոր խմբագրությամբ շարադրվող 198-րդ հոդվածի 8-րդ մասի համաձայն՝ «Մաքսային ստուգումն իրականացվում է Միության մաքսային օրենսգրքի 331-րդ հոդվածի 5-րդ կետում նշված անձանց նկատմամբ՝ նույն հոդվածի 6-րդ կետով նախատեսված հանգամանքների ստուգման նպատակով: Նույն անձանց նկատմամբ նույն հաշվետու ժամանակաշրջանի ստուգում կարող է իրականացվել, եթե օրենսդրությամբ սահմանված դեպքերում՝ այդ թվում վարույթների շրջանակներում կամ դրանց արդյունքում ծագել է անհրաժեշտություն ստուգել նախկինում չստուգված հանգամանքները:» Առաջարկվող կարգավորումը կարծում ենք կարող է խնդրահարույց լինել իրավական որոշակիության սկզբունքի պահպանման տեսանկյունից: Խոսելով իրավական որոշակիության սկզբունքի պահպանման կարեւորության մասին նախ փաստենք, որ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը (այսուհետ՝ նաեւ ՄԻԵԴ) իր վճիռներում բազմիցս անդրադարձել է այս  սկզբունքին: Մասնավորապես, ՄԻԵԴ-ը գտել է, որ «օրենքով նախատեսված» արտահայտության պահանջներից մեկն այն է, որ համապատասխան միջոցը պետք է լինի կանխատեսելի: Նորմը չի կարող համարվել «օրենք», քանի դեռ ձեւակերպված չէ բավարար հստակությամբ, որպեսզի անձին հնարավորություն ընձեռի կարգավորելու իր վարքագիծը. անձը պետք է կարողանա տվյալ հանգամանքներում ողջամիտ կերպով կանխատեսել իր համապատասխան գործողության հետեւանքները: (Case of The Sunday Times v. the United Kingdom, գանգատ թիվ 6538/74, 26.04.1979 թ. վճիռ, կետ 49, Case of Busuioc v. Moldova, գանգատ թիվ 61513/00, 21.03.2005 թ. վճիռ, կետ 52):  Սահմանադրության 79-րդ հոդվածի համաձայն՝ հիմնական իրավունքները եւ ազատությունները սահմանափակելիս օրենքները պետք է սահմանեն այդ սահմանափակումների հիմքերը եւ ծավալը, լինեն բավարար չափով որոշակի, որպեսզի այդ իրավունքների եւ ազատությունների կրողները եւ հասցեատերերն ի վիճակի լինեն դրսեւորելու համապատասխան վարքագիծ: Սահմանադրական դատարանն իր մի շարք որոշումներում անդրադարձել է իրավական որոշակիության սահմանադրական պահանջների բովանդակությանը՝ արձանագրելով, մասնավորապես, ներքոնշյալը. «ա) «( ) իրավական պետության կարեւորագույն հատկանիշներից է իրավունքի գերակայությունը, որի ապահովման գլխավոր պահանջներից են իրավական որոշակիության սկզբունքը, իրավահարաբերությունների կարգավորումը բացառապես այնպիսի օրենքներով, որոնք համապատասխանում են որակական որոշակի հատկանիշների` հստակ են, կանխատեսելի, մատչելի» (ՍԴՈ-1270). ( ) գ) «Իրավական պետության սկզբունքը, ի թիվս այլոց, պահանջում է նաեւ իրավական օրենքի առկայություն: Վերջինս պետք է լինի բավականաչափ մատչելի՝ իրավունքի սուբյեկտները պետք է համապատասխան հանգամանքներում հնարավորություն ունենան կողմնորոշվելու՝ թե տվյալ դեպքում ինչ իրավական նորմեր են կիրառվում: Նորմը չի կարող համարվել «օրենք», եթե այն ձեւակերպված չէ բավարար ճշգրտությամբ, որը թույլ կտա իրավաբանական եւ ֆիզիկական անձանց դրան համապատասխանեցնել իրենց վարքագիծը. նրանք պետք է հնարավորություն ունենան կանխատեսել այն հետեւանքները, որոնք կարող է առաջացնել տվյալ գործողությունը» (ՍԴՈ-753). ( ) հիմնական իրավունքները կամ ազատությունները սահմանափակող օրենքների հստակությունը, կանխատեսելիությունը եւ մատչելիությունն ուղիղ համեմատական են հիմնական իրավունքի սահմանափակման աստիճանին. որքան ավելի ինտենսիվ է այդ սահմանափակումը, այնքան ավելի հստակ, կանխատեսելի եւ մատչելի պետք է լինեն հիշյալ օրենքների ձեւակերպումները, որպեսզի երկիմաստություն չառաջացնեն մասնավոր անձանց համար արգելքների, այլ սահմանափակումների կամ նրանց վրա դրված պարտականությունների առկայության եւ բովանդակության հարցում, ( ). Իրավական որոշակիության ապահովման տեսանկյունից օրենսդրության մեջ օգտագործվող հասկացությունները պետք է լինեն հստակ, որոշակի եւ չհանգեցնեն տարաբնույթ մեկնաբանությունների կամ շփոթության: (ՍԴՈ-1621) »: Քննարկվող իրավիճակում, մասնավորապես, միանշանակ եւ հստակ չէ, թե «օրենսդրությամբ սահմանված» ինչ դեպքերի առկայության պարագայում է հնարավոր նույն անձանց նկատմամբ նույն հաշվետու ժամանակաշրջանի կրկնակի ստուգման իրականացումը, ուստի անհրաժեշտ է համապատասխան հղում կատարել օրենսդրությամբ նախատեսված հիմքերին։ Ընդ որում, «Նորմատիվ իրավական ակտերի մասին» օրենքի 2-րդ հոդվածի 1-ին մասի 2-րդ կետի համաձայն օրենդրությունը ընդգրկում է նաեւ ենթաօրենսդրական նորմատիվ իրավաական ակտերը, ինչով չեն կարող սահմանվել ստուգումների անցկացման դեպքեր, այլապես կառաջանա Սահմանադրության 39-րդ հոդվածի խախտման վտանգ:  Բացի այդ, խնդրահարուց է նաեւ «նախկինում չստուգված հանգամանքներ» եզրույթը, քանզի տալիս է բավական լայն մեկնաբանման շրջանակ իրավակիրառին եւ հնարավորություն ցանկացած բնույթի չստուգված հանգամանքի առկայության դեպքում իրականացնել մեկ տարվա ընթացքում նույն անձի նկատմամբ մի քանի ստուգում։ Ընդ որում, ստուգումը իրականացվում է «անհրաժեշտություն» ծագելու պարագայում, ինչը խիստ գնահատողական է եւ չի որոշակիանում որոշակի չափանիշներով, որոնք կարող են իրավակիրառին սահմանափակել: 3. Նախագծի 3-րդ հոդվածով նախատեսվող Օրենսգրքի նոր խմբագրությամբ շարադրվող 199-րդ հոդվածի 4-րդ եւ 5-րդ մասերի համապատասխանաբար 1-ին եւ 2-րդ կետերում կիրառվում է «փաստաթղթերը հետաքննության մարմնի որոշման հիման վրա առռգրավված» եզրույթը, ինչը հակասում է Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարության օրենսգրքի 209-րդ հոդվածի 2-րդ մասի կարգավորմանը, ըստ որի՝ բացառապես նախաքննության մարմնի, այն է՝ քննիչի, որոշման հիման վրա մինչդատական վարույթում կարող է իրականացվել առգրավվում քննչական գորոծությունը: Նույն դիտարկումը վերաբերելի է նաեւ «դատարանի վճիռ» արտահայտությանը, քանզի քրեական վարույթում առգրավումը իրականացվում է դատարանի «որոշմամբ»:  Ելնելով վերոգրյալից՝ առաջարկում ենք Նախագծի 3-րդ հոդվածով նախատեսվող Օրենսգրքի նոր խմբագրությամբ շարադրվող 199-րդ հոդվածի 4-րդ եւ 5-րդ մասերի համապատասխանաբար 1-ին եւ 2-րդ կետերից հանել «հետաքննության,» բառը, իսկ «վճռի» բառը փոխարինել «որոշման» բառով եւ վերացնել այս հակասությունները:  4. Նախագծի 3-րդ հոդվածով նախատեսվող Օրենսգրքի նոր խմբագրությամբ շարադրվող 199.3-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ «1. Մաքսային ստուգմանն առնչվող փաստաթղթերի վերաբերյալ ստուգվող անձին  ծանուցումն իրականացվում է հետեւյալ եղանակներից որեւէ մեկով՝ 1)   առձեռն, որի դեպքում ստուգվող անձի գործադիր մարմնի ղեկավարը կամ նրան փոխարինող պաշտոնատար անձը պարտավոր է վավերացնել փաստաթղթերի երկու օրինակները՝ հաստատելով փաստաթղթերը ստանալու հանգամանքը, որոնցից մեկը (մաքսային մարմնի օրինակը) վերադարձվում է ստուգումն իրականացնող պաշտոնատար անձին: Փաստաթուղթը վավերացնելուց եւ ստանալուց հրաժարվելու դեպքում այդ մասին ստուգումն իրականացնող պաշտոնատար անձը համապատասխան գրառում է կատարում փաստաթղթի համապատասխան օրինակի վրա, որը վավերացվում է իր եւ ստուգվող անձի գործադիր մարմնի ղեկավարի կամ նրան փոխարինող պաշտոնատար անձի կողմից: Սույն կետով սահմանված դեպքում՝ փաստաթուղթը ստանալու ամսաթիվ է համարվում փաստացի հանձնելու ամսաթիվը, իսկ փաստաթուղթը ստորագրելուց եւ ստանալուց հրաժարվելու դեպքում՝ գրառում կատարելու ամսաթիվը: 2) հարկային մարմնի հաշվետվությունների ներկայացման էլեկտրոնային կառավարման համակարգի հարկ վճարողի անձնական էջում տեղադրելու միջոցով: Սույն կետով սահմանված դեպքում՝ փաստաթուղթը ստանալու ամսաթիվ է համարվում հաշվետվությունների ներկայացման էլեկտրոնային կառավարման համակարգի հարկ վճարողի էջում տեղադրելու ամսաթիվը, որը հավաստվում է էլեկտրոնային կառավարման համակարգի կողմից: 3) փոստային կապի միջոցով հանձնման մասին ծանուցմամբ պատվիրված նամակով՝ մաքսային եւ (կամ) հարկային մարմնում առկա տեղեկություններում ժամանակագրական կարգով վերջին հաշվառման, գրանցման, գործունեության  կամ բնակության հասցեով:  Փոստային կապի միջոցով փաստաթղթերը ուղարկելուց հետո՝ 10 աշխատանքային օրվա ընթացքում, հանձնման մասին հետադարձ ծանուցում չստանալու դեպքում նշված փաստաթղթերի վերաբերյալ ծանուցումն իրականացվում է Հայաստանի Հանրապետության հրապարակային ծանուցումների պաշտոնական ինտերնետային կայքում տեղադրելու միջոցով, որի պարագայում անձինք համարվում են պատշաճ ծանուցված փաստաթղթերը կայքում տեղադրելու օրվան հաջորդող 5-րդ օրվանից:» Սահմանադրության «Պատշաճ վարչարարության իրավունքը» վերտառությամբ 50-րդ հոդվածի 1-ին, 2-րդ եւ 3-րդ մասերով սահմանվում են մարդու եւ քաղաքացու պատշաճ վարչարարության իրավունքի մաս կազմող` վարչական մարմինների կողմից անձին առնչվող գործերի անաչառ, արդարացի եւ ողջամիտ ժամկետում քննության իրավունքը, տվյալ անձի՝ իրեն վերաբերող փաստաթղթերին ծանոթանալու իրավունքը, ինչպես նաեւ անձի համար միջամտող անհատական ակտ ընդունելուց առաջ անձի լսված լինելու իրավունքը: Ցանկանում ենք նշել, որ վարչական վարույթում որոշակի փաստաթղթերի պարտադիր ծանուցման օրենսդրական պահանջը ինքնանպատակ չէ, այլ ուղղված է մարդու սահմանադրական իրավունքների երաշխավորմանը, ինչպիսին է լսված լինելու իրավունքը: Սահմանադրության 50-րդ հոդվածում, որպես պատշաճ վարչարարության հիմնարար իրավունքի բաղկացուցիչ տարր, ամրագրված է, որ պետական եւ տեղական ինքնակառավարման մարմիններն ու պաշտոնատար անձինք պարտավոր են մինչեւ անձի համար միջամտող անհատական ակտն ընդունելը լսել նրան, բացառությամբ օրենքով սահմանված դեպքերի: Սահմանադրության 50-րդ հոդվածի վերլուծության արդյունքում Սահմանադրական դատարանն իր ՍԴՈ-1529 որոշմամբ արձանագրում է հետեւյալը. 1) անձի լսված լինելու իրավունքը մարդու եւ քաղաքացու հիմնական իրավունքի՝ պատշաճ վարչարարության իրավունքի բաղկացուցիչ տարր է, 2) լսված լինելը վարչական մարմինների կողմից գործերի անաչառ, արդարացի եւ ողջամիտ ժամկետում քննության ընթացքում մարդու եւ քաղաքացու իրավական պաշտպանության միջոց է, որը հնարավորություն է ընձեռում, որ յուրաքանչյուր ոք առարկություն ներկայացնի կամ այլ կերպ իր կարծիքն արտահայտի իր նկատմամբ 8 կայացվելիք եւ իր իրավունքներին կամ ազատություններին միջամտող ցանկացած վարչական ակտի առնչությամբ, 3) անձի լսված լինելը պատշաճ վարչարարության հիմնարար բաղադրիչ է, 4) անձի լսված լինելու իրավունքի իրականացումն ունի հետեւյալ գործառութային նշանակությունը. մի կողմից՝ անձի համար երաշխավորվում է վարչական մարմնի միջամտող անհատական ակտի դեմ արդյունավետ պաշտպանության ապահովման հնարավորություն, իսկ մյուս կողմից՝ վարչական մարմինը վարչական վարույթի շրջանակներում պարտավոր է քննարկել գործի փաստական հանգամանքներն ամբողջությամբ եւ պարզել դրանց օբյեկտիվությունը եւ լիարժեքությունը՝ վարույթի մասնակիցների ներկայացրած փաստարկներն ու դիրքորոշումները քննարկման առարկա դարձնելու միջոցով,  5) անձն օժտված է վարչական վարույթում լսված լինելու իրավունքով այն դեպքերում, երբ նրա նկատմամբ պետք է ընդունվի միջամտող անհատական ակտ, 6) վարչական վարույթում լսված լինելու իրավունքով օժտված է վարչական ակտի հասցեատեր եւ վարչական վարույթի մասնակից չհանդիսացող յուրաքանչյուր անձ, եթե տվյալ վարույթի արդյունքում ընդունվելիք միջամտող անհատական ակտը կարող է անմիջական ազդեցություն ունենալ վերջինիս իրավունքների եւ օրինական շահերի վրա, 7) լսված լինելու իրավունքը սահմանադրորեն երաշխավորվում է միայն այն վարչական ընթացակարգերում, որոնք ուղղված են անձանց նկատմամբ միջամտող անհատական ակտ ընդունելուն, (...)  Հիշյալ նորմերի վերլուծության արդյունքում Սահմանադրական դատարանը փաստում է, որ հարկ վճարողներին հարկային մարմնի կողմից պարտադիր ծանուցման ենթակա փաստաթուղթն էլեկտրոնային եղանակով ուղարկելը՝ առանց այդ փաստաթղթի մուտքագրումը հավաստող ծանուցագրի ստացման, չի կարող դիտարկվել բավարար պայման, որպեսզի հարկ վճարողը համարվի պատշաճ ծանուցված: Նման եզրահանգման համար հիմք կարող է լինել, մասնավորապես, բազմաթիվ տեխնիկական խնդիրների հետեւանքով հարկ վճարողի կողմից նման ծանուցում չստանալու հավանականությունը: Մինչդեռ, պատշաճ վարչարարության տրամաբանությունից է բխում այն, որ պարտադիր ծանուցման ենթակա փաստաթղթի` էլեկտրոնային եղանակով ոչ պատշաճ ծանուցումը կարող է հանդիսանալ հարկային մարմնի կողմից պատշաճ ծանուցման վերաբերյալ բողոքի դեմ ներկայացվելիք փաստարկ նույնիսկ այն դեպքում, երբ հարկային մարմինը որեւէ տեղեկություն չունի հարկ վճարողին ուղարկված փաստաթղթի ծանուցման կամ հարկ վճարողի կողմից այդ փաստաթղթի ստացման վերաբերյալ, ինչը ողջամտորեն չի ապահովում հարկ վճարողի ծանուցված լինելու, հետեւաբար՝ լսված լինելու իրավունքի արդյունավետ իրականացումը: ( ) Այսպիսով՝ «Վարչարարության հիմունքների եւ վարչական վարույթի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի՝ ծանուցմանը վերաբերող իրավակարգավորումներից հետեւում է, որ ծանուցման հանձնումը պետք է կատարվի այնպիսի եղանակով, որը թույլ կտա հաստատել հասցեատիրոջ կողմից ակտն ստանալու կամ օրենքով սահմանված դեպքերում պատշաճ ծանուցված լինելու փաստը, որը արդյունավետ կառուցակարգ է պատշաճ ծանուցման իրականացման համար, այսինքն՝ էական նշանակություն ունի ծանուցումն ստանալու հանգամանքը, այլ ոչ միայն այն ուղարկելու փաստի առկայությունը։ Ընդ որում, հարկ վճարողը պետք է հնարավորություն ունենա «բացելու եւ ծանոթանալու» ծանուցման բովանդակությանը, եւ որեւէ նշանակություն չունի, թե վերջինս օգտվե՞լ է այդ հնարավորությունից, թե ոչ: Այսինքն՝ պարտադիր ծանուցման ենթակա փաստաթղթերի՝ հարկ վճարողներին էլեկտրոնային եղանակով իրազեկումը կարող է հաստատված լինել միայն այն ժամանակ, երբ փաստաթուղթը ոչ միայն ուղարկվում է հարկ վճարողի կողմից հարկային մարմին ներկայացված էլեկտրոնային փոստի հասցեին, այլ նաեւ հասնում է այդ հասցեին։ Էսկալացնելով այս կարգավորումները մաքսային վարույթի նկատմամբ՝ խնդրահարույց ենք համարում Նախագծով առաջարկվող կարգավորումը, հարկային մարմնի հաշվետվությունների ներկայացման էլեկտրոնային կառավարման համակարգի հարկ վճարողի անձնական էջում փաստաթուղթը տեղադրելու միջոցով ծանուցման կարգավորումը, քանի որ փաստաթուղթը ստանալու ամսաթիվ է համարվում այն համակարգում տեղադրելու ամսաթիվը՝ անկախ նրանից, թե արդյոք անձը փաստացի մուտք է գործել համակարգ եւ ծանոթացել փաստաթղթի բովանդակությանը։ Սահմանադրական դատարանի դիրքորոշման համաձայն՝ պարտադիր ծանուցման ենթակա փաստաթղթերի էլեկտրոնային եղանակով ծանուցումը կարող է համարվել պատշաճ միայն այն դեպքում, երբ ապահովված է ոչ միայն փաստաթղթի ուղարկումը կամ տեղադրումը, այլեւ հասցեատիրոջ կողմից այն ստանալու կամ առնվազն բացելու եւ ծանոթանալու իրական հնարավորության հաստատումը։ Միաժամանակ առաջարկվող կարգավորումները համադրելով Նախագծի 4-րդ հոդվածով «Մաքսային կարգավորման մասին» օրենքում նոր լրացվող 199.3-րդ հոդվածի 2-րդ եւ 3-րդ մասերի դրույթների հետ, գտնում ենք, որ անհրաժեշտ է հստակեցնել, թե որ տեսակի մաքսային ստուգման պարագայում որ ձեւով է իրականացվելու մաքսային ստուգման վերաբերյալ փաստաթղթերի ծանուցումը: 5. Նախագծի 4-րդ հոդվածով Օրենքում լրացվող նոր՝199.3-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետի համաձայն. «1. Մաքսային ստուգմանն առնչվող փաստաթղթերի վերաբերյալ ստուգվող անձին ծանուցումն իրականացվում է հետեւյալ եղանակներից որեւէ մեկով՝ 1) առձեռն, որի դեպքում ստուգվող անձի գործադիր մարմնի ղեկավարը կամ նրան փոխարինող պաշտոնատար անձը պարտավոր է վավերացնել փաստաթղթերի երկու օրինակները՝ հաստատելով փաստաթղթերը ստանալու հանգամանքը, որոնցից մեկը (մաքսային մարմնի օրինակը) վերադարձվում է ստուգումն իրականացնող պաշտոնատար անձին: Փաստաթուղթը վավերացնելուց եւ ստանալուց հրաժարվելու դեպքում այդ մասին ստուգումն իրականացնող պաշտոնատար անձը համապատասխան գրառում է կատարում փաստաթղթի համապատասխան օրինակի վրա, որը վավերացվում է իր եւ ստուգվող անձի գործադիր մարմնի ղեկավարի կամ նրան փոխարինող պաշտոնատար անձի կողմից: Սույն կետով սահմանված դեպքում՝ փաստաթուղթը ստանալու ամսաթիվ է համարվում փաստացի հանձնելու ամսաթիվը, իսկ փաստաթուղթը ստորագրելուց եւ ստանալուց հրաժարվելու դեպքում՝ գրառում կատարելու ամսաթիվը:»: Վերոնշյալ նորմում խնդրահարույց է այն հանգամանքը, որ փաստաթուղթը վավերացնելուց եւ ստանալուց հրաժարվելու դեպքում այդ մասին ստուգումն իրականացնող պաշտոնատար անձի կողմից համապատասխան փաստաթղթի օրինակի վրա կատարված գրառման պարտադիր վավերապայմաններից է համարվում ստուգվող անձի գործադիր մարմնի ղեկավարի կամ նրան փոխարինող պաշտոնատար անձի վավերացումը: Միաժամանակ որեւէ կերպ կարգավորված չէ այն իրավիճակը, երբ ստուգվող անձի գործադիր մարմնի ղեկավարը կամ նրան փոխարինող պաշտոնատար անձը հրաժարվում է վավերացնել նաեւ հրաժարման մասին կատարված գրառումը: Արդյունքում փաստաթուղթը կարող է չպարունակել օրենքով սահմանված պարտադիր վավերապայմաններից մեկը՝ ստուգվող անձի գործադիր մարմնի ղեկավարի կամ նրան փոխարինող պաշտոնատար անձի ստորագրությունը: Ինչը կարող է խնդրահարույց լինել փաստաթղթի օրենքի պահանջներին համապատասխանության տեսանկյունից:  Հիմք ընդունելով վերոգրյալն՝ առաջարկում ենք վերանայել քննարկվող կարգավորումը, օրենքում այլընտրանքային մեխանիզմ նախատեսելու նպատակով, որը թույլ կտա ապահովել վարչական գործողության փաստաթղթավորման հստակությունը՝ միաժամանակ բացառելով այն իրավիճակը, երբ ստուգվող անձի գործադիր մարմնի ղեկավարի կամ նրան փոխարինող պաշտոնատար անձի հրաժարումը կարող է գործնականում խոչընդոտել վարչական ընթացակարգի պատշաճ իրականացումը:  6. Նախագծի 10-րդ հոդվածին հաջորդում է 10-րդ հոդված, ուստի առաջարկում ենք ապահովել Նախագծի հոդվածների համարակալման հաջորդականությունը: 7. Նախագծի 10-րդ (ըստ հաջորդականության 11-րդ) հոդվածի վերնագիրն առաջարկում ենք հանել՝ հիմք ընդունելով «Նորմատիվ իրավական ակտերի մասին» օրենքի 14-րդ հոդվածի 8-րդ մասում սահմանված դրույթը, այն է. «Օրենսդրական ակտի հոդվածները ունենում են վերնագրեր, բացառությամբ փոփոխություն կամ լրացում նախատեսող օրենսդրական ակտերի:»: 8. Նախագծի 10-րդ հոդվածի (ըստ հաջորդականության 11-րդ)  3-րդ մասում նշված «ենթաօրենսդրական իրավական ակտերն» արտահայտությունն առաջարկում ենք փոխարինել «ենթաօրենսդրական նորմատիվ իրավական ակտերն» արտահայտությամբ՝ հիմք ընդունելով «Նորմատիվ իրավական ակտերի մասին» օրենքի 2-րդ հոդվածի 1-ին մասի 3-րդ կետով սահմանված հասկացությունը: Եզրահանգում Ամփոփելով փորձաքննության արդյունքները՝ կարող ենք նշել, որ Նախագիծը խնդրահարույց է Սահմանադրության 50-րդ եւ 79-րդ հոդվածների տեսանկյունից: Միաժամանակ ներկայացված առաջարկության հիման վրա անհրաժեշտ է ապահովել Նախագծով նախատեսվող կարգավորումների լիարժեքությունը, համապատասխանությունը Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարության օրենսգրքին, «Նորմատիվ իրավական ակտերի մասին» օրենքի պահանջներին: ՓՈՐՁԱԳԻՏԱԿԱՆ ԵՎ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ  ՎԱՐՉՈՒԹՅԱՆ ՊԵՏԱԻՐԱՎԱԿԱՆ  ՓՈՐՁԱՔՆՆՈՒԹՅԱՆ ԲԱԺԻՆ Կատարողներ՝ Գ. Մուրադյան (հեռ.` 011-513-248)                         Ն. Ներսիսյան (հեռ.` 011-513-248) 17.03.2026թ. ՏԵՂԵԿԱՆՔ Նախագծին առնչվող այլ օրենքի կամ Ազգային ժողովի որոշման ընդունման անհրաժեշտության բացակայության մասին Նախագծին առնչվող այլ օրենքի կամ Ազգային ժողովի որոշման ընդունման անհրաժեշտությունը բացակայում է: ՓՈՐՁԱԳԻՏԱԿԱՆ ԵՎ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ  ՎԱՐՉՈՒԹՅԱՆ ՊԵՏԱԻՐԱՎԱԿԱՆ  ՓՈՐՁԱՔՆՆՈՒԹՅԱՆ ԲԱԺԻՆ Կատարողներ՝ Գ. Մուրադյան (հեռ.` 011-513-248)                         Ն. Ներսիսյան (հեռ.` 011-513-248) 17.03.2026թ. Ֆինանսատնտեսագիտական փորձաքննության արդյունքները Նախագծով առաջարկվում է սահմանել կամերալ ստուգման առավելագույն ժամկետը, դրա կասեցման վերացման դեպքերը, մաքսային ստուգման ակտի վերաբերյալ ստուգվող անձի կողմից առարկություններ ներկայացնելու ժամկետը, ստուգման արդյունքների ամփոփման հիման վրա՝ մաքսային մարմնի կողմից կայացվող որոշումների տեսակները, մաքսային ստուգմանն առնչվող փաստաթղթերի ծանուցման եղանակները, ինչպես նաեւ  պատասխանատվություն՝ մաքսային ստուգման արդյունքում հայտնաբերված իրավախախտումների համար: Փաթեթը ֆինանսատնտեսագիտական հիմնախնդիրներ չի պարունակում: Փաթեթի վերաբերյալ դիտողություններ եւ առաջարկություններ չկան:  Եզրահանգում Փաթեթը ֆինանսատնտեսագիտական հիմնախնդիրների տեսանկյունից լրամշակման կարիք չունի: ՓՈՐՁԱԳԻՏԱԿԱՆ ԵՎ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ  ՎԱՐՉՈՒԹՅԱՆ ՖԻՆԱՆՍԱՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՓՈՐՁԱՔՆՆՈՒԹՅԱՆ ԲԱԺՆԻ ՊԵՏ                                          ԱՐԹՈՒՐ ԹԱՄԱԶՅԱՆ  կատարող՝ գլխավոր մասնագետ Գ. Կիրակոսյան  (հեռ.՝ 011 513-603)  09.03.2026թ. Սոցիալական փորձաքննության արդյունքները 1. Նախագծով առաջարկվում է «Մաքսային կարգավորման մասին» օրենքում (այսուհետ՝ Օրենք)  կատարել փոփոխություններ եւ լրացումներ: Նախագծին կից ներկայացված հիմննավորմամբ՝  Նախագծի ընդունումը պայմանավորված է մաքսային ստուգումների իրականացման գործընթացը որոշակիացնելու, մաքսային ստուգումների գծով չկարգավորված հարաբերությունները հստակեցնելու, մաքսային ստուգմանը վերաբերող փաստաթղթերի էլեկտրոնային եղանակով ծանուցման դրույթներ ամրագրելու անհրաժեշտությամբ: Նախագծով առաջարկվում է սահմանել՝ մաքսային ստուգման ժամկետի կասեցման հիմքերը,  մաքսային ստուգման արդյունքների ամփոփման հիման վրա մաքսային մարմնի կողմից կայացվող որոշումների տեսակները, մաքսային ստուգմանն առնչվող փաստաթղթերի ծանուցման եղանակները եւ այլն: 2.   Նախագծի վերաբերյալ կցանկանայինք ներկայացնել հետեւյալը: Նախագծի 1-ին հոդվածով առաջարկվում է Օրենքի 59-րդ հոդվածի 2-րդ մասում «ժամանակին չվճարված գումարի 0.04» բառերը փոխարինել «սահմանված ժամկետում չվճարված գումարի 0.075» բառերով»: Այսինքն, նախատեսվում է մաքսատուրքի, հարկերի, հատուկ, հակագնագցման եւ փոխհատուցման տուրքերի, ինչպես նաեւ մաքսային գործառնությունների կատարման համար գանձվող պետական տուրքի վճարումը սահմանված ժամկետներից ուշացնելու դեպքում ժամկետանց յուրաքանչյուր օրվա համար վճարողից գանձել տույժ՝ սահմանված ժամկետում չվճարված գումարի 0.075 տոկոսի չափով: Նախագծի 1-ին հոդվածով առաջարկվում է նաեւ Օրենքի նույն հոդվածի 2-րդ մասը լրացնել նոր նախադասությամբ, այն է՝ «Ֆիզիկական անձանց կողմից միասնական դրույքաչափով վճարվող մաքսատուրքերի եւ հարկերի վճարումը սահմանված ժամկետներից ուշացնելու դեպքում ժամկետանց յուրաքանչյուր օրվա համար վճարողից գանձվում է տույժ՝ սահմանված ժամկետում չվճարված գումարի 0.075 տոկոսի չափով:»: Նախագծի ընդունման արդյունքում Օրենքով սահմանված պարտավորությունները ժամանակին չկատարելու դեպքում տույժի չափը էականորեն կբարձրանա ի տարբերություն ներկայիս կարգավորումների:  Հարկ ենք համարում նշել, որ Նախագծով նախատեսվող փոփոխության վերաբերյալ Նախագծին կից ներկայացված հիմնավորման մեջ որեւէ պարզաբանում տրված չէ, թե ինչո՞վ է պայմանավորված տույժի չափի փոփոխության անհրաժեշտությունը, մինչդեռ, կարծում ենք, որ այն հիմնավորման կարիք ունի՝ հաշվի առնելով տարածաշրջանում տեղի ունեցող իրադարձությունների արդյունքում հնարավոր տնտեսական եւ սոցիալական հետեւանքները եւ ընթացիկ ռիսկերը:  Հիմք ընդունելով վերը նշվածը, առաջարկում ենք վերանայել Նախագծով նախատեսվող կարգավորումները: Վերոգրյալի համատեքստում հարկ ենք համարում հավելել, որ 2020 թվականին Ազգային ժողովում շրջանառության մեջ է դրվել «Հայաստանի Հանրապետության հարկային օրենսգրքում փոփոխություն եւ լրացում կատարելու մասին» (փաստաթղթային կոդ՝ Պ-584-20.04.2020-ՏՀ-011/0) օրենքի նախագիծը (այսուհետ՝ Օրենքի նախագիծ), որով առաջարկվել է ժամկետանց հարկային պարտավորությունների համար տույժի հաշվարկը ժամկետանց յուրաքանչյուր օրվա համար 2020 թվականի ապրիլի 21-ից հետո 0.075 տոկոսի փոխարեն հաշվարկել 0.04 տոկոսի չափով, այդ թվում՝ նաեւ այն դեպքում, եթե տույժերի հաշվարկը սկսվել է մինչեւ օրենքն ուժի մեջ մտնելը: Հիշատակված Օրենքի նախագիծը Ազգային ժողովի կողմից ընդունվել է 2020 թվականի ապրիլի 22-ին (տե՛ս «Հայաստանի Հանրապետության հարկային օրենսգրքում փոփոխություն եւ լրացում կատարելու մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքը, թիվ ՀՕ-220-Ն), որի նպատակը, ըստ Օրենքի նախագծի հիմնավորման, եղել է նվազեցնել հարկային պարտավորությունները ժամանակին չկատարելու արդյունքում տույժերի տեսքով գոյացող հարկային բեռը՝ հաշվի առնելով կորոնավիրուսի տարածման տնտեսական հետեւանքները եւ ընթացիկ ռիսկերը: Եզրահանգում Նախագիծը, մեր կարծիքով, լրամշակման կարիք ունի՝ հաշվի առնելով վերը նշված   դիտարկումները: ՓՈՐՁԱԳԻՏԱԿԱՆ ԵՎ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ  ՎԱՐՉՈՒԹՅԱՆ ՍՈՑԻԱԼ, ԿՐԹԱԿԱՆ, ԱՌՈՂՋԱՊԱՀԱԿԱՆ  ՓՈՐՁԱՔՆՆՈՒԹՅԱՆ  ԲԱԺՆԻ ՊԵՏ՝                                                                    ԼԻԼԻԹ ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ  Կատարող՝  Ս. Համբարձումյան   (հեռ. 011-513-360) 11.03.2026թ.